Flm.: Sandra Franks, Össur Skarphéðinsson, Jóhanna Sigurðardóttir,
Margrét Frímannsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson,
Anna Kristín Gunnarsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir, Valdimar L. Friðriksson,
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Björgvin G. Sigurðsson.
Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að undirbúa breytingar á lögum um tekjuskatt og
eignarskatt með það fyrir augum að gera skattaumhverfi líknarfélaga hér á landi sambærilegt
við það sem gerist í öðrum Evrópulöndum og Bandaríkjunum, einkum með áherslu á afnám
fjármagnstekjuskatts. Jafnframt verði kannað hvort nauðsynlegt er að gera aðrar breytingar
til að aðstaða íslenskra líknarfélaga verði sambærileg við slík félög erlendis. Stefnt verði að
því að ráðherra leggi fram frumvarp um málið við upphaf næsta þings.
Greinargerð.
Íslensk líknarfélög njóta ekki undanþágu frá greiðslu fjármagnstekjuskatts og með breytingum á lögum árið 2004 var afnumin undanþága til þeirra vegna greiðslu á erfðafjárskatti.
Í öðrum Evrópulöndum og í Bandaríkjunum þurfa líknarfélög hins vegar hvorki að greiða
fjármagnstekjuskatt né erfðafjárskatt. Þessar upplýsingar koma fram í skýrslu Jónasar Guðmundssonar hagfræðings frá árinu 2004, „Skattaumhverfi félagasamtaka á Íslandi og í öðrum
löndum – með sérstöku tilliti til góðgerðarsamtaka“. Skýrslan var unnin á vegum samvinnuhóps ABC-barnahjálpar, Barnaheilla, Hjálparstarfs kirkjunnar, Rauða kross Íslands og SOS-
barnaþorpanna. Annars staðar í Evrópu og í Bandaríkjunum eru slík félög líka undanþegin
fjármagnstekjuskatti af vöxtum, arði, söluhagnaði af fasteignum og hlutabréfum.
Íslensk líknarfélög hafa ekki heldur lagalegan rétt til endurgreiðslu á virðisaukaskatti af
aðföngum. Þau búa einnig við lakara starfsumhverfi en erlend líknarfélög að því leyti að hér
á landi er ekki heimilt að draga gjafir til góðgerðarfélaga frá skattskyldum tekjum í sama
mæli og yfirleitt er heimilt bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Nú geta lögaðilar dregið frá
skattstofni sínum einstakar gjafir og framlög til viðurkenndrar líknarstarfsemi. Frádrátturinn
má þó ekki nema meira en 0,5% af tekjum á því ári þegar gjöfin er afhent. Í framangreindri
skýrslu kemur fram að miklu rýmri frádráttarheimildir eru í Bandaríkjunum og flestum
löndum Evrópu. Íslensk líknarfélög búa því við töluvert erfiðara skattaumhverfi en sams
konar félög í öðrum Evrópulöndum og í Bandaríkjunum og njóta alls ekki sama skattfrelsis
og sambærileg félög sem þar starfa.
Þrátt fyrir jákvæða afstöðu stjórnvalda til líknarfélaga hefur skattaumhverfi þeirra og
frjálsra félagasamtaka farið versnandi á Íslandi á síðari árum. Til marks um það má nefna
ákvörðun Alþingis frá 1996 um að frjáls félagasamtök skyldu greiða fjármagnstekjuskatt og
fyrrgreinda breytingu árið 2004 um að erfðafjárskattur skyldi lagður á gjafir til líknarfélaga.
Í þessari þingsályktunartillögu er því lagt til að fjármálaráðherra beiti sér fyrir lagabreytingum sem miði að því að gera skattalegt umhverfi líknarfélaga hérlendis sambærilegt við þau lönd sem Íslendingar miða sig oftast við. Fyrir líknarfélögin er langmikilvægast að
ákvæðum um fjármagnstekjuskatt verði breytt þannig að þau njóti sömu skattfríðinda og erlend félög í heimalöndum sínum. Af þeirri ástæðu er í tillögu þessari lögð þyngst áhersla á
undanþágu frá greiðslu fjármagnstekjuskatts.
Mikilvæg samfélagsþjónusta líknarfélaga.
Langflestir eru sammála um að líknarfélög vinna margvísleg þjóðþrifaverk sem falla undir
mikilvæga samfélagsþjónustu. Þau sinna margbrotnum verkefnum á sviði félags- og heilbrigðismála, aðstoðar við fátæka, ýmiss konar liðsinnis við unga og aldraða einstaklinga, og
við þróunarhjálp erlendis. Starfsemi þeirra beinist yfirleitt að því að draga úr vanda einstaklinga, svo sem vegna fátæktar, tímabundins eða varanlegs sjúkleika eða fötlunar, langvarandi
erfiðleika barna, óhóflegrar neyslu vímugjafa og áfengis, auk margs annars. Nokkur þeirra
starfa einnig að mikilvægum heilbrigðisrannsóknum sem skilað hafa ómældum árangri í baráttu gegn sjúkdómum. Engum blandast hugur um að ýta undir velferð og hagsæld samfélagsins með því að hlúa að einstaklingum og hópum sem af einhverjum orsökum eiga undir högg
að sækja. Í hnotskurn má því segja að líknarfélög stuðli að vernd þeirra sem minna mega sín
í samfélaginu.
Allt samfélagið hefur augljósan hag af starfi líknarfélaga. Þau starfa af hugsjónaástæðum
og að stórum hluta er þeim haldið uppi með vinnu fórnfúsra sjálfboðaliða. Starf líknarfélaganna má skilgreina sem grenndarstarf í þeim skilningi að þau vinna á vettvangi vandamálanna
sem þau glíma við. Þetta tvennt veldur því að þau eru að ýmsu leyti hæfari en opinberar
stofnanir til að greiða úr ýmiss konar samfélagslegum vandamálum. Margir fræðimenn hafa
fært rök að því að frjáls félagasamtök séu betur til þess fallin að vinna ýmiss konar líknarstörf
en opinber stjórnvöld, þau séu úrræðabetri í leit að lausnum og nýti fjármagn með betri hætti.
Samkeppni þeirra um stuðning frá fyrirtækjum og einstaklingum ýti jafnframt undir
frumkvæði og nýja hugsun í starfi.
Fátt bendir til annars en hlutverk líknarfélaga fari vaxandi í samfélaginu. Almennt er
viðurkennt að þau vinna að verðugum félagslegum verkefnum, sem opinberar stofnanir þyrftu
annars að sinna og verja til þess meira af fjármagni skattborgaranna en ella. Það er skoðun
flutningsmanna að æskilegt væri að frjáls líknarsamtök og góðgerðarsamtök tækju að sér enn
viðameira hlutverk í samfélaginu í framtíðinni. Í því ljósi er einkar nauðsynlegt að bæta
skattalegt umhverfi þeirra. Það væri líka aukin hvatning fyrir einstaklinga og félagasamtök
til að leggja meira af mörkum til þeirra.
Örvandi skattareglur.
Góðgerðarsamtök og líknarfélög hafa vegna mikilvægs framlags til samfélagsmála notið
velvilja stjórnvalda hér á landi og á Vesturlöndum. Skattareglur eru sá þáttur sem hefur mest
áhrif á umhverfi frjálsra félagasamtaka eins og líknarfélaga. Þær eru einnig taldar hlutlausasta
aðferðin sem hið opinbera hefur yfir að ráða til að búa slíkum samtökum hagstætt starfsumhverfi. Aðrar leiðir, svo sem úthlutun beinna styrkja til samtaka, ívilnun vegna gjalda fyrir
opinbera þjónustu eða sérstök leyfi til fjáröflunar, byggjast fremur á matskenndum ákvörðunum stjórnvalda og eru ekki jafn almenns eðlis og skattareglur sem ganga jafnt yfir öll samtök sem þær ná yfir. Það skiptir afar miklu máli fyrir líknarfélög að skattareglur séu sem
hagstæðastar og ýti undir starfsemi þeirra.
Bæði hér á landi og annars staðar hafa stjórnvöld viðurkennt í verki samfélagslegt mikilvægi góðgerðasamtaka og líknarfélaga með því að samþykkja sérstakar örvandi skattareglur
fyrir þau. Undanþágur frá skatti hér á landi, t.d. varðandi greiðslu tekjuskatts og eignarskatts, eru að mörgu leyti sambærilegar við lönd annars staðar í Evrópu og í Ameríku. Í því birtist
jákvæður skilningur stjórnvalda hér á landi á því mikilvæga samfélagslega hlutverki sem
líknarsamtök gegna. Þó er ljóst að í þýðingarmiklum atriðum, einkum varðandi fjármagnstekjuskatt, eru skattareglur á Íslandi miklu óhagstæðari líknarfélögum en í sambærilegum
löndum. Tilgangur þingsályktunartillögu þessarar er að leiðrétta það og skapa jákvæðara
starfsumhverfi fyrir íslensk líknarfélög.
Samkvæmt upplýsingum úr fyrrgreindri skýrslu Jónasar Guðmundssonar eru starfandi hérlendis á annað hundrað líknarfélög, eða deildir í líknarfélögum, sem líkleg eru til að njóta
góðs af samþykkt þessarar þingsályktunartillögu. Ekki er hægt að áætla hversu mikill kostnaður fyrir ríkissjóð gæti fylgt samþykkt hennar þar sem lagt er í hendur fjármálaráðherra að
gera tillögur um umfang skattabreytinganna. Ætla má hins vegar að langmestur hluti kostnaðarins stafaði af breytingum á fjármagnstekjuskatti. Upplýsingar um hversu mikinn fjármagnstekjuskatt líknarfélög greiða nú liggja ekki fyrir. Fyrsti flutningsmaður hefur hins vegar lagt
fram skriflega fyrirspurn til fjármálaráðherra um það sem gera má ráð fyrir að nýtist við umfjöllun málsins í þingnefnd.
Fyrsti flutningsmaður hefur um árabil tekið þátt í starfi á vegum samtaka hjartveikra barna
og þekkir af eigin raun að fjármagnstekjuskattur á vaxtatekjur líknarfélaga nemur umtalsverðum upphæðum hjá mörgum félögum. Nefna má að styrktarsjóður hjartveikra barna hefur
á sl. fimm árum samtals greitt um 1700 þús. kr. í fjármagnstekjuskatt af vaxtatekjum. Óhætt
er að segja að það skýtur skökku við að frjáls félagasamtök sem með söfnunum og sjálfboðastarfi létta á útgjöldum ríkisins skuli þurfa að greiða háar upphæðir í skatta af vaxtatekjum.