um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis.
Flm.: Jón Bjarnason, Þuríður Backman, Ögmundur Jónasson.
Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að kanna orsakir mikils útflutnings á óunnum
fiski á fiskmarkaði erlendis og mögulegar leiðir til að draga úr honum og auka í staðinn fullvinnslu innan lands. Ráðherra birti Alþingi niðurstöður sínar og tillögur eins fljótt og unnt
er.
Greinargerð.
Tillaga þessi var lögð fram á 131. löggjafarþingi og er nú lögð fram lítið breytt en fylgiskjöl hafa verið uppfærð.
Útflutningur á óunnum fiski í gámum á fiskmarkaði erlendis jókst frá árinu 2002 úr rúmlega 21 þús. tonnum í rúm 43 þús. tonn árið 2004 og nam á fyrstu sex mánuðum þessa árs
tæpum 27 þús. tonnum. Útflutningur þessi hefur verulega neikvæð áhrif á þjóðarbúið enda
ljóst að unnt væri að auka útflutningsverðmæti þessa afla umtalsvert ef hann væri unninn hér
á landi. Hráefnisskortur er viðvarandi vandamál í íslenskri fiskvinnslu, ekki síst hjá þeim
fyrirtækjum sem reka fiskvinnslu án útgerðar og treysta því algjörlega á nægt framboð af
fiski á íslenskum fiskmörkuðum. Þegar fiskur er fluttur óunninn á fiskmarkaði erlendis hafa
íslenskir fiskverkendur enga möguleika til að bjóða í hann. Segja má að jafnræði íslenskra
fiskkaupenda gagnvart erlendum fiskkaupendum, sem og samkeppnisstaða þeirra, sé skert
að þessu leyti. Þegar útflutningur á óunnum fiski er orðinn eins mikill og raun ber vitni hefur
hann mjög neikvæð áhrif á möguleika fiskvinnslufyrirtækja til viðgangs og vaxtar. Þetta er
sérstaklega bagalegt í því ljósi að virðisauki í vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta
móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu án útgerðar auk þess sem þessi fyrirtæki
hafa í mörgum tilvikum verið í fararbroddi við að vinna nýja markaði fyrir hágæða íslenskan
fisk í hæsta verðflokki.
Spyrja má hvað valdi því að óunninn fiskur sé fluttur úr landi í þessum mæli. Margir hafa
haldið því fram að orsakanna megi leita í ólíkum vigtunarreglum og svokallaðri yfirvigt sem
tíðkast á erlendum fiskmörkuðum. Að minnsta kosti virðist ekki eingöngu unnt að skýra hinn
mikla útflutning með vísan til þess að hærra verð fáist fyrir fiskinn á erlendum mörkuðum
enda hefur fiskverð verið mjög hátt á fiskmörkuðum hérlendis undanfarin ár. Í þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra kanni hvaða undirliggjandi ástæður og orsakir séu
fyrir þessum mikla útflutningi og komi með tillögur til úrbóta.
Í sjávarútvegsstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er komið inn á þetta, m.a.
með eftirfarandi hætti: „Auk þess sem hér er talið upp má nefna að skoða þarf sérstaklega
aðstöðumun landvinnslu og sjóvinnslu með það fyrir augum að finna leiðir til að jafna þann
mun, auka alhliða menntun á sviði sjósóknar og fiskvinnslu og stuðla að fullvinnslu alls
sjávarfangs. Þá þarf að tryggja nýliðun í greininni og huga sérstaklega að þjálfun verðandi
sjómanna. Einnig ber að setja reglur um að allur afli, sem ekki fer beint til vinnslu hjá sama aðila og veiðarnar stundar, skuli fara á markað til að auðvelda aðgang innlendrar fiskvinnslu
að öllu því hráefni.“
Íslenskur fiskmarkaður hefur verið í mikilli framþróun á síðustu árum. Með upptöku fullkomins uppboðskerfis er nú unnt að stunda viðskipti á honum með hjálp netsins, hvar sem
er í heiminum. Þannig standa kaupendur erlendis jafnfætis öðrum þegar uppboð fara fram.
Er það álit flutningsmanns þessarar þingsályktunartillögu að eðlilegast væri að allur sá fiskur
sem nú er fluttur á erlenda fiskmarkaði færi þess í stað á íslenskan fiskmarkað enda væru
möguleikar erlendra fiskkaupenda til að bjóða í og kaupa íslenskan fisk og flytja hann út
óunninn til vinnslu eða sölu ekki skertir. Hins vegar hefðu íslenskir fiskkaupendur þá alltaf
möguleika á að bjóða í fiskinn í samkeppni við aðra.
Ótvírætt er að það þjónar hagsmunum Íslendinga að sem mest af þeim fiski sem veiddur
er hér við land sé jafnframt unninn hér á landi. Alþingi og stjórnvöldum ber að haga lögum
og reglum þannig að jafnræði og samkeppnisstaða íslenskra fiskverkenda sé trygg til að svo
geti orðið.
Verðmæti útflutts óunnins afla eykst um 23% milli ára.
Á fyrri helmingi ársins 2005 var aflaverðmæti íslenskra skipa af öllum miðum 36,7 milljarðar króna samanborið við 36,2 milljarða á sama tímabili 2004. Aflaverðmæti hefur því aukist um 1,4% frá fyrra ári eða um tæpar 520 milljónir króna. Verðmæti botnfiskaflans var rúmir 25,2 milljarðar og jókst um ríflega 570 milljónir króna (2,3%). Verðmæti þorsks var rúmlega 14,1 milljarður og dróst saman um 1,7 milljarða króna (-10,8%). Verðmæti ýsuaflans
nam 4,6 milljörðum króna og jókst um tæpan 1,1 milljarð (31%). Verðmæti karfa var 2,9
milljarðar króna og er það aukning um rúmlega 800 milljónir frá fyrra ári (37%). Verðmæti
flatfiskaflans var 2,8 milljarðar króna og dróst saman um ríflega 730 milljónir milli ára
(-21%). Aflaverðmæti síldar á þessu tímabili jókst töluvert og var tæplega 1,5 milljarðar
króna og er það aukning um rúmar 530 milljónir (56%). Í heild nam aflaverðmæti uppsjávaraflans 7,9 milljörðum sem er aukning um 1,3 milljarða milli ára (20%). Verðmæti skel- og
krabbadýraafla var tæplega 770 milljónir sem er ríflega 640 milljóna króna samdráttur frá
2004 (-46%), þar af nam verðmæti rækjuafla einungis um 280 milljónum sem er samdráttur
um tæpar 800 milljónir frá fyrra ári (-74%).
Verðmæti afla í beinni sölu útgerða til vinnslustöðva var á tímabilinu 16,7 milljarðar
króna samanborið við 17,6 milljarða á árinu 2004 og er það samdráttur um 5,3%. Verðmæti
sjófrysts afla var 10,4 milljarðar króna samanborið við 9,1 milljarð á árinu 2004 sem er aukning um 15%.Verðmæti afla sem seldur var á fiskmörkuðum til vinnslu innan lands dróst saman um 3,9%, var 5,2 milljarðar króna samanborið við 5,5 milljarða á sama tímabili 2004. Í
gámum var fluttur út ferskur fiskur fyrir 3,5 milljarða króna sem er aukning frá fyrra ári um
rúmar 650 milljónir (23%).
Á Suðurnesjum var unnið úr afla að verðmæti 6,7 milljarðar króna sem er samdráttur upp
á hálft prósent milli ára. Hlutfallslega er aukning aflaverðmætis til vinnslu mest á Suðurlandi
eða 21% en mest aukning milli ára í krónum talið varð á höfuðborgarsvæðinu, tæpar 890
milljónir króna eða sem nemur 18%. Mestur varð samdráttur hins vegar á Vesturlandi, tæpir
1,3 milljarðar (-45%).
Upplýsingar um afla og aflaverðmæti janúar–maí 2005Sjá neðamálsgrein 1
1 er að finna í talnaefni.
Verðmæti afla janúar–júní 2005
Milljónir kr.
Breytingar frá
Júní
Janúar–júní
fyrra ári í %
2004
2005
2004
2005
Jan.–júní
Verðmæti alls
5.971,7
5.141,1
36.223,1
36.741,7
1,4
Botnfiskur
3.186,8
2.669,7
24.658,4
25.231,3
2,3
Þorskur
1.682,5
1.344,9
15.767,8
14.060,1
-10,8
Ýsa
316,9
375,1
3.545,4
4.637,5
30,8
Ufsi
121,3
95,8
977,4
1.103,0
12,9
Karfi
217,1
237,6
2.140,5
2.941,8
37,4
Úthafskarfi
664,5
367,3
903,7
846,2
-6,4
Annar botnfiskur
184,5
249,1
1.323,5
1.642,6
24,1
Flatfiskur
1.129,9
801,9
3.559,5
2.825,0
-20,6
Uppsjávarafli
1.219,6
1.482,2
6.589,1
7.918,0
20,2
Síld
576,2
1.011,4
952,5
1.484,0
55,8
Loðna
61,3
0,5
3.669,3
4.746,8
29,4
Kolmunni
582,0
470,3
1.460,6
1.246,7
-14,6
Annar uppsjávarafli
0,0
0,0
506,7
440,6
-13,1
Skel- og krabbadýraafli
435,4
187,2
1.406,2
765,5
-45,6
Rækja
317,7
40,3
1.075,2
279,5
-74
Annar skel- og krabbadýraafli
117,7
146,9
331,0
486,0
46,8
Annar afli
0,0
0,1
9,9
1,9
-81,3
Verðmæti afla eftir tegund löndunar janúar–júní 2005
Milljónir kr.
Breytingar frá
Júní
Janúar–júní
fyrra ári í %
2004
2005
2004
2005
Jan.–júní
Verðmæti alls
5.971,7
5.141,1
36.223,1
36.741,7
1,4
Til vinnslu innan lands
2.588,6
1.970,7
17.654,6
16.714,4
-5,3
Í gáma til útflutnings
440,8
487,5
2.884,9
3.538,4
22,7
Landað erlendis í bræðslu
0,0
0,0
89,6
33,3
-62,9
Sjófryst
2.034,4
1.954,5
9.095,2
10.423,9
14,6
Á markað til vinnslu innan lands
745,3
634,7
5.453,5
5.241,5
-3,9
Á markað, í gáma til útflutnings
81,0
83,1
492,6
558,7
13,4
Sjófryst til endurvinnslu innan lands
50,1
0,0
159,2
44,4
-72,1
Selt úr skipi erlendis
11,0
0,0
252,5
54,6
-78,4
Fiskeldi
6,1
0,8
17,4
4,7
-73,1
Aðrar löndunartegundir
14,5
9,8
123,6
127,9
3,5
Verðmæti afla eftir staðsetningu verkunarstaðar janúar–júní 2005
Milljónir kr.
Breytingar frá
Júní
Janúar–júní
fyrra ári í %
2004
2005
2004
2005
Jan.–júní
Verðmæti alls
5.971,7
5.141,1
36.223,1
36.741,7
1,4
Höfuðborgarsvæði
785,9
646,5
5.000,1
5.889,6
17,8
Suðurnes
664,1
698,1
6.733,2
6.708,5
-0,4
Vesturland
515,7
173,2
2.812,4
1.562,1
-44,5
Vestfirðir
421,1
282,5
2.266,6
1.973,2
-12,9
Norðurland vestra
492,0
430,9
2.581,0
2.493,3
-3,4
Norðurland eystra
1.248,3
1.138,1
5.338,8
5.715,9
7,1
Austurland
839,3
697,9
4.839,5
4.681,5
-3,3
Suðurland
563,8
614,8
3.458,7
4.179,8
20,8
Útlönd
441,4
459,2
3.192,8
3.537,9
10,8
Fylgiskjal II.
Hagstofa Íslands:
Afli af Íslandsmiðum eftir tegund löndunar og fisktegundum.1
(Heimild: Vigtarskýrslur.)
Í gáma til útflutnings
2002
2003
2004
20052
Heildarafli
21.114
27.831
43.430
26.549
Botnfiskafli
19.084
24.919
39.900
24.586
Þorskur
3.485
4.944
7.498
3.531
Ýsa
3.447
8.208
16.410
9.799
Ufsi
117
219
1.399
328
Karfi
9.031
8.085
9.532
7.370
Úthafskarfi
53
417
83
128
Steinbítur
1.355
1.521
2.649
2.266
Hlýri
32
63
309
151
Langa
142
176
268
193
Blálanga
217
125
284
176
Keila
17
26
33
15
Langhali
-
1
-
-
Tindaskata
1
1
-
-
Skötuselur
173
474
719
307
Skata
3
2
12
16
Lýsa
732
442
526
266
Gulllax
-
-
-
-
Háfur
253
192
132
24
Hákarl
-
-
-
-
Annar botnfiskur
26
22
45
14
Flatfiskafli
2.030
2.912
3.530
1.963
Lúða
108
120
104
56
Grálúða
283
1.121
1.176
505
Skarkoli
1.224
1.313
1.536
869
Þykkvalúra
324
319
678
509
Langlúra
7
4
18
12
Stórkjafta
5
9
12
9
Sandkoli
78
23
5
2
Skrápflúra
-
2
1
2
Annar flatfiskur
-
-
1
-
1 Í tonnum. 2 Tölur fyrir árið 2005 eru fyrir fyrstu sex mánuði ársins.
Fylgiskjal III.
Hagstofa Íslands:
Verðmæti afla af Íslandsmiðum eftir tegund löndunar og fisktegundum.1
(Heimild: Vigtarskýrslur.)
Í gáma til útflutnings
2002
2003
2004
20052
Heildarafli
3.608.606
4.127.199
6.378.577
3.538.426
Botnfiskafli
3.070.503
3.409.401
5.429.284
3.071.168
Þorskur
680.446
929.170
1.395.707
606.009
Ýsa
566.385
967.832
2.024.559
1.167.382
Ufsi
8.755
13.399
89.460
20.572
Karfi
1.385.263
1.011.941
1.251.233
846.006
Úthafskarfi
6.879
44.184
9.242
12.778
Steinbítur
221.732
215.532
337.167
270.753
Hlýri
5.621
11.152
46.339
18.663
Langa
15.428
14.704
20.653
14.276
Blálanga
21.274
11.539
26.539
13.611
Keila
1.241
1.505
2.128
887
Langhali
2
88
-
-
Tindaskata
9
57
-
-
Skötuselur
55.446
126.219
164.014
73.021
Skata
246
244
1.857
2.794
Lýsa
53.704
30.606
36.790
20.021
Gulllax
-
-
-
-
Háfur
44.993
29.399
17.872
2.600
Hákarl
8
-
-
4
Annar botnfiskur
3.073
1.828
5.726
1.792
Flatfiskafli
538.103
717.798
949.293
467.258
Lúða
58.084
58.938
59.446
27.240
Grálúða
69.596
275.149
338.431
134.603
Skarkoli
296.404
276.203
361.285
183.016
Þykkvalúra
107.075
104.835
186.290
119.530
Langlúra
543
436
2.023
1.549
Stórkjafta
677
701
1.300
716
Sandkoli
5.698
1.390
255
56
Skrápflúra
-
105
73
514
Annar flatfiskur
27
41
191
34
1 Í þús. kr. 2 Tölur fyrir árið 2005 eru frá fyrstu sex mánuðum ársins.
Fylgiskjal IV.
Útflutningur á óunnum fiski hefur aukist mikið.
(Morgunblaðið 11. október, 2005.)
Mun meira var flutt utan af ísuðum fiski í gámum og í siglingum á síðasta fiskveiðiári en
fiskveiðiárið á undan. Það skýrist að hluta af mikilli aukningu á ýsu í kjölfar mun meiri
ýsuafla á síðustu tveimur árum. Útflutningur á ísuðum karfa vegur svipað á milli ára og sama
gildir um þorskinn og ufsann. Að meðtöldum öðrum botnfisktegundum og flatfiski má reikna
með að heildarmagn upp úr sjó í gáma og siglingar hafi verið um 55 þúsund tonn á síðasta
fiskveiðiári. Þetta kom fram í skýrslu Arnars Sigurmundsson, formanns Samtaka fiskvinnslustöðva, á aðalfundi samtakanna.
Ef fimm ára tímabil er skoðað kemur í ljós að mestu sveiflurnar hafa orðið í útflutningi
á þorski og ýsu. Á fyrsta ári þessa fimm ára tímabils nam þorskurinn rúmlega 8 þúsund tonnum, en fór lægst í rúm 5 þúsund tonn, en á nýliðnu fiskveiðiári í tæp 10 þúsund tonn. Ýsan
hefur sveiflast nokkuð eftir aflabrögðum og fór lægst í rúm 4 þúsund tonn, en var rúm 19
þúsund tonn á síðasta fiskveiðiári. Mjög takmarkað hefur verið flutt út af ísuðum ufsa á
síðustu fimm árum. Fór magnið niður í 250 tonn, en hækkaði upp í rúm 1.700 tonn upp úr
sjó á síðasta fiskveiðiári. Árlegur útflutningur á ísuðum karfa verið á bilinu 8 þúsund upp í
tæp 12 þúsund tonn í fyrra.
Hér er myndað efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Breytt ráðstöfun botnfiskaflans.
Ráðstöfun botnfiskaflans hefur breyst nokkuð á síðustu 10 árum. „Við upphaf tímabilsins
var fjölgun vinnsluskipa komin fram að miklu leyti og tekið var að draga úr hlutdeild
gámafisks. Veiðar utan lögsögunnar voru umtalsverðar á fyrstu 2–3 árum tímabilsins og
sama gilti um innflutning á Rússaþorski. En hlutirnir breytast hratt. Mikill samdráttur varð
í botnfiskveiðum utan lögsögunnar og vinnsla á rússafiski innanlands minnkaði mjög mikið.
Heildarbotnfiskaflinn hefur aftur á móti lítið breyst á milli ára og verið um og yfir 500
þúsund tonn upp úr sjó flest árin.
Ráðstöfun botnfiskafla til vinnslu innanlands var komin niður í tæp 60% fyrir áratug og
hefur haldist mjög nálægt því hlutfalli síðan. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er áætlað að 58% af botnfiskaflanum hafi farið til vinnslu hér á landi og ferskfiskvinnsla í flug innifalin í þeim
tölum. Er þetta 4 prósentustigum lægra hlutfall en á síðasta ári. Nær alveg hefur tekið fyrir
innflutning á Rússaþorski til vinnslu innanlands og var hann aðeins tæplega 350 tonn sem
er meira en helmingi minna en á sama tíma í fyrra.
Hlutdeild vinnsluskipa í botnfiskaflanum hefur verið að meðaltali um og yfir 30% á
síðustu árum. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er hlutfall vinnsluskipa 26% og þessu til viðbótar
kemur úthafsafli innlendra vinnsluskipa sem vegur um 2% fyrstu sjö mánuði ársins. Eru þetta
svipaðar hlutfallstölur og á sama tímabili í fyrra.
Hlutfall gámafisks og siglinga fiskiskipa á erlendan markað náði hámarki, tæpum 20%
fyrir einum og hálfum áratug. Síðan tók hlutfallið að lækka og varð nokkuð stöðugt eða 6-7%
af heildarbotnfiskaflanum. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er hlutfall gámafisks áætlað um 13%
af botnfiskaflanum, en allt árið í fyrra nam gámafiskur 12%. Aukinn ýsuafli á verulegan þátt
í aukningu gámafisks á síðustu tveimur árum.
En fiskvinnslan er ekki eingöngu háð hráefni af innlendum fiskiskipum. Ef við skoðum
hlutfallstölur frá fiskveiðiárinu sem lauk 31. ágúst sl. kemur í ljós að 79% af hráefni til
rækjuvinnslu er innflutt á móti 60% árið áður og 12% af uppsjávarfiski eru af erlendum
veiðiskipum, sem er nær sama hlutfall og árið áður,“ sagði Arnar Sigurmundsson á aðalfundi
SF.
1 Þessar upplýsingar byggjast á vigtar- og ráðstöfunarskýrslum sem Fiskistofa safnar frá fiskkaupendum. Fyrir
árið 2005 er stuðst við bráðabirgðatölur en endanlegar tölur liggja að baki talna fyrir árið 2004. Athuganir
benda til þess að endanlegar tölur séu að hámarki 1–2% hærri en bráðabirgðatölur þegar á heildina er litið en
fyrir örfáar fisktegundir getur munurinn þó orðið meiri.