Hægt er að sækja Word Perfect útgáfu af skjalinu, sjá
upplýsingar um uppsetningu á Netscape fyrir Word Perfect skjöl.
1994–95. – 1064 ár frá stofnun Alþingis.
118. löggjafarþing. –
322
. mál.
679. Skýrsla
um áhrif verkfalls sjúkraliða í Sjúkraliðafélagi Íslands, samkvæmt beiðni.
Á þskj. 488 lögðu þingmennirnir Ingibjörg Pálmadóttir, Finnur Ingólfsson, Valgerður Sverrisdóttir, Guðmundur Bjarnason, Guðni Ágústsson, Jón Helgason, Jóhannes Geir Sigurgeirsson,
Stefán Guðmundsson, Halldór Ásgrímsson, Jón Kristjánsson, Páll Pétursson og Pétur Bjarnason
fram beiðni um skýrslu frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra um verkfall sjúkraliða.
Óskað var upplýsinga um hvaða áhrif verkfallið hafði á:
1
.
öryggi sjúklinga,
2
.
þjónustu og umönnun sjúklinga,
3
.
bið eftir lífsnauðsynlegum læknisaðgerðum,
4
.
starfsálag og starfsaðstæður annarra heilbrigðisstétta í verkfallinu.
Við undirbúning skýrslunnar var leitað upplýsinga hjá Sjúkraliðafélagi Íslands, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Sókn, stjórnsýslu heilsugæslustöðva í Reykjavík og yfirmönnum
hjúkrunar á Landspítalanum, Borgarspítalanum og St. Jósefsspítala, Landakoti.
Almennt um verkfall sjúkraliða.
Verkfall sjúkraliða hófst 10. nóvember og lauk 30. desember 1994.
Sjúkraliðafélag Íslands, sem gerði verkfall, hefur um 2.110 félagsmenn alls. Um 1.100
þeirra eiga aðild að stéttarfélaginu og starfa sem sjúkraliðar. Eru þeir allflestir búsettir og starfa
á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Alls voru um 759 sjúkraliðar í verkfalli (upplýsingar SLFÍ).
Þeir sjúkraliðar, sem búa og starfa utan höfuðborgarsvæðisins og ekki eiga stéttarfélagsaðild
að Sjúkraliðafélagi Íslands, gerðu ekki verkfall og sinntu störfum sínum með hefðbundnum
hætti meðan á verkfalli stóð. Er fjöldi þessara sjúkraliða á bilinu 600–700.
Verkfalls sjúkraliða gætti því fyrst og fremst í Reykjavík og nágrenni og náði til sjúkrahúsa,
öldrunarstofnana og heilsugæslu.
Verður hér á eftir gerð grein fyrir þeim þáttum er alþingismenn óskuðu sérstaklega skoðunar
á.
1. Öryggi sjúklinga.
Hart var deilt um leikreglur í verkfalli sjúkraliða. Í lögum um kjarasamninga opinberra
starfsmanna, nr. 94/1986, eru öryggisákvæði svo halda megi uppi nauðsynlegustu heilbrigðisþjónustu og tryggja öryggi sjúkra í verkfalli. Deilt var um túlkun þessara ákvæða.
Í 2. mgr. 19. gr. ofangreindra laga er gert ráð fyrir að birtir séu listar yfir starfsemi sem undanþegin er verkfallsaðgerðum.
Á Landspítalanum var deilt um túlkun á undanþágulistum. Listi yfir þær deildir Ríkisspítala,
sem skal starfrækja í verkfalli opinberra starfsmanna, var birtur í Stjórnartíðindum 23. janúar
1992. Þann 26. október sl. var Sjúkraliðafélagi Íslands sendur listi með nöfnum þeirra sjúkraliða
sem störfuðu á umræddum deildum og áttu að mati stjórnenda sjúkrahússins að vinna í verkfalli
skv. 19. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 94/1986.
Sjúkraliðafélagið óskaði eftir fundum með forráðamönnum Landspítalans um þessa lista þar
sem þeir voru ekki réttir að mati félagsins. Farið var yfir listana á þremur fundum þar sem þeir voru leiðréttir og samþykktir. Samkvæmt þessari niðurstöðu áttu u.þ.b.
60% sjúkraliða að vinna í verkfallinu (155 sjúkraliðar á undanþágu en 109 í verkfalli).
Þegar til kastanna kom taldi Sjúkraliðafélag Íslands undanþágulistana ekki nógu nákvæma og mættu 48 sjúkraliðar á fimm svokölluðum undanþágudeildum ekki til starfa
í upphafi verkfalls. Mat stjórnenda Ríkisspítala var að hér væri um óheimila fjarvist að
ræða og hvöttu þeir sjúkraliða til að koma þegar til starfa.
Fjármálaráðherra stefndi svo Sjúkraliðafélagi Íslands fyrir hönd ríkisins til Félagsdóms og féll dómur 9. desember fjármálaráðherra í vil. Þrátt fyrir dóminn mættu sjúkraliðar ekki til starfa fyrr en forstjóri Ríkisspítala hafði boðað forustu þeirra til fundar og
gert við sjúkraliða sérstakt samkomulag um framkvæmd verkfallsins. Var frá þeim degi
tekið mið af undanþágulistum við framkvæmd verkfalls.
Verkfallslisti, sem segir fyrir um hverjir eigi að vinna í verkfalli hjá Reykjavíkurborg, voru lagðir fram í janúar 1994. Ekki bárust athugasemdir við listann frá Sjúkraliðafélagi Íslands og var hann notaður við skipulag þjónustu við sjúklinga á Borgarspítalanum. Þegar til verkfalls kom virtu sjúkraliðar ekki þennan lista og mættu mun færri
til vinnu en gert hafði verið ráð fyrir af hálfu stjórnenda stofnunarinnar.
Stjórnendur spítalans gerðu samkomulag við sjúkraliða um framkvæmd verkfalls 12.
desember sem fól m.a. í sér að sjúkraliðar virtu verkfallslistann og sinntu bráðaþjónustu
á sjúkrahúsinu og að sótt yrði um undanþágur fyrir sjúkraliða á öllum deildum sem opnar voru. Við samkomulagið mættu sjúkraliðar til starfa samkvæmt verkfallslista, en rufu
samkomulagið 21. desember vegna þess að ekki hefði tekist að minnka bráðaálagið á
sjúkrahúsinu. Stjórnendur töldu það ekki á sínu valdi og niðurstaðan varð sú að sjúkraliðar höfnuðu öllum viðræðum við Borgarspítalann í undanþágunefnd það sem eftir var
verkfalls.
Nokkrar sjúkrastofnanir höfðu ekki birt undanþágulista yfir þá starfsemi sem ekki
mætti leggja niður í verkfalli. Stærst þessara stofnana var St. Jósefsspítali, Landakoti.
Stjórnendur þeirrar stofnunar töldu að sjúkraliðum bæri að koma til starfa á nokkrum
deildum þar í samræmi við áðurnefnd ákvæði laga um undanþágur. Var málinu skotið til
Félagsdóms sem komst að þeirri niðurstöðu 15. nóvember sl. að þar sem ekki höfðu verið birtir undanþágulistar vegna tiltekinnar starfsemi gætu sjúkraliðar gert verkfall á allri
stofnuninni. Af hálfu sjúkrahússins var brugðist við með því að draga saman starfsemi
meira en áformað hafði verið. Aðallega var sótt um undanþágur fyrir starfsemi barnadeildar og voru þær veittar.
Ekki hefur áður komið til jafnmikils ágreinings milli starfsstétta í verkfalli og viðsemjenda þeirra um skilning á undanþágulistum, en svipaðir listar hafa verið notaðir til
grundvallar við skipulagningu starfa í verkfalli nú um nokkurra ára skeið.
Töluverður ágreiningur kom einnig fram um túlkun á 20. gr. laga nr. 94/1986 sem er
svohljóðandi: „Sé verkfall hafið er heimilt að kalla starfsmenn, sem eru í verkfalli, tímabundið til vinnu í þeim tilgangi að afstýra neyðarástandi.“
Neyðarástand er ekki skilgreint frekar í þessum lögum.
Á grundvelli þessarar greinar töldu sjúkraliðar að þeim bæri ekki að koma til starfa
nema um neyðarástand væri að ræða og bæri þá stjórnendum stofnana að lýsa yfir slíku
ástandi. Til þeirra ráða voru stjórnendur ófúsir að grípa og voru viðbrögð sjúkraliða þau
að synja undanþágubeiðnum. Stjórnendur álitu það hins vegar mikinn ábyrgðarhluta að
tala um neyðarástand og vilja aðeins nota hugtakið þegar um náttúruhamfarir eða hópslys
er að ræða svo einhver dæmi séu tekin. Á það var bent að sjúklingar og aðstandendur
þeirra yrðu óttaslegnir að óþörfu ef ástandi sjúkrastofnana væri líkt við slíka neyð.
Enda þótt deilt hafi verið um einstaka undanþágur í verkföllum heilbrigðisstétta áður
hefur ekki komið til þess að afgreiðsla á undanþágum miðaðist aðeins við neyðarástand
í þeim skilningi sem hér er lýst.
Í samræmi við 21. gr. ofangreindra laga starfaði undanþágunefnd í verkfalli sjúkraliða og var annar nefndarmanna tilnefndur af stéttarfélagi sjúkraliða en hinn af viðsemjenda þeirra. Í starfsreglum undanþágunefndar Sjúkraliðafélags Íslands kemur fram að það
sé gagnaðilans að sýna fram á í hverju einstöku tilviki að um nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu sé að ræða. Um þetta stóð töluverður styr.
Samkvæmt upplýsingum frá Sjúkraliðafélagi Íslands voru umsóknir alls 1.940 og voru
1.428 þeirra samþykktar. Sjúkraliðafélagið bendir á að undanþágubeiðnirnar eru mjög
margar og telur að ástæðan sé andvaraleysi stjórnenda sjúkrahúsa, elli- og dvalarheimila sem ekki höfðu farið að lögum og birt lista um undanþegna starfsemi eins og gert er
ráð fyrir.
Þrátt fyrir þessar deilur er það samdóma álit hjúkrunarstjórnenda að öryggis sjúklinga
hafi verið gætt í hvívetna og ekki hafi verið hætta á ferðum í þeim efnum. Nokkrir hjúkrunarfræðingar lýstu því yfir strax í upphafi verkfalls að þeir mundu ætíð tryggja öryggi
sjúklinga og mundu því ganga til starfa á sjúkradeildum þar sem þeir teldu brýna nauðsyn krefja. Af þessu spunnust síðan deilur þessara tveggja starfsstétta um starfssvið, og
sökuðu sjúkraliðar hjúkrunarfræðinga um að ganga í sín störf.
Öryggi sjúklinga var þannig tryggt með framkvæmd öryggisákvæða ofangreindra laga
og með endurskipulagi hjúkrunarþjónustu. Leiddi þetta til mikils vinnuframlags sjúkraliða sem störfuðu samkvæmt undanþágum, hjúkrunarfræðinga og Sóknarstarfsfólks sem
lýst er í öðrum kafla þessarar skýrslu.
2. Þjónusta og umönnun sjúklinga.
Verkfallið hafði í för með sér lokanir sjúkradeilda og skerta þjónustu víða þar sem
sjúkraliðar starfa.
Á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík varð að loka nokkrum sjúkradeildum og draga
saman þjónustu á öðrum. Á Ríkisspítölum var strax lokað 124 rýmum á bæklunarlækningadeild, lýtalækningadeild, hálfri taugalækningadeild, fimm daga lyflækningadeild og
hálfri almennri lyflækningadeild.
Á Borgarspítalanum reyndist mjög erfitt að draga saman rekstur á bráðadeildum þar
sem langflestir sjúklingar eru lagðir þar inn brátt og erfitt að stýra innlögnum. Fækkun
varð á valaðgerðum á skurðstofum, fyrst og fremst vegna færri innlagna á sjúkrahúsið.
Á endurhæfinga-, tauga- og öldrunardeildum varð samdráttur í þjónustu.
Á Landakotsspítala voru deildir sameinaðar og rúmum á handlækningadeildum, lyflækningadeildum og augndeild fækkað úr 54 í 18.
Á öldrunarstofnunum varð ástandið víða mjög erfitt. Verkfallið tók til 97,5 stöðugilda á þessum stofnunum og voru alls 145 sjúkraliðar í þessum stöðugildum í verkfalli.
Á þremur stofnunum, þ.e. Sólvangi, Droplaugarstöðum og í Seljahlíð, gætti verkfalls
sjúkraliða ekki þar sem allir sjúkraliðar voru undanþegnir verkfalli samkvæmt öryggislistum eða samkvæmt samkomulagi. Í heildina fækkaði skjólstæðingum/sjúklingum á
öldrunarstofnunum að meðaltali um 5%. Mest varð fækkun á Hrafnistu í Hafnarfirði,
Hjúkrunarheimilinu Eir og Víðihlíð í Grindavík. Skjólstæðingum annarra stofnana fækkaði ekki eða óverulega, enda reyndist nær ógerningur að flytja aldraða af hjúkrunar- og
dvalarheimilum. Töluverð röskun varð á allri þjónustu og var gripið til þess ráðs að leita
til aðstandenda um aðstoð við að sinna grunnþörfum aldraðra á þessum stofnunum.
Á heilsugæslustöðvum í Reykjavík starfa sjúkraliðar fyrst og fremst við heimahjúkrun. Þar eru rúm átta stöðugildi fyrir sjúkraliða og var þjónusta víða eitthvað skert og ekki
tekið við nýjum beiðnum. Á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur starfa 14 sjúkraliðar, þar af
er einn utan félags og fjórir eru á undanþágulista. Heilsuverndarstöð Reykjavíkur sinnir bæði helgar- og næturþjónustu fyrir þá íbúa höfuðborgarsvæðisins sem þurfa hjúkrun
utan dagvinnutíma, auk heimahjúkrunar á hefðbundnum dagvinnutíma. Á Heilsuverndarstöðinni dró mikið úr heimahjúkrun og fékk þriðjungur skjólstæðinga stofnunarinnar
enga þjónustu en aðrir mjög skerta.
Heimaþjónustan í Reykjavík leið í verkfallinu. Sóknarstarfsmenn sinna þessari þjónustu, en þjónustuþörfin á heimilunum er metin af verkstjórum sem margir hverjir eru
sjúkraliðar. Fjöldi fatlaðra og aldraðra, sem varð af heimaþjónustu og bjó við mikla erfiðleika, hafði samband við forustu Sóknar meðan á verkfallinu stóð. Að sögn forsvarsmanna Sóknar var oft erfitt að gera þessum skjólstæðingum Félagsmálastofnunar Reykjavíkur grein fyrir hverju það sætti að þeir yrðu að vera án heimaþjónustunnar meðan á
verkfalli sjúkraliða stóð því Sóknarstarfsfólk sinnir störfunum.
3. Bið eftir lífsnauðsynlegum læknisaðgerðum.
Þess er ætíð gætt að sjúklingar sem þurfa á lífsnauðsynlegum læknisaðgerðum að
halda þurfi ekki að bíða. Á það einnig við á verkfallstímum þótt þá sé erfiðara um vik.
Þannig var tryggt á meðan verkfall sjúkraliða stóð að engin töf yrði á þjónustu við bráðveika sjúklinga. Ágreiningur varð á stundum um það hvaða þjónusta telst bráðaþjónusta,
en almennt má segja að sjúklingar í brýnni þörf fyrir tafarlausa læknismeðferð hafi fengið hana.
Biðlistar sjúklinga eftir aðgerðum lengdust hins vegar í nokkrum greinum skurðlækninga, en endanlegar tölur liggja ekki fyrir hjá stóru sjúkrahúsunum í því efni.
Aðgerðafjöldi á Borgarspítalanum í nóvember og desember 1993 var 904, en fór sömu
mánuði 1994 niður í 665.
Á Landspítalanum lengdust sérstaklega biðlistar eftir hjartaþræðingum og ýmsum
bæklunaraðgerðum.
Á Landakotsspítala lengdust biðlistar og sjúklingar sem biðu heima kvörtuðu undan
vanlíðan. Á legudeild augndeildar fækkaði innlögnum af biðlistum úr 4 á dag niður í 1–2
að meðaltali. Biðlistar mynduðust eftir innlögnum á lyflæknadeild.
4. Áhrif verkfalls sjúkraliða á starfsálag og starfsaðstæður annarra heilbrigðisstétta.
Verkfallið hafði ekki mikil áhrif á störf flestra heilbrigðsistétta að öðru leyti en því
að víða dró úr afköstum og vinnuframlagi þar sem verkfallið hafði lamandi áhrif á ýmsa
starfsemi stofnana. Samstarf stétta var almennt mjög gott meðan á verkfallinu stóð og
lögðust starfsmenn á eitt um að leysa þau mál er upp komu vegna þess.
Starfsálag og aðstæður tveggja nánustu samstarfsstétta sjúkraliða, Sóknarstarfsmanna
og hjúkrunarfræðinga, varð hins vegar mjög mikið og lögðu þessir starfsmenn á sig
ómælda vinnu þennan tíma.
Verkfallið hafði víðtæk áhrif á störf félagsmanna Sóknar. Við umönnun aldraðra og
fatlaðra háttar víða svo til að ekki eru greinileg skil milli þeirra starfa sem sjúkraliðum
er ætlað að sinna og starfa Sóknarstarfsfólks.
Á sumum stofnunum var allt að þriðjungur sjúkraliða í verkfalli, en þrátt fyrir það var
leitast við að halda stofnunum opnum og veita svipaða þjónustu og við eðlilegar kringumstæður. Því varð vinnuálag mjög mikið. Má sem dæmi nefna vinnustað þar sem einn
hjúkrunarfræðingur og einn Sóknarstarfsmaður stóðu næturvakt á tveimur deildum. Oft
vantaði helming starfsmanna á vaktir og bárust forsvarsmönnum Sóknar fjölmargar kvartanir um að starfsmenn væru að niðurlotum komnir þar sem þeir ynnu undir margföldu
álagi.
Framan af verkfallinu var víðast reynt að raska ekki daglegri umönnun vistmanna eða
sjúklinga, enda gerðu starfsmenn sér vonir um að um stutt verkfall yrði að ræða. Ekki
reyndist þó framkvæmanlegt lengi að standa þannig að verki og þurfti víðast að grípa til þess að takmarka þjónustu. Bent var á að til hefðu átt að vera áætlanir um hvaða verk
ættu að hafa forgang við aðstæður sem þessar þannig að ekki kæmi til slíks erfiðleikaástands og raun bar vitni. Þannig hefði e.t.v. mátt stýra álagi á Sóknarstarfsmenn með
betra skipulagi.
Sóknarstarfsmenn, sem störfuðu ekki beint við umönnun, tókust líka á við afleiðingar verkfalls. Þannig var töluvert um tilfærslur á starfsfólki við ræstingar vegna lokana
deilda. Ollu þessar breytingar óþægindum þar sem vaktakerfi riðlaðist fyrir bragðið.
Í framhaldi af beiðni heilbrigðisráðuneytisins um upplýsingar gerði Félag íslenskra
hjúkrunarfræðinga könnun á starfsálagi og starfsaðstæðum á þeim stofnunum sem verkfall sjúkraliða náði til. Spurningalisti var sendur til 38 heilbrigðisstofnana og fengust svör
frá 32 þeirra. Niðurstöður þeirrar könnunar eru notaðar í eftirfarandi yfirlit.
Á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík er enn verið að vinna úr tölum um sjúklingaflokkun (hjúkrunarþyngd), veikindi starfsfólks, yfirvinnu, nýtingu rúma og legudaga. Þegar þær niðurstöður liggja fyrir er tímabært að draga víðtækar ályktanir um áhrif verkfallsins. Almennt má segja að álag hafi verið mismikið á starfsfólk og fer það eftir eðli
starfsemi á hverjum stað. Þannig reyndi mjög mikið á starfsfólk á þeim deildum þar sem
hlutfall sjúkraliða er að jafnaði hátt, svo sem á öldrunarlækningadeildum og á hjúkrunardeildum. Sums staðar er starfsemin hins vegar þannig að verkfalls gætti lítið sem ekkert.
Verkfall sjúkraliða náði til 80% setinna stöðugilda sjúkraliða á öldrunarstofnunum.
Fækkaði starfsfólki innan hjúkrunarsviðs um 16% á sama tíma og sjúklingum fækkaði aðeins um 5%. Fjöldi sjúklinga á hvern starfandi starfsmann jókst því um þriðjung. Á mörgum stofnunum var ekki hægt að merkja að yfirvinna hjúkrunarfræðinga ykist í verkfallinu, en hins vegar jókst vinnuálag á þá starfsmenn er gegndu störfum.
Starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga á öldrunarstofnunum voru verulega erfiðar ekki síst
fyrir þá sök að erfitt var að áætla hvaða undanþágur yrðu veittar og hverjum synjað.
Hjúkrunarfræðingar kvörtuðu undan að ekki væri hægt að skipuleggja þjónustu vegna
ómarkvissrar afgreiðslu undanþágubeiðna. Þannig ríkti stundum óvissa við vaktaskipti um
hve margt starfsfólk kæmi til starfa.
Álag á starfsfólk heilsugæslustöðva jókst fyrst og fremst í heimahjúkrun á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur. Fjöldi skjólstæðinga á hvert stöðugildi á viku fyrir verkfall var
13,1, en í verkfallinu fjölgaði þeim í 14,5–15,7 skjólstæðinga. Ljóst er að þeir skjólstæðingar sem fengu þjónustu í verkfalli þurftu meiri hjálpar við en þeir sem féllu út.
Á Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði og á Meðferðarstofnun SÁÁ voru allir starfandi
sjúkraliðar í verkfalli og svöruðu stofnanirnar auknu álagi með verulegri fækkun skjólstæðinga sem leiddi til viðunandi vinnuálags hjá hjúkrunarfræðingum.
Lokaorð.
Starfsfólk við umönnun sjúklinga starfar víða við erfið skilyrði. Vinnuálag er oft mikið því lágmarksmönnun og sívaxandi hjúkrunarþyngd gerir þessi störf við bestu aðstæður mjög krefjandi. Heilbrigðisstofnanir okkar eru yfirleitt skipulagðar þannig að ekki er
um að ræða óþarfa starfskrafta eða mikið svigrúm til fækkunar stöðugilda. Því er ljóst að
lítið má út af bera til að verulegir erfiðleikar skapist.
Í kjölfar aðgerða eins og verkfalls sjúkraliða er nauðsynlegt að staldra við og draga
lærdóm af atburðunum. Í því skyni þarf að endurmeta hvernig tryggja má að ákveðnir
skjólstæðingar heilbrigðisþjónustunnar fái ætíð þá þjónustu sem þeim ber. Þá hefur komið í ljós að endurskoða ber mönnun á nokkrum stöðum með það í huga að nýta sem best starfskrafta hinna ýmsu heilbrigðisstétta.