(Lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþingi 2009–2010.)
I. KAFLI
Markmið, gildissvið og skilgreiningar.
1. gr.
Markmið.
Markmið laga þessara er að skapa skilyrði til ræktunar skeldýra, setja reglur um starfsemina og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu.
2. gr.
Gildissvið.
Lög þessi taka til ræktunar skeldýra á íslensku forráðasvæði. Ákvæði laganna gilda einnig
um skrápdýr, möttuldýr og sæsnigla.
3. gr.
Skilgreiningar.
Í lögum þessum, reglugerðum og öðrum stjórnvaldsreglum, settum á grundvelli þeirra, er
merking hugtaka sem hér segir:
1.
Eignarland: Landsvæði, þ.m.t. innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra
marka sem lög segja til um á hverjum tíma.
2.
Framleiðslusvæði: Sjávarsvæði, ármynni eða lón þar sem er að finna náttúruleg skeldýr
eða svæði sem eru notuð til að rækta skeldýr og þaðan sem lifandi skeldýr eru tekin.
3.
Lindýr: Hryggleysingjar með mjúkan, óliðskiptan líkama, sveipaðan möttli (kápu) (Mollusca).
4.
Mannvirki: Hvers konar byggingar og búnaður sem notaður er við ræktun skeldýra.
5.
Netlög: Sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar.
6.
Ræktun: Ræktun skeldýra með skipulegri umhirðu og vöktun á afmörkuðu svæði þar
sem engin fóðrun á sér stað. Hluti af ræktun er einnig skipuleg söfnun og veiði á skeldýrum til áframhaldandi ræktunar.
7.
Ræktunarsvæði: Afmarkað svæði þar sem skeldýraræktarfyrirtæki ræktar skeldýr og dýr
sem eru ekki fóðruð en taka sjálf upp næringu úr umhverfi.
8.
Skeldýr: Flokkur lindýra sem hefur um sig skel.
9.
Skeldýrarækt: Ræktun skeldýra með skipulegri umhirðu og vöktun á afmörkuðu svæði
þar sem engin fóðrun á sér stað. Hluti af ræktun er einnig skipuleg söfnun og veiði á
skeldýrum til áframhaldandi ræktunar.
10.
Skeldýraræktarstöð: Afmarkað svæði eða mannvirki þar sem skelræktarfyrirtæki ræktar
skeldýr.
11.
Þörungaeitur: Lífræn eiturefni sem samlokur safna í sig þegar þær nærast á þörungum
sem innihalda slík efni (sjávarlífeitur).
II. KAFLI
Stjórnsýsla.
4. gr.
Stjórnsýsla.
Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fer með yfirstjórn mála samkvæmt lögum þessum
en framkvæmd stjórnsýslunnar er að öðru leyti í höndum Matvælastofnunar sem hefur eftirlit
með því að ákvæðum laganna sé framfylgt. Þá hefur Fiskistofa eftirlit með veiðum skeldýra
til áframhaldandi ræktunar, vigtun og skráningu sjávarafla í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur sem gilda á hverjum tíma.
5. gr.
Svæðaskipting starfsemi.
Ráðherra er heimilt, ef vistfræðileg eða hagræn rök mæla með því, að ákveða samkvæmt
lögum þessum skipulag og skiptingu ræktunarsvæða meðfram ströndum landsins. Ráðherra
getur falið Fiskistofu umsjón með skipulagi, gerð og vörslu gagnagrunns um svæðaskiptingu
vegna ræktunarsvæða.
Áður en ákvörðun um slíka svæðaskiptingu er tekin skal ráðherra m.a. afla umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Matvælastofnunar, Orkustofnunar, Siglingastofnunar
Íslands og Umhverfisstofnunar.
Ákvörðun ráðherra um svæðaskiptingu skal birt með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda.
6. gr.
Staðbundið bann við starfsemi o.fl.
Ráðherra getur takmarkað eða bannað skeldýrarækt eða ákveðnar aðferðir við slíka starfsemi í einstökum fjörðum, flóum eða á svæðum sem teljast sérlega viðkvæm gagnvart þeirri
starfsemi sem fer fram samkvæmt lögum þessum. Áður en ákvörðun um slíkt bann er tekin
getur ráðherra aflað umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Matvælastofnunar,
Siglingastofnunar Íslands og Umhverfisstofnunar.
III. KAFLI
Leyfisveitingar o.fl.
7. gr.
Tilraunaleyfi.
Matvælastofnun er heimilt að gefa út tímabundin tilraunaleyfi til skeldýraræktar, til þess
að kanna hvort svæðið hentar til slíkrar ræktunar. Leyfi þetta veitir ekki heimild til dreifingar
afurða til neyslu.
Áður en tilraunaleyfi er veitt skal Matvælastofnun afla umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar og Siglingastofnunar Íslands, um hvort náttúrulegar aðstæður á fyrirhuguðu tilraunasvæði eða fyrirhugaðar tegundir, stofnar eða starfsaðferðir gefi tilefni til
hættu á neikvæðum vistfræði- eða erfðafræðiáhrifum sem leitt getur af leyfisskyldri starfsemi.
Umsókn um tilraunaleyfi skal vera skrifleg. Þar skulu m.a. koma fram upplýsingar um
eignaraðild að skeldýraræktarstöð, fagþekkingu umsækjenda um tilraunaleyfi á viðkomandi
sviði, stærð og umfang starfsemi og tegundir. Ef áformað er að starfsemi samkvæmt umsókn
umsækjanda fari fram innan netlaga eignarlands skal fylgja eignarheimild eða samningur við
eiganda viðkomandi lands. Þá skal fylgja yfirlýsing bygginga- og/eða skipulagsfulltrúa
sveitarfélags um að mannvirki sem áformað er að nota við skeldýrarækt séu í samræmi við
skipulag.
Veiti fyrirliggjandi gögn ekki nægilegar upplýsingar til þess að mat verði lagt á þá þætti
sem um getur í 3. mgr. getur Matvælastofnun gert umsækjanda að láta í té frekari upplýsingar
áður en tilraunaleyfi er veitt.
Tilraunaleyfi gildir að hámarki til tveggja ára í senn en heimilt er að endurnýja það samkvæmt umsókn leyfishafa um eitt ár í senn þannig að það gildi að hámarki í fimm ár. Í leyfi
skulu koma fram upplýsingar um staðsetningu, aðferðir við ræktun og þær tegundir, sem
leyfið gildir um. Leyfið gildir eingöngu um þær skelfisktegundir sem sótt er um leyfi fyrir
og skal það vera bundið við afmörkuð svæði.
Einnig er heimilt að binda tilraunaleyfi skilyrðum um að leyfishafi haldi skrár um fjölda
lína, botnfestingar og framvindu ræktunartilraunar, framkvæmi tilteknar forkannanir varðandi staðarval og sýnatökur á framleiðslusvæði, efna- og örverurannsóknir, athugun á áhrifum veðurfarslegra þátta, mengun o.fl.
Leyfishafi skal skila Matvælastofnun skýrslu um ræktunina árlega auk þess að veita stofnuninni aðgang að gögnum um ræktunina.
Við útgáfu tilraunaleyfis getur Matvælastofnun krafist þess að leyfishafi setji tryggingu
fyrir kostnaði við að fjarlægja mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi.
Matvælastofnun er heimilt að veita tilraunaleyfishafa forgang að ræktunarleyfi á viðkomandi svæði að gildistíma loknum.
8. gr.
Heilnæmiskönnun.
Áður en gefin eru út ræktunarleyfi skal leyfishafi eða umsækjandi láta framkvæma heilnæmiskönnun. Heilnæmiskönnun skal skipulögð og framkvæmd af Matvælastofnun í samræmi við ákvæði laga og stjórnvaldsreglna þar að lútandi. Leyfishafi greiðir kostnað við heilnæmiskönnun en heimilt er ráðherra að ákveða að hann skuli greiddur úr ríkissjóði að hluta
eða öllu leyti ef fjárheimildir fást til þess í fjárlögum.
Niðurstöður úr heilnæmiskönnun skulu liggja fyrir við útgáfu ræktunarleyfis.
9. gr.
Ræktunarleyfi.
Ræktun og veiðar skeldýra eru einungis heimilar á ræktunarsvæðum sem Matvælastofnun
hefur viðurkennt á grundvelli heilnæmiskannana.
Hægt er að sækja um ræktunarleyfi þótt tilraunaleyfi hafi ekki áður verið veitt. Við útgáfu
ræktunarleyfis getur Matvælastofnun krafist þess að leyfishafi setji tryggingu fyrir kostnaði
við að fjarlægja mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi.
Áður en ræktunarleyfi er veitt skal Matvælastofnun afla umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Náttúrufræðistofnunar Íslands og Siglingastofnunar Íslands um hvort
náttúrulegar aðstæður á fyrirhuguðu ræktunarsvæði eða fyrirhugaðar tegundir, stofnar eða
starfsaðferðir gefi tilefni til hættu á neikvæðum vistfræði- eða erfðafræðiáhrifum sem leitt
getur af leyfisskyldri starfsemi. Jafnframt hefur Matvælastofnun heimild, að fenginni umsögn
Fiskistofu, til að ákvarða stærð ræktunarsvæðis, hafi svæðaskipting ekki verið ákveðin, sbr.
5. gr.
Umsókn um ræktunarleyfi skal vera skrifleg. Þar skulu m.a. koma fram upplýsingar um
eignaraðild að skeldýraræktarstöð, fagþekkingu umsækjenda um ræktunarleyfi á viðkomandi
sviði, stærð og umfang starfsemi, framleiðslumagn og tegundir. Ef áformað er að starfsemi
samkvæmt umsókn umsækjanda fari fram innan netlaga eignarlands skal fylgja eignarheimild
eða samningur við eiganda viðkomandi lands. Þá skal fylgja yfirlýsing bygginga- og/eða
skipulagsfulltrúa sveitarfélags um að mannvirki sem áformað er að nota við skeldýrarækt séu
í samræmi við skipulag.
Veiti fyrirliggjandi gögn ekki nægilegar upplýsingar til þess að mat verði lagt á þá þætti
sem um getur í 4. mgr. getur Matvælastofnun gert umsækjanda að láta í té frekari upplýsingar
áður en ræktunarleyfi er veitt. Þá getur Matvælastofnun takmarkað stærð og umfang ræktunarsvæðis frekar en fram kemur í umsókn þótt svæðaskipting hafi verið ákveðin samkvæmt
5. gr., ef stofnunin telur tilefni til þess.
Telji Matvælastofnun að umsókn um ræktunarleyfi fullnægi skilyrðum laga þessara skal
stofnunin gefa út ræktunarleyfi til sjö ára í senn.
Leyfishafi skal skila Matvælastofnun skýrslu um ræktunina árlega auk þess að veita
stofnuninni aðgang að gögnum um ræktunina.
Matvælastofnun getur við útgáfu ræktunarleyfis krafist þess að leyfishafi setji tryggingu
fyrir kostnaði við að fjarlægja mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi.
10. gr.
Afturköllun.
Heimilt er að afturkalla tilraunaleyfi og ræktunarleyfi séu aðstæður að mati Matvælastofnunar óviðunandi vegna hættu á mengun eða vegna annarra ófyrirsjáanlegra aðstæðna.
Ef leyfishafi hefur ekki hafið starfsemi innan 24 mánaða frá útgáfu ræktunarleyfis er Matvælastofnun heimilt að fella ræktunarleyfi úr gildi. Sama gildir ef starfsemi leyfishafa stöðvast í 24 mánuði. Einnig getur Matvælastofnun afturkallað ræktunarleyfi ef leyfishafi eða
starfsmenn hans brjóta gegn ákvæðum laga þessara eða stjórnvaldsfyrirmælum eða gegn skilyrðum tilrauna- eða ræktunarleyfis eða skilyrði eru að öðru leyti ekki uppfyllt.
Þá er heimilt að svipta aðila tilrauna- eða ræktunarleyfum ef þeir afhenda Matvælastofnun
ekki umbeðnar upplýsingar samkvæmt lögum þessum.
Áður en gripið er til afturköllunar leyfis skal Matvælastofnun ávallt veita leyfishafa skriflega viðvörun og hæfilegan frest til úrbóta.
IV. KAFLI
Starfsemi.
11. gr.
Mannvirki og búnaður.
Mannvirki og búnaður sem nýtt eru í þágu skeldýraræktar skulu vera í samræmi við gildandi skipulag og ákvæði laga og stjórnvaldsreglna sem gilda á hverjum tíma.
Leyfishafi skal merkja búnað og mannvirki og senda tilkynningar um starfsemina til Siglingastofnunar Íslands, hafnaryfirvalda í viðkomandi sveitarfélögum og annarra stjórnvalda
eftir því sem við á, í samræmi við ákvæði laga og stjórnvaldsreglna sem gilda á hverjum
tíma.
12. gr.
Eftirlit og skýrslugjöf.
Matvælastofnun skal hafa eftirlit með skeldýraræktarstöðvum í samræmi við fyrirmæli
laga þessara. Eftirlitið skal ná til starfsemi stöðvanna og þess að skilyrði í tilrauna- og ræktunarleyfi séu haldin.
13. gr.
Lok starfsemi.
Við lok starfsemi sem leyfi hefur verið veitt til samkvæmt lögum þessum, bæði tilraunaleyfi og ræktunarleyfi, er leyfishafa skylt að fjarlægja öll mannvirki og allan búnað sem hann
hefur notað til starfsemi sinnar innan þriggja mánaða. Matvælastofnun getur þó veitt leyfishafa lengri frest ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Ef leyfishafi sinnir ekki þessari skyldu
innan framangreindra tímamarka getur Matvælastofnun látið framkvæma verkið á hans
kostnað.
14. gr.
Framleiðsla og dreifing.
Um framleiðslu og dreifingu skeldýra og eftirlit með heilbrigði skeldýra og heilnæmi afurða fer eftir ákvæðum laga og stjórnvaldsreglna þar að lútandi.
V. KAFLI
Gjaldtaka.
15. gr.
Gjaldskrá.
Fyrir leyfisveitingar og eftirlit samkvæmt lögum þessum skulu leyfishafar greiða gjald
sem ekki er hærra en raunkostnaður við störf Matvælastofnunar vegna veitingar leyfis og til
að standa straum af kostnaðarþáttum við eftirlitið, svo sem:
a.
launum starfsfólks sem sinnir störfum vegna útgáfu leyfa og eftirlits,
b.
öðrum kostnaði vegna starfsfólks, þ.m.t. vegna aðstöðu, áhalda, búnaðar, þjálfunar,
ferðalaga og tengds kostnaðar, svo og vegna vinnu og annars kostnaðar Fiskistofu við
skipulag, gerð og vörslu gagnagrunns, sbr. 5. gr.,
c.
kostnaði við greiningu á rannsóknastofu og sýnatöku.
Matvælastofnun framkvæmir viðbótareftirlit, þar á meðal rannsóknir, þegar tiltekin starfsemi leyfishafa eða afurðir eru ekki taldar uppfylla þær almennu og eðlilegu kröfur sem
gerðar eru til meðferðar eða heilbrigðis skeldýra vegna vísbendinga um smitefni, mengun eða
brot gegn heilbrigðis- eða starfsreglum eða skyldra atvika. Raunkostnað við viðbótareftirlit
ber leyfishafi. Framkvæma má viðbótareftirlit þrátt fyrir að afurðir eða vara hafi þegar hlotið
heilbrigðisvottun.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um framkvæmd og inntak opinbers eftirlits og skal
hann gefa út gjaldskrá fyrir eftirlit Matvælastofnunar að fengnum tillögum stofnunarinnar.
Við gerð reglugerðar og gjaldskrár skal taka tillit til eftirfarandi atriða:
a.
hvers konar fyrirtæki um er að ræða og viðkomandi áhættuþátta,
b.
hagsmuna fyrirtækja með litla framleiðslu,
c.
hefðbundinna aðferða við framleiðslu, vinnslu og dreifingu,
d.
þarfa fyrirtækja með aðsetur á svæðum sem líða fyrir tilteknar landfræðilegar takmarkanir.
Ráðherra skal afla umsagna hlutaðeigandi hagsmunasamtaka og kynna þeim efni og forsendur reglugerðar og/eða gjaldskrár Matvælastofnunar með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara.
Hafi umsagnir þeirra ekki borist ráðherra að mánuði liðnum er honum þó heimilt að setja
reglugerð og gjaldskrá án umsagna þeirra.
Eftirlitsgjald skal greiða samkvæmt framlögðum reikningi Matvælastofnunar.
Innheimta má eftirlitsgjaldið með fjárnámi án undangengins dóms eða sáttar. Matvælastofnun er heimilt að krefjast dráttarvaxta af ógreiddri fjárkröfu vegna eftirlits frá og með
gjalddaga fram að greiðsludegi.
VI. KAFLI
Ýmis ákvæði.
16. gr.
Framsal.
Framsal, leiga og veðsetning á tilraunaleyfi og ræktunarleyfi til skeldýraræktar samkvæmt
lögum þessum er óheimil.
VII. KAFLI
Reglugerðarheimild, viðurlög, o.fl.
17. gr.
Reglugerðarheimild.
Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessara laga með reglugerð. Þar skal m.a.
kveðið á um útgáfu tilrauna- og ræktunarleyfa, merkingar á búnaði og mannvirkjum, úttekt
á mannvirkjum og búnaði, endurnýjun og viðhald þeirra. Einnig skal skilgreina í reglugerðinni tegundir skeldýra sem heimilt er að rækta, eftirlit með starfsemi skeldýraræktarstöðva
og flutning skeldýra milli starfsstöðva eða svæða. Enn fremur hefur ráðherra heimild til að
setja í reglugerð ákvæði um veiðar á villtum stofnum skeldýra til ræktunar. Við setningu
reglugerða skal eftir því sem við á leitað umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar,
Matvælastofnunar og Siglingastofnunar Íslands.
18. gr.
Viðurlög.
Brot gegn ákvæðum þessara laga og stjórnvaldsreglum settum samkvæmt þeim varða sektum, hvort sem þau eru framin af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Sé um stórfelld eða ítrekuð
ásetningsbrot að ræða skulu þau að auki varða fangelsi allt að tveimur árum.
Mál út af brotum samkvæmt 1. mgr. skulu sæta meðferð sakamála.
19. gr.
Gildistaka.
Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 2010.
Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.
Frumvarp þetta er samið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu að tilhlutan samráðshóps um kræklingarækt sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipaði 26. nóvember
2008 á grundvelli tilllagna í skýrslu nefndar um stöðu og möguleika kræklingaræktar á
Íslandi, sem birt var 2. júní 2008. Þar var gerð tillaga um stofnun samráðshóps um uppbyggingu kræklingaræktar sem í sætu fulltrúar kræklingaræktenda og opinberra stofnana. Hlutverk samráðshópsins var að samþætta starf ríkisstofnana og koma með tillögur til ráðherra
um fyrirhuguð ræktunarsvæði sem færu í heilnæmiskönnun og mat á tíðni eitraðra svifþörunga.
Samráðshópinn skipuðu: Ingimar Jóhannsson, formaður, Guðrún Þórarinsdóttir frá Hafrannsóknastofnuninni, varamaður Hrafnkell Eiríksson, Franklín Georgsson frá Matís ohf.,
varamaður Ragnar Jóhannsson, Þór Gunnarsson frá Matvælastofnun, varamaður Gísli Jónsson, Skúli Gunnar Böðvarsson frá Skelrækt og Björn Theodórsson, ritari starfshópsins. Þá
starfaði Sigríður Norðmann, lögfræðingur í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu með
hópnum að gerð frumvarpsins.
Ekki eru til sérstök heildarlög um þessa atvinnugrein hér á landi en talið hefur verið að
um hana gildi ákvæði laga um fiskeldi. Í framkvæmd hefur hins vegar komið í ljós að ákvæði
þeirra laga eiga ekki að öllu leyti við um skeldýrarækt, t.d. kræklingarækt. Gera þarf a.m.k.
nokkrar breytingar á lögunum til þess að þau geti gilt um skeldýrarækt eða kræklingarækt
og bæta við þau sérstökum ákvæðum sem víkja nokkuð frá öðrum ákvæðum laganna. Ekki
hefur heldur verið talið að lög um fiskrækt geti átt við um þessa atvinnugrein.
Í vinnu og á fundum samráðshópsins hefur verið rætt um hvort setja eigi sérstök lög um
skeldýrarækt eða breyta eldri lögum um svipað efni, t.d. lögum nr. 71/2008, um fiskeldi eða
lögum nr. 58/2006, um fiskrækt, til þess að þau geti gilt um kræklingaeldi eða kræklingarækt.
Aflað var upplýsinga um hvernig ákvæðum laga og stjórnvaldsreglna er hagað í nágrannalöndum okkar. Niðurstöður þeirrar athugunar voru m.a. að ekki eru sérstök lög í Danmörku
um þetta efni og heldur ekki á Írlandi heldur eru ákvæði laga og stjórnvaldsreglna um kræklingarækt hluti af fiskveiðilöggjöfinni. M.a. er ráðherra á Írlandi veitt heimild til að gefa út
rekstrarleyfi þarlendis. Það vald hefur verið framselt til Fiskeridirektoratet í Danmörku. Sérstakar reglugerðir gilda síðan um útgáfu leyfa og eftirlit með starfseminni og svo aðrar reglugerðir um heilnæmis- og matvælaeftirlit með starfseminni sem byggðar eru á EES-gerðum
um það efni.
Í frumvarpi þessu er farin sú leið að setja sérstök lög um skeldýrarækt sem munu þá einnig
gilda um kræklingarækt.
Eftirlit með starfsemi á sviði skeldýraræktar, einkum kræklingarækt er aðallega eftirlit
með heilnæmi og hollustuháttum, þ.e. matvælaeftirlit sem fer eftir lögum og stjórnvaldsreglum sem settar eru á grundvelli EES-gerða um það efni, sbr. m.a. lög nr. 93/1995, um matvæli, sbr. og lög nr. 143/2009, um breytingar á ýmsum lögum vegna endurskoðunar á undanþágum frá I. kafla I. viðauka við EES-samninginn og innleiðingar á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 178/2002 frá 28. janúar 2002 auk afleiddra gerða. Í frumvarpinu er
því gert ráð fyrir að Matvælastofnun annist hér á landi eftirlit með starfseminni með svipuðum hætti og gildir um eftirlit með annarri matvælaframleiðslu.
Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Markmiðið með setningu sérstakra laga um skeldýrarækt er, svo sem nánar kemur fram
í greininni, að skapa skilyrði til ræktunar skeldýra, setja reglur um starfsemina og efla þannig
atvinnulíf og byggð í landinu.
Skeldýrarækt er, sem kunnugt er, ný atvinnugrein sem hefur átt misjöfnu gengi að fagna
á þeim tíma sem hún hefur starfað. Eigi að síður eru bundnar við það vonir að atvinnugreinin
geti eflt atvinnulíf og byggð í landinu og þannig skilað þjóðarbúinu umtalsverðum tekjum,
svo sem raun hefur orðið á með öðrum þjóðum. Með frumvarpi þessu er ætlunin því að styðja
eftir föngum við uppbyggingu skeldýraræktar sem atvinnugreinar, m.a. kræklingaræktar, og
setja þeirri atvinnugrein jafnframt skýrar reglur og umgjörð.
Um 2. gr.
Í greininni er kveðið á um það að lögin taki til ræktunar skeldýra á íslensku forráðasvæði.
Ákvæði laganna gilda einnig um skrápdýr, möttuldýr og sæsnigla. Gert er ráð fyrir að ákvæði
laganna gildi um alla skeldýrarækt, bæði kræklingarækt og ræktun tegunda sem festa sig á
undirlag og einnig tegundir sem eru hreyfanlegar og botnlægar, svo sem hörpudisk og
kuðungategundir.
Um 3. gr.
Í greininni eru skilgreind helstu hugtök sem fyrir koma í frumvarpinu, sem og hugtök sem
lýsa ýmsum þeim afbrigðum sem fyrir koma við lagalega útfærslu heimilda til skeldýraræktar, þ.m.t. kræklingaræktar.
Um 4. gr.
Í greininni kemur fram að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fer með yfirstjórn mála
samkvæmt lögunum. Framkvæmd stjórnsýslunnar er hins vegar að öðru leyti í höndum Matvælastofnunar sem hefur eftirlit með því að ákvæðum laganna sé framfylgt. Einnig er þar
áréttað að Fiskistofa hefur eftirlit með veiðum skeldýra til áframhaldandi ræktunar, vigtun
og skráningu sjávarafla í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur sem gilda á hverjum tíma.
Ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum á yfirstjórn eða eftirliti með þeirri starfsemi samkvæmt frumvarpinu.
Um 5. gr.
Í greininni er mælt fyrir um heimild sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til að ákveða
skiptingu og skipulag svæða til skeldýraræktar meðfram ströndum landsins. Nauðsynlegt
þykir að setja reglur um skipulag um hvers konar nýtingu strandsvæða þar sem tekið er tillit
til þeirra fjölmörgu hagsmunaárekstra sem geta orðið á milli þeirra sem vilja nýta strandsvæði með einum eða öðrum hætti, sem eru t.d. landeigendur, eigendur sumar- eða heilsárshúsa, eigendur netlaga, æðarbændur, veiðiréttarhafar, sjófarendur, fiskeldisaðilar, aðilar sem
nýta þara eða þörunga o.fl. Þó er ekki gert ráð fyrir ákvörðun ráðherra um heildarframleiðslu
á hverju svæði enda fjallað um hana í ræktunarleyfum. Við það er nú miðað í frumvarpsgreininni að svæðaskipting styðjist við vistfræðileg eða hagræn rök, og því er gert ráð fyrir
að ævinlega skuli afla umsagna tiltekinna stofnana áður en ákvörðun um hana er tekin. Gert
er ráð fyrir að umsagnir þessara fagstofnana tryggi að aflað verði allra þeirra upplýsinga sem
nauðsynlegar eru til að taka ákvarðanir samkvæmt greininni. Einnig er gert ráð fyrir að ráðherra geti falið Fiskistofu umsjón með skipulagi, gerð og vörslu gagnagrunns um svæðaskiptingu. Slíkur gagnagrunnur er m.a. nauðsynlegur til að tryggja að skýrt sé hvaða svæði
aðilar hafa til umráða vegna ræktunar. Talið er rétt að fela Fiskistofu það verkefni að annast
skipulag, gerð og vörslu gagnagrunnsins en stofnunin annast einnig gerð og vörslu gagnagrunns um starfsemi á sviði fiskeldis og fiskræktar og hefur því öll gögn, tækni og þekkingu
til að annast þessa vinnslu. Talið er rétt að þessi verkefni séu á hendi einnar stofnunar til að
tryggja nauðsynlega heildaryfirsýn yfir starfsemi á þessum sviðum og samræmi í upplýsingaöflun og vörslu gagna um þau svæði sem ráðstafað verður samkvæmt lögunum.
Um 6. gr.
Í greininni er kveðið á um heimild sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til að takmarka
eða banna skeldýrarækt eða tilteknar aðferðir til slíkrar starfsemi á ákveðnum svæðum þar
sem sérstök hætta er talin stafa af slíkri starfsemi. Hér er átt við staðbundna mengun eða viðkvæm svæði og hugsanlega verndun svæða og lífríkis þeirra fyrir þessari starfsemi. Loks er
í ákvæðinu áréttað að áður en tekin er ákvörðun um slíka svæðaskiptingu skuli ráðherra m.a.
afla umsagna ýmissa opinberra stofnana, þ.e. Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Matvælastofnunar, Orkustofnunar, Siglingastofnunar Íslands og Umhverfisstofnunar. Gert er ráð
fyrir að umsagnir þessara stofnana tryggi að aflað verði allra þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru til að taka ákvarðanir samkvæmt greininni.
Um 7. gr.
Hér er kveðið á um að Matvælastofnun sé heimilt að gefa út tímabundið tilraunaleyfi á
meðan verið er að kanna hvort svæði hentar til skeldýraræktar. Slík tilraunaleyfi gilda til
tveggja ára og að hámarki í fimm ár. Leyfin veita hins vegar ekki heimild til dreifingar afurða
til neyslu. Ástæður fyrir því að veita Matvælastofnun heimild til að gefa út tilraunaleyfi eru
m.a. að gefa fyrirtækjum kost á að kanna hvort viðkomandi svæði henta til ræktunar áður en
tekin er ákvörðun um hvort heilnæmiskönnun skuli gerð. Einnig er í ákvæðinu fjallað um að
áður en tilraunaleyfi er veitt skuli Matvælastofnun afla umsagna tiltekinna stofnana, þ.e.
Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar og Siglingastofnunar Íslands, til að afla upplýsinga
um hvort sú starfsemi sem er áformuð gefi tilefni til hættu á neikvæðum vistfræði- eða erfðafræðilegum áhrifum. Enn fremur kemur þar fram hvaða skilyrði umsókn um tilraunaleyfi þarf
að uppfylla og hvaða gögn skulu fylgja henni til Matvælastofnunar svo og að stofnunin geti
krafist frekari upplýsinga og gagna ef tilefni verður talið til þess. Enn fremur er gert ráð fyrir
að leyfishafi skuli skila Matvælastofnun skýrslu um ræktunina árlega auk þess að veita stofnuninni aðgang að gögnum um hana. Þá er gert ráð fyrir að unnt sé að binda tilraunaleyfi
tilteknum skilyrðum. Skal leyfið eingöngu gilda um þær skelfisktegundir sem sótt er um leyfi
fyrir og vera bundið við afmörkuð svæði. Loks kemur þar fram að við útgáfu tilraunaleyfis
geti Matvælastofnun krafist þess að leyfishafi setji tryggingu fyrir kostnaði við að fjarlægja
mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi. Framangreind ákvæði eru sett til að
setja skýrar reglur um leyfisveitingarnar og stuðla að gagnsæi við framkvæmd þeirra. Þá er
í ákvæðinu fjallað um að Matvælastofnun sé heimilt að veita tilraunaleyfishafa forgang að
ræktunarleyfi á viðkomandi svæði að gildistíma loknum. Síðastgreint ákvæði er svipað og
ákvæði um forgangsrétt tilraunaleyfishafa til nýtingarleyfis samkvæmt lögum nr. 57/1998,
um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, með síðari breytingum.
Um 8. gr.
Hér er kveðið á um að áður en ræktunarleyfi eru gefin út sé skylt að framkvæma heilnæmiskönnun á tilraunasvæði. Kanna þarf hvort svæði hentar til skeldýraræktar eða hvort
það sé óhentugt til slíkrar starfsemi vegna heilnæmisástæðna. Fram kemur að heilnæmiskönnun skuli skipulögð og framkvæmd af Matvælastofnun í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur þar að lútandi. Þá er fjallað um að leyfishafi greiði kostnað við heilnæmiskönnunina
en ráðherra er þó heimilt að ákveða að hann skuli greiddur úr ríkissjóði að hluta eða öllu leyti
ef fjárheimildir fást til þess í fjárlögum. Loks er áréttað að niðurstöður úr heilnæmiskönnun
skuli liggja fyrir við útgáfu ræktunarleyfis og er það í samræmi við tilgang þessa ákvæðis.
Um 9. gr.
Í greininni eru ákvæði um ræktunarleyfi til skeldýraræktar, m.a. kræklingaræktar. Þar
kemur fram m.a. að ræktun og veiðar skeldýra eru einungis heimilar á ræktunarsvæðum sem
Matvælastofnun hefur viðurkennt á grundvelli heilnæmiskönnunar. Fram kemur að hægt er
að sækja um ræktunarleyfi þótt tilraunaleyfi hafi ekki áður verið veitt. Við útgáfu ræktunarleyfis getur Matvælastofnun krafist þess að leyfishafi setji tryggingu fyrir kostnaði við að
fjarlægja mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi. Enn fremur eru í greininni
fyrirmæli um þær kröfur sem umsókn um ræktunarleyfi skal uppfylla og ákvæði um málsmeðferð umsóknar. Gert er ráð fyrir því að Matvælastofnun skuli leita umsagna tiltekinna
stjórnvalda, þ.e. Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Náttúrufræðistofnunar Íslands og
Siglingastofnunar Íslands. Skylda til upplýsingagjafar hefur þann tilgang að ræktunarleyfi
verði einungis veitt þeim sem fyrir fram getur sýnt fram á að hann sé líklegur til að uppfylla
skilyrði laga og ræktunarleyfis, komi til útgáfu þess. Þess ber að sjálfsögðu að gæta að ekki
séu lagðar víðtækari skyldur og kvaðir á umsækjanda en nauðsyn krefur með tilliti til þeirra
upplýsinga sem leyfisveitandi þarf á að halda við meðferð umsóknar, enda geta rannsóknir
verið bæði tímafrekar og kostnaðarsamar. Ræktunarleyfi til skeldýraræktar skulu gefin út til
sjö ára í senn. Enn fremur er gert ráð fyrir að leyfishafi skuli skila Matvælastofnun skýrslu
um ræktunina árlega auk þess að veita stofnuninni aðgang að gögnum um hana. Um veiðar
skeldýra fer að öðru leyti eftir ákvæðum laga og stjórnvaldsreglna um sem gilda um veiðar
á nytjastofnum sjávar, meðferð, vigtun og skráningu sjávarafla á hverjum tíma. Þá er í
ákvæðinu gert ráð fyrir að Matvælastofnun geti takmarkað stærð og umfang ræktunarsvæða
frekar en fram kemur í umsókn þótt svæðaskipting hafi verið ákveðin samkvæmt 5. gr., ef
stofnunin telur tilefni til þess. Hér er gert ráð fyrir að Matvælastofnun leggi mat á hvort taka
skuli slíkar ákvarðanir í einstökum tilvikum. Áréttað skal að hér er um að ræða heimild en
ekki skyldubundið ákvæði. Slíkar ákvarðanir Matvælastofnunar verða að sjálfsögðu að vera
byggðar á tilteknum málaefnalegum og lögmætum sjónarmiðum og mega ekki ganga lengra
en ástæða er talin til, sbr. m.a. meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993.
Um 10. gr.
Í þessari grein er mælt fyrir um að heimilt sé að afturkalla tilraunaleyfi og ræktunarleyfi
séu aðstæður að mati Matvælastofnunar óviðunandi vegna hættu á mengun eða vegna annarra
ófyrirsjáanlegra aðstæðna. Ástæða þessa ákvæðis er hugsanlegar breytingar á aðstæðum á
tilrauna- eða ræktunarleyfissvæðum, t.d. vegna mengunar og annarra umhverfisþátta. Einnig
er í greininni heimild til að fella úr gildi ræktunarleyfi ef leyfishafi hefur ekki hafið starfsemi
innan 24 mánaða frá útgáfu ræktunarleyfis. Sama gildir ef starfsemi leyfishafa stöðvast í 24
mánuði. Enn fremur er ákvæði um að Matvælastofnun geti afturkallað ræktunarleyfi ef leyfishafi eða starfsmenn hans brjóta gegn ákvæðum laganna eða gegn skilyrðum tilrauna-
eða ræktunarleyfis, t.d. með óheimilli sölu afurða, svo og ef skilyrði slíks leyfis eru að öðru
leyti ekki uppfyllt. Þá er heimilt að svipta aðila tilrauna- og ræktunarleyfum ef þeir afhenda
Matvælastofnun ekki umbeðnar upplýsingar samkvæmt lögum þessum. Loks er tekið fram
að ekki sé heimilt að grípa til leyfissviptingar eða afturköllunar samkvæmt ákvæði þessu
nema leyfishafa sé fyrst gefið færi á að bæta úr.
Um 11. gr.
Hér er kveðið á um að öll mannvirki og búnaður sem nýttur er í þágu skeldýraræktar, m.a.
til kræklingaræktar, skuli vera í samræmi við ákvæði laga og stjórnvaldsreglna um það efni
á hverjum tíma. Slík mannvirki þurfa m.a. að vera í samræmi við skipulag, ef þau eru í netlögum, stjórnvaldsreglur um siglingar og umferð á sjó o.fl. Síðastgreindar reglur heyra undir
samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og Siglingastofnun Íslands. Þá kemur fram að leyfishafi skuli merkja búnað og mannvirki og senda tilkynningar um starfsemina til Siglingastofnunar Íslands, hafnaryfirvalda í viðkomandi sveitarfélagi og annarra stjórnvalda eftir því
sem við á, í samræmi við ákvæði laga og stjórnvaldsreglna sem gilda á hverjum tíma. Er það
talið nauðsynlegt til að starfsemin geti farið fram á réttan hátt og viðkomandi stjórnvöld geti
sinnt þeim hlutverkum sem þeim eru falin samkvæmt lögum og stjórnvaldsreglum á hverjum
tíma.
Um 12. gr.
Gert er ráð fyrir að Matvælastofnun skuli hafa eftirlit með skeldýraræktarstöðvum í samræmi við fyrirmæli laganna. Þá kemur fram að eftirlitið skuli ná til starfsemi stöðvanna og
þess að skilyrði í tilrauna- og ræktunarleyfi séu haldin.
Um 13. gr.
Hér er kveðið á um skyldu ræktunarleyfishafa og einnig tilraunaleyfishafa til að fjarlægja
allan búnað og öll mannvirki þegar starfsemi lýkur og honum settur ákveðinn tímafrestur til
að framkvæma það verk. Ljóst er að mikil hætta getur verið af t.d. sokknum, yfirgefnum
kræklingalínum og því er hér um mikilvægt ákvæði að ræða. Einnig er kveðið á um tiltekin
þvingunarúrræði ef leyfishafi sinnir ekki þessari skyldu.
Um 14. gr.
Hér er áréttað að um framleiðslu og dreifingu skeldýra og eftirlit með heilbrigði skeldýra
og heilnæmi afurða fari eftir ákvæðum laga og stjórnvaldsreglna þar að lútandi. Hér er átt við
matvælalög, nr. 93/1995, og ýmis sérlög sem fjalla um eftirlit með framleiðslu og dreifingu
matvæla, m.a. skeldýra.
Um 15. gr.
Hér er að mestu leyti um að ræða sambærilegt ákvæði og í 25. gr. og 26. gr. matvælalaga,
nr. 93/1995, sbr. breytingar á þeim lögum sem gerðar voru með lögum nr. 143/2009, um
breytingar á ýmsum lögum vegna endurskoðunar á undanþágum frá I. kafla I. viðauka við
EES-samninginn og innleiðingar á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 178/2002
frá 28. janúar 2002 auk afleiddra gerða. Í ákvæðinu eru afmarkaðir þeir meginkostnaðarþættir sem gjaldtöku vegna leyfisveitinga og eftirlits er ætlað að standa undir. Þá er þar sérstaklega áréttað að við gerð gjaldskrárinnar sé heimilt að reikna með, eftir því sem við á í hverju tilviki, vinnu og öðrum kostnaði Fiskistofu við skipulag, gerð og vörslu gagnagrunnsins, þ.e. ef afgreiðsla einstakra umsókna hefur í för með sér tiltekinn kostnað vegna slíkrar
vinnu. Um skýringu og túlkun ákvæðisins er vísað til þeirra sjónarmiða sem fram koma í
greinargerð með sams konar ákvæði í frumvarpi sem varð að lögum nr. 143/2009, sbr. þskj.
17. í 17. máli á 138. löggjafarþingi. Gert er ráð fyrir að skýring og túlkun ákvæða laganna
verði samræmd eins og unnt er.
Um 16. gr.
Samkvæmt greininni er framsal, leiga eða veðsetning ræktunarleyfis óheimil. Engar
undantekningar eru hér gerðar frá þeirri reglu.
Um 17. gr.
Í greininni er mælt fyrir um heimild sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til útgáfu reglugerðar til fyllingar ákvæðum laganna. Er í greininni gert ráð fyrir að í reglugerð verði nánar
mælt fyrir um útgáfu tilrauna- og ræktunarleyfa, merkingar á búnaði og mannvirkjum, úttekt
á mannvirkjum og búnaði, endurnýjun og viðhald ræktunarbúnaðar, skilgreindar tegundir
sem heimilt er að rækta, eftirlit með starfsemi skeldýraræktarstöðva og flutning skeldýra
milli starfsstöðva eða svæða. Þá hefur ráðherra heimild til að setja í reglugerð ákvæði um
veiðar á villtum stofnum skeldýra til ræktunar. Loks er gert ráð fyrir að ráðherra skuli við
setningu reglugerðanna leita umsagna tiltekinna stjórnvalda eftir því sem við á, þ.e. þegar
fjallað er um tiltekin úrlausnarefni á fagsviðum þeirra stjórnvalda.
Um 18. gr.
Brot gegn ákvæðum laganna geta haft í för með sér hættu og valdið heilsutjóni á mönnum
og dýrum, svo og skaðað ýmsa aðra hagsmuni. Því er talið nauðsynlegt að huga að varnaðaráhrifum laganna og því lögð til þau viðurlög sem þar er mælt fyrir um við brotum á þeim.
Með ákvæðinu er einnig lagt til að um meðferð þeirra mála fari samkvæmt lögum um meðferð sakamála.
Um 19. gr.
Ákvæðið þarfnast ekki skýringa.
Fylgiskjal.
Fjármálaráðuneyti,
fjárlagaskrifstofa:
Umsögn um frumvarp til laga um skeldýrarækt.
Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði sérstök lög um skeldýrarækt sem munu þá
einnig gilda um kræklingarækt en sú atvinnugrein hefur til þessa fallið undir lög um fiskeldi.
Samkvæmt frumvarpinu er Matvælastofnun ætlað að gefa út annars vegar tímabundin tilraunaleyfi og hins vegar ræktunarleyfi sem gildir í sjö ár. Stofnunin skal leita umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar og Siglingamálastofnunar Íslands áður en leyfi eru gefin út. Tilraunaleyfi er veitt til tveggja ára í senn en heimilt er að endurnýja leyfið eitt ár í senn
þannig að það gildi að hámarki í fimm ár. Áður en ræktunarleyfi er gefið út skal umsækjandi
um slíkt leyfi láta framkvæma heilnæmiskönnun á því hafsvæði þar sem hann sækir um ræktunarleyfi. Slík könnun skal skipulögð og framkvæmd af Matvælastofnun en umsækjandi um
ræktunarleyfið greiðir kostnaðinn. Þó gerir frumvarpið ráð fyrir því að ráðherra fái heimild
til að greiða kostnað vegna heilnæmiskönnunar úr ríkissjóði að hluta eða öllu leyti ef heimildir fást til þess í fjárlögum. Hægt verður að sækja um ræktunarleyfi þó svo að tilraunaleyfi
hafi ekki áður verið veitt.
Eftirlit með starfsemi á sviði skeldýraræktar er aðallega eftirlit með heilnæmi og hollustuháttum. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að Matvælastofnun annist eftirlit með starfseminni
með svipuðum hætti og gildir um eftirlit með annarri matvælaframleiðslu. Gert er ráð fyrir
því að greitt verði gjald fyrir veitt leyfi og eftirlit og skal gjaldið ekki vera hærra en raunkostnaður við störf Matvælastofunar við leyfisveitingarnar og eftirlit með starfseminni.
Vakni grunsemdir um að leyfishafi eða afurðir uppfylli ekki almennar og eðlilegar kröfur um
meðferð og heilbrigði skeldýra skal stofnunin framkvæma viðbótareftirlit eða rannsóknir og
skal leyfishafinn bera allan kostnað af slíku.
Verði frumvarpið óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að allur kostnaður við veitingu leyfa
og eftirlit með þeim verði greiddur af leyfishöfum sjálfum samkvæmt sérstakri gjaldskrá og
því ekki gert ráð fyrir breytingum á afkomu ríkissjóðs. Hins vegar hefur ekki verið gerð sérstök áætlun af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins um hugsanlegt umfang starfseminnar og því er ekki hægt að meta áhrifin á tekjur og gjöld. Heimild ráðherra til að greiða
fyrir heilnæmiskannanir úr ríkissjóði samkvæmt frumvarpinu eru háðar fjárveitingum á
hverjum tíma. Í fjárlögum áranna 2006–2010 hefur verið veitt 3 m.kr. framlag árlega til rannsókna á ræktunarsvæði kræklings og veiðisvæði kúfisks, samtals 15 m.kr. fyrir tímabilið.