Í stað 1. mgr. 126. gr. laganna koma tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi:
Gjafsókn verður aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefur nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og öðru hvoru eftirfarandi skilyrða er að auki fullnægt:
a.
að fjárhag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli
yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda megi teljast eðlilegt að öðru leyti að gjafsókn sé
kostuð af almannafé,
b.
að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu,
félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda.
Dómsmálaráðherra getur með reglugerð kveðið nánar á um skilyrði gjafsóknar, þar með
talið hvenær nægilegt tilefni sé til veitingar gjafsóknar, þau atriði sem líta ber til við mat á
fjárhagsstöðu umsækjanda og heimildir til takmörkunar á gjafsókn skv. 1. mgr. 127. gr.
2. gr.
Lög þessi öðlast þegar gildi.
Greinargerð.
Frumvarpið var áður flutt á 136. löggjafarþingi og miðar að því að auka möguleika almennings á gjafsókn óháð fjárhagsstöðu umsækjanda. Málið náði ekki fram að ganga og er
því endurflutt nú óbreytt. Með frumvarpinu er lögð til breyting á 126. gr. laga um meðferð
einkamála um gjafsókn. Einnig felur það í sér reglugerðarheimild fyrir dómsmálaráðherra til
að kveða nánar á um skilyrði gjafsóknar.
Þegar einkamálalögin voru samþykkt árið 1991 voru skilyrði gjafsóknar skv. 126. gr. laganna þau hin sömu og lögð eru til með 1. gr. frumvarpsins, þ.e. að gjafsókn yrði aðeins veitt
ef nægilegt tilefni væri til málshöfðunar eða málsvarnar og öðru hvoru eftirfarandi skilyrða
væri fullnægt: að efnahag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna
hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða, sbr. a-lið 1. mgr., eða úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra
einkahagsmuni umsækjanda, sbr. b-lið 1. mgr.
Á 131. löggjafarþingi voru samþykkt lög nr. 7/2005, sem breyttu ákvæðum um gjafsókn
í einkamálalögum, nr. 91/1991, og þjóðlendulögum, nr. 58/1998. Sú breyting var þá gerð að
fellt var brott skilyrði gjafsóknar skv. b-lið 1. mgr. 126. gr., að úrlausn máls hafi verulega
almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi
umsækjanda. Ákvæðið hafði þá verið í lögunum í um 12 ár án nokkurra vandkvæða í framkvæmd. Ástæða lagabreytingarinnar var sögð sú að ákvæðið væri afar víðtækt og ekki forsvaranlegt að kosta málshöfðun eða málsvörn einstaklinga af almannafé á grundvelli svo
almenns ákvæðis.
Efni núgildandi ákvæðis þrengir verulega að möguleikum almennings til þess að leita
réttar síns með málshöfðun gagnvart stjórnvöldum og opinberum aðilum í málum sem geta
varðað einstaklinga og almenning miklu. Slíkar takmarkanir eru í andstöðu við hefðir sem
hafa verið að þróast í öðrum lýðræðisríkjum. Með frumvarpinu er því lagt til að fella umrætt
skilyrði aftur inn í ákvæðið. Sú rýmkun sem lögð er til í frumvarpinu mun fela í sér að gjafsókn verður möguleg í málum sem eru mikilsverð réttlætismál fyrir hagsmuni einstaklinga
og almennings, svo sem mál sem varða heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku þegar örorka
er mikil en aflahæfi verulega skert, mál er varða lífeyrisréttindi, atvinnuréttindi og eignarréttindi, mál er varða bætur fyrir missi framfæranda, mál vegna læknamistaka, mál um réttindi
varðandi friðhelgi einkalífs og önnur mál er varða hefðbundin mannréttindi. Þá gæti gjafsókn
skv. b-lið 1. mgr. 126. gr. verið veitt í málum einstaklinga gagnvart stjórnvöldum.
Gert er ráð fyrir að áfram verði inni reglugerðarheimild til að kveða nánar á um skilyrði
málsóknar. Á grundvelli laga nr. 7/2005 gaf dómsmálaráðherra út reglugerð nr. 45/2008 þar
sem kveðið var nánar á um skilyrði gjafsóknar. Verði frumvarpið að lögum þarf að gera
breytingar á 5. gr. reglugerðarinnar um mat á tilefni til veitingar gjafsóknar fyrir héraðsdómi
í samræmi við víkkun á heimild til gjafsóknar.