Guðrún Ögmundsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðjón A. Kristjánsson,
Rannveig Guðmundsdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir, Magnús Stefánsson.
Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót þverpólitískri nefnd sem
skipuð verði fulltrúum stórnmálaflokkanna ásamt fulltrúa Jafnréttisstofu og hafi það verkefni
að vinna gegn kynbundnum launamun.
Nefndin verði vistuð hjá Jafnréttisstofu og ráði til sín starfsmann sem jafnframt verði
framkvæmdastjóri hennar.
Verkefni nefndarinnar verði:
a.
að vinna að áætlanagerð og aðgerðum til að minnka launamun kynjanna,
b.
að vera í nánu samstarfi og samráði við hagsmunasamtök og þá aðila sem áhrif hafa á
launaþróun í landinu,
c.
að standa fyrir ráðstefnuhaldi og skoðanakönnunum og að framleiða efni til opinberrar
birtingar sem stuðli að launajafnrétti kynjanna,
d.
að kanna til hvaða aðgerða nágrannar okkar á Norðurlöndunum hafa gripið til að minnka
kynbundinn launamun.
Nefndin vinni í fimm ár og gefi út áfangaskýrslu um störf sín á miðju starfstímabilinu.
Greinargerð.
Kynbundinn launamunur er ranglæti sem ekki er hægt að líða í nútímasamfélagi.
Reglulega hafa einstaklingar og samtök, sérstaklega meðal kvenna, vakið athygli á ranglæti gagnvart konum. Á svokölluðum Kvennafrídegi árið 1975 lögðu konur niður vinnu til
að sýna fram á verðmæti vinnuframlags kvenna fyrir íslenskt efnahagslíf og héldu fjöldafund
til að krefjast jafnréttis. Nú, 30 árum seinna, ríkir enn mismunun gagnvart konum. Hinn 24.
október nk. munu konur því leggja niður störf til að sækja fjöldafund og krefjast jafnréttis enn
á ný.
Um langt skeið hefur verið ljóst að ekki ríkir launajafnrétti milli kynjanna á Íslandi. Í
rannsóknum og launakönnunum hefur margítrekað verið sýnt fram á að kynbundinn launamunur á Íslandi er á bilinu 7,5–18%. Margar launakannanir hafa einnig sýnt að kynbundinn
launamunur er meiri hérlendis en í nágrannalöndum okkar.
Kynbundinn launamunur hefur verið til umræðu lengi. Fyrstu lög um jöfn laun karla og
kvenna í tilteknum starfsstéttum voru sett árið 1945 og árið 1961 voru samþykkt á Alþingi
lög um launajöfnuð karla og kvenna. 1975 litu fyrstu jafnréttislögin dagsins ljós og nýjasta
endurskoðun þeirra laga er frá árinu 2000. Ríkisstjórnin hefur sömuleiðis gert jafnréttisáætlanir, þá fyrstu 1986. Núgildandi jafnréttisáætlun var samþykkt á síðasta ári en þar segir
„Markmið ríkisstjórnarinnar er að uppræta launamun kynjanna þannig að jafnrétti náist á
þessu sviði.“
Í 65. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta
mannréttinda án tillits til kynferðis og að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna.
Engu síður er það staðreynd að kynbundinn launamunur er fyrir hendi þegar borin eru saman
laun fyrir sambærileg og jafnverðmæt störf. Kerfisbundinn launamunur hefur verið viðvarandi um árabil og lítil teikn á lofti um breytingar. Með kynbundnum launamun er farið á svig
við jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar og enn fremur við lög nr. 96/2000, um jafna stöðu og
jafnan rétt kvenna og karla.
Heildaratvinnutekjur kvenna eru að jafnaði um 60% af atvinnutekjum karla en ef tekið er
tillit til vinnutíma þá er hlutfallið komið í 79%. Ástæða þess að margar konur stunda launavinnu í skemmri tíma en karlar er tengd barneignum og fjölskylduábyrgð. Þegar tekið hefur
verið tillit til þeirra þátta sem teljast „eðlilegir“ skýringarþættir á mismunandi launum stendur
eftir kynbundinn launamunur upp á 7,5–18%.
Í samræmdri könnun sem gerð var í sex Evrópulöndum árið 2002 og dr. Þorgerður
Einarsdóttir, lektor í kynjafræði við Háskóla Íslands, hafði umsjón með hér á landi, kemur
í ljós að hér er kynbundinn launamunur á almenna vinnumarkaðnum meiri en á hinum opinbera. Þetta er í samræmi við annars vegar launakannanir sem Félagsvísindastofnun hefur gert
fyrir Verslunarmannafélag Reykjavíkur og hins vegar launakannanir Reykjavíkurborgar. Þetta
skýrist að hluta til af því að kjaraákvarðanir eru í meira mæli einstaklingsbundnar á
almennum vinnumarkaði en algengara er að miðstýrðir kjarasamningar séu hafðir til viðmiðunar á opinbera vinnumarkaðnum. Starfsfólki á almennum vinnumarkaði fer fjölgandi og
sífellt algengara er að samið sé um laun á einstaklingsgrundvelli.
Niðurstaða launakönnunar sem nefnd um efnahagsleg völd kvenna lét gera í samvinnu við
Jafnréttisstofu Íslands sýndi eins og aðrar kannanir að aðgerða er þörf.
Á heimasíðu forsætisráðuneytisins er gerð grein fyrir helstu niðurstöðum könnunarinnar
og þar segir m.a.: „Meginniðurstaða launakönnunarinnar var að konur hefðu 72% af launum
karla fyrir jafnlangan vinnudag. Könnunin sýnir að skýra má 21–24% af þessum launamun
með ólíkum starfsvettvangi, starfi, menntun og ráðningarfyrirkomulagi kynjanna. Það sem
eftir stendur (7,5–11% launamunur) stafar af því að hjónaband, barneignir og fleira hefur
önnur áhrif á laun kvenna en karla. Föst dagvinnulaun karla eru t.d. 4–5% hærri en ella ef
þeir eru í sambúð eða hjúskap en sambúð hefur lítil áhrif á laun kvenna.“ Í þessari sömu
skýrslu kemur einnig fram að hlutur kvenna í stjórnunarstöðum er ákaflega rýr. Um þessar
mundir er hlutfall kvenna í æðstu stjórnunarstöðum hjá ríkinu um 20% og einungis 4%
framkvæmdastjóra stærstu fyrirtækja landsins eru kvenkyns.
Launamunur kynjanna er flókið fyrirbæri og hafa margir þættir, missýnilegir, áhrif á hann.
Þættir sem áhrif hafa á kynbundinn launamun eru t.d. misjöfn viðhorf til hlutverkaskiptingar
kynjanna, flokkun hluta vinnumarkaðarins í karla- og kvennastörf, misjafnt aðgengi kynjanna
að stjórnunarstöðum í fyrirtækjum, launaleynd og misjöfn fjölskylduábyrgð kynjanna.
Engar töfralausnir eru til sem eytt geta launamun kynjanna hratt og örugglega. Aðgerðir
á borð við ný fæðingarorlofslög, sem réttu hlut karla í fæðingarorlofi, vitundarvakning og
viðhorfsbreytingar, m.a. vegna herferða gegn launamun kynjanna á vegum samtaka launafólks, og almennar framfarir í jafnréttismálum, ásamt fleiri þáttum, ættu að hafa jákvæð áhrif,
þ.e. kynbundinn launamunur ætti að minnka. Flestar rannsóknir sýna þó að sú hefur ekki
verið raunin, svo neinu nemi, hin seinni ár. Vegna þessa er brýnt að staðið verði fyrir átaki
til að minnka launamun kynjanna.