138. löggjafarþing 2009–2010.
Þskj. 1501  —  705. mál.

Í skipunarbréfum þeirra kom fram að athugunin ætti ekki að einskorðast við starfshætti og siðferði á fjármálamarkaði heldur kynnu önnur svið samfélagsins einnig að koma til skoðunar.
    Áttunda bindi skýrslunnar er afrakstur þessarar rannsóknar. Bindið er ríflega 300 síður og skiptist í þrjá meginkafla og tvo viðauka. Fyrsti kaflinn ber yfirskriftina Siðferði fjármálalífsins og starfshættir banka.⁶³¹ Þar er sjónum beint að siðferði og vinnubrögðum í viðskiptalífinu og þá einkum bankanna fram að hruni. Annar kaflinn ber titilinn Stjórnsýsla, stjórnsiðir, stjórnmál.⁶³² Í honum er fjallað um framgöngu ýmissa handhafa ríkisvalds á þensluskeiðinu á fyrsta áratug 21. aldar og í aðdraganda hrunsins. Þar er enn fremur bent á ýmsa almenna veikleika í starfsháttum og viðhorfum innan stjórnsýslunnar og stjórnmála hér á landi sem áttu að mati vinnuhópsins þátt í því að ríkisvaldinu varð um megn að takast á við þann vanda sem fólst í ofvexti bankakerfisins. Þriðji kaflinn ber heitið Samfélagið.⁶³³ Þar er leitast við að varpa ljósi á þá samfélagssýn sem varð ríkjandi meðal áhrifamanna hér á landi og lagði grunn að vexti bankanna og úrræðaleysi ríkisvaldsins við að gæta almannahagsmuna í aðdraganda hrunsins. Hugað er að tengslum fjármálalífsins við fjölmiðla og háskóla og áhrifum þeirra á umræðuna um þróun viðskiptalífsins. Enn fremur er þar tekið til skoðunar hvort samfélagið beri að einhverju leyti sameiginlega ábyrgð á því sem gerðist.
    Fyrri viðaukinn í þessu bindi er niðurstaða rannsóknar sem vinnuhópurinn óskaði eftir að Rannsóknarsetur um fjölmiðlun og boðskipti gerði á umfjöllun fjölmiðla um íslensk fjármálafyrirtæki á árunum 2006 til 2008.⁶³⁴ Höfundar viðaukans eru Friðrik Þór Guðmundsson, Kjartan Ólafsson, Valgerður Jóhannsdóttir og Þorbjörn Broddason. Þar er mat lagt á efnistök fjölmiðlamanna í umfjöllun þeirra um fjármálafyrirtækin. Síðari viðaukinn er skýrsla sem ber heitið Afsprengi aðstæðna og fjötruð skynsemi. Aðdragandi og orsakir efnahagshrunsins á Íslandi frá sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði.⁶³⁵ Höfundur skýrslunnar er Hulda Þórisdóttir, sálfræðingur og lektor í stjórnmálafræði. Þar er í ljósi kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði lagt mat á hvort ýmis séreinkenni íslensks samfélags kunni að hafa haft áhrif á að efnahagur landsins hrundi.
    Í inngangi að framangreindri umfjöllun er vikið að aðferðafræði vinnuhópsins og skilgreiningu á siðferði sem er leiðarstef rannsóknarinnar. Þar kemur fram að siðferði sé í grófum dráttum ofið úr fjórum meginþáttum: 1) Verðmætum og gildismati. 2) Dygðum og löstum einstaklinga. 3) Siðareglum. 4) Skyldum og ábyrgð sem varða siðferði eins og það tengist stöðu manns eða hlutverki.⁶³⁶
    Í lok inngangsins er almennt vikið að viðhorfum samfélagsins til siðferðislegrar hugsunar. Þar segir: „Siðferðisleg hugsun hefur átt erfitt uppdráttar m.a. vegna þess að ákveðið viðmiðunarleysi hefur verið ríkjandi um ágæti markmiða og vantrú á rökræðu um þau. Slík afstaða býr í haginn fyrir að sérhagsmunir þrífist á kostnað almannahagsmuna en það er eitt megineinkenni á því hugarfari sem ríkti hérlendis í aðdraganda bankahrunsins.“⁶³⁷

I. Siðferði fjármálalífsins og starfshættir banka.⁶³⁸
Einkavæðing, ábyrgð eigenda og stjórnenda.⁶³⁹
    Í upphafi þessa kafla er vakin athygli á því að bankastarfsemi gengur í einfaldri mynd út á að taka við peningum gegn því að greiða innlánsvexti fyrir og veita þeim aftur út í hagkerfið í formi útlána og fá greidda útlánsvexti. Mikilvægasti tekjuþáttur bankastarfsemi er því vaxtamunurinn. Þó að ákveðin áhætta sé fólgin í þessari starfsemi er hún nauðsynleg í hverju nútímasamfélagi. Þess vegna er almennt lögð áhersla á að utanaðkomandi aðilar komi bönkum til aðstoðar verði þeir fyrir áhlaupi sparifjáreigenda. Seðlabankar gegna þessu hlutverki og geta gripið inn í og veitt lán „til þrautavara“ ef til áhlaups kemur. Þessi staðreynd hvetur aftur á móti til aukinnar áhættu í rekstri banka. Ef vel gengur njóta stjórnendur og eigendur hagnaðarins en þeir geta reiknað með að bankinn verði gripinn í fallinu ef illa fer. Með því er áhættunni varpað yfir á almenning í landinu.⁶⁴⁰
    Til að bregðast við þessu eru bönkum settar reglur sem eiga að tryggja heilbrigða starfshætti þeirra. Fjármálafyrirtæki gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu og því hlutverki fylgja margvíslegar skyldur sem miða að því að bankar veiti nauðsynlega þjónustu með langtímahagsmuni samfélagsins í huga. Rekstur fjármálastofnana, einkum kerfislægra mikilvægra banka, er því ekki einkamál þeirra sem að honum standa.
    Þar sem hefðbundin bankastarfsemi miðlar fjármagni þykir eftirsóknarvert að komast til áhrifa þar. Þá skapast hætta á að eigendum sé hyglað á kostnað annarra eða að bankar séu notaðir í vafasömum viðskiptum. Þess vegna er í alþjóðlegum viðmiðum um fjármálafyrirtæki lögð áhersla á að eigendur og stjórnendur hafi ekki aðeins nauðsynlega þekkingu á starfseminni heldur að þeir hafi til að bera sterka dómgreind og séu kunnir að heiðarleika.⁶⁴¹
    Á síðasta áratug 20. aldar voru í Bandaríkjunum afnumin lagaákvæði sem mæltu fyrir um aðgreiningu fjárfestingarbanka og hefðbundinnar viðskiptabankastarfsemi og telur vinnuhópurinn að breytingin hafi haft mikil áhrif hér á landi. Fjárfestingarbankar eru mun áhættusæknari en hefðbundnir viðskiptabankar. Hefðbundin bankastarfsemi vék nánast til hliðar fyrir fjárfestingarstarfsemi.

Einkavæðing og nýir eigendur.⁶⁴²
    Í skýrslu vinnuhópsins er fjallað um einkavæðingu bankakerfisins hér á landi sem hófst á síðari hluta tíunda áratugarins. Tekið er fram að í upphafi einkavæðingarinnar hafi verið lögð áhersla á að vandað væri til verka og vitnað til ummæla forsætisráðherra, Davíðs Oddssonar, í riti framkvæmdanefndar um einkavæðingu og Samtaka verðbréfafyrirtækja, um setningu verklagsreglna sem áttu að tryggja vönduð vinnubrögð.
    Framvindu einkavæðingarinnar er lýst í skýrslu vinnuhópsins en nánari grein er gerð fyrir henni í 1. bindi skýrslunnar. Komist er að þeirri niðurstöðu um sölu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins árið 1998, Landsbankans árið 2002 og Búnaðarbankans árið 2003 að þrátt fyrir að ríkir almannahagsmunir hafi verið í húfi hafi söluferlið verið ógagnsætt sem hafi vakið tortryggni um pólitísk helmingaskipti stjórnarflokkanna. Þá telur vinnuhópurinn að víða hafi verið vikið frá eðlilegum starfsháttum auk þess sem gagnrýnt hafi verið að báðir bankarnir hafi verið einkavæddir samtímis með hraði þar sem kosningar hafi verið í nánd. Aðkoma erlends banka með mikilvæga reynslu og þekkingu á alþjóðlegu umhverfi hefði verið æskileg en í staðinn eignuðust íslenskir kaupsýslumenn þá sem höfðu litla reynslu og þekkingu á alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Að auki áttu eigendurnir eftir að verða fyrirferðarmiklir í íslensku atvinnulífi og beita bönkunum óspart í eigin fjármálagjörningum. Mat á hæfi eigendanna er talið hafa einkennst af sérstakri „lagahyggju“ af hálfu Fjármálaeftirlitsins þar sem forðast var að leggja mat á matskennd atriði eins og áhersla er lögð á að gert sé samkvæmt alþjóðlegum viðmiðunum. Í mati sínu hafi Fjármálaeftirlitið þó lagt áherslu á að starfshættir yrðu með þeim hætti að nýir eigendur nytu ekki óeðlilegrar fyrirgreiðslu í eigin bönkum og settar verklagsreglur sem miðuðu að því að tryggja fjarlægð þeirra frá starfseminni. Áhersla var lögð á að eignarhaldið yrði gagnsætt og reynt að koma í veg fyrir flækjur.⁶⁴³

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁴⁴
    –      „Einkavæðing ríkisbankanna á sínum tíma sýnir mikilvægi þess að verklagsreglur séu skýrar með áherslu á vönduð vinnubrögð og gegnsæi. Þetta er ekki síst brýnt þegar um er að ræða samfélagslega mikilvæg fyrirtæki eins og bankana. Að öðrum kosti er hætt við að tortryggni ríki um ferlið og komið sé í veg fyrir að sátt ríki um ákvörðunina.“
    –      „Lærdómar fjármálakreppa annars staðar í heiminum sýna ótvírætt að miklu skiptir hverjir komast til áhrifa innan fjármálafyrirtækja. Af þessu leiðir að mat á eigendum stórra eignarhluta skiptir höfuðmáli. Vönduð umræða þarf að eiga sér stað um eignarhald á fyrirtækjum eins og bönkum, hve dreift eignarhaldið eigi að vera og hverjir séu í raun hæfir til að eiga fjármálafyrirtæki. Slíkt á sérstaklega við um þau fjármálafyrirtæki sem eru skilgreind sem kerfislega mikilvæg þar sem almannahagsmunir eru ríkir.“
    –      „Tryggja þarf að óháð mat fari fram á mögulegum eigendum og að ferlið sé gegnsætt.“

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁴⁵
    –      „Þegar eigendur fjármálafyrirtækja eru verulega stórir er hætta á að þeim sé hyglað innan fyrirtækjanna á kostnað minni eigenda, eins og dæmin sanna. Ganga þarf stíft eftir því að stærstu eigendur njóti ekki sérstöðu í formi taumlausra lánveitinga.“
    –      „Efla þarf umræðu um ábyrgð stjórnarmanna í fyrirtækjum, ekki síst fjármálafyrirtækjum, og tryggja þarf að þar sitji aðilar sem hafi nauðsynlega sérþekkingu á viðfangsefnum fyrirtækisins og sterka dómgreind.“
    –      „Efla þarf eftirlit með stjórnum fyrirtækja og meðal annars fylgja því eftir að reglur um góða starfshætti séu hafðar í heiðri í störfum stjórna.“

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁴⁶
    –      „Tryggja þarf að þeir sem stjórna fyrirtækjum á borð við banka hafi til að bera nauðsynlega þekkingu og reynslu og séu sér meðvitaðir um siðferðilega ábyrgð sína ekki aðeins gagnvart eigendum heldur samfélaginu öllu.“
    –      „Setja þarf almennar reglur um hvatalaun til lykilstjórnenda fyrirtækja á markaði, þar sem umfram allt er byggt á langtímahagsmunum fyrirtækisins og þar með hagsmunum samfélagsins.“
    –      „Aukið eftirlit þarf að vera með samskiptum eigenda og stjórnenda fjármálafyrirtækja í því skyni að tryggja sjálfstæði stjórnendanna, einkum gagnvart stórum eigendum.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Innri starfshættir og eftirlit fagmanna.⁶⁴⁷
    Hér beinir vinnuhópurinn sjónum sínum að innri starfsháttum bankanna og þeim sem áttu að vera bankaráðum til ráðgjafar eða tryggja góða starfshætti þar, svo sem ytri endurskoðendum. Almennt er vikið að því hvað felist í fagmennsku og bent á siðferðislegar skyldur fagmanna gagnvart skjólstæðingum eða vinnuveitanda, sem og þriðja aðila. Fagmaður beri þó ekki síður ábyrgð gagnvart samfélaginu í heild sem reiðir sig á að hann ræki skyldur sínar af trúmennsku. Fagmennska sé loforð um að nýta sérþekkingu sína og færni í þágu skjólstæðings og samfélagsins alls. Í staðinn er fagmönnum gefið ákveðið svigrúm til að rækja skyldur sínar eins og þeir meta best í hverju verkefni. Þess vegna fylgir góður fagmaður ekki bara lágmarksreglum starfsins heldur lýtur jafnframt siðalögmálum á borð við heiðarleika, sanngirni og trúmennsku.⁶⁴⁸
    Vakin er athygli á umræðu um margvíslegan vanda í starfsumhverfi endurskoðenda og matsfyrirtækja sem getur verið ógn við sjálfstæði þeirra. Þar er vísað til hlutverks þeirra sem ráðgjafa og eftirlitsaðila með rekstri fyrirtækja sem fyrirtækin greiða fyrir, enn fremur samþjöppunar meðal endurskoðunarfyrirtækja og vaxandi áherslu þeirra á ráðgjafarþjónustu. Þetta skapi hættu á að fagmennskan gefi eftir og endurskoðendur og aðrir fagmenn missi sjónar á samfélagslegu hlutverki sínu.⁶⁴⁹
    Í skýrslu vinnuhópsins er komist að þeirri niðurstöðu að regluverðir og aðrir starfsmenn sem áttu að vinna við innra eftirlit bankanna hafi ekki notið mikils stuðnings hvorki meðal stjórnenda né annarra starfsmanna. Ekki hafi verið mikill vilji til að fylgja ítarlegum regluhandbókum. Þetta endurspegli veikar innri stoðir starfseminnar sem veki furðu í jafn stórum fyrirtækjum sem að auki störfuðu á alþjóðlegum vettvangi. Athygli er vakin á þætti Fjármálaeftirlitsins sem að mati vinnuhópsins fylgdist ekki nægilega með innra eftirliti bankanna eða studdi við bakið á því.
    Vinnuhópurinn telur að í bönkunum hafi verið litið á lög og starfsreglur sem hindranir sem eigi að reyna að sniðganga frekar en sem leiðbeiningar um vandaða starfshætti. Vinnuhópurinn leggur áherslu á að reglur mæli almennt aðeins fyrir um lágmarkskröfur og sem slíkar geti þær ekki tryggt bestu viðmið um heilbrigða starfshætti. Þá reyni fremur á siðferðislega dómgreind sem á að vera sjálfsagður hluti af faglegum metnaði. Er þetta talið vera til marks um ákveðna „lagahyggju“ þar sem lagabókstafnum er fylgt án þess að taka tillits til „anda laganna“. Jafnvel sé ekki gengið nógu langt með því að segja að slík lagahyggja hafi verið ráðandi því fjöldi dæma sé um að reynt hafi verið að komast fram hjá lögunum.⁶⁵⁰

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁵¹
    –      „Styrkja þarf umgjörð faglegra eftirlitsaðila, s.s. endurskoðenda, til að tryggja sjálfstæði þeirra og fagmennsku í starfi.“
    –      „Styrkja þarf starf eftirlitsaðila innan bankanna, s.s. regluvarða og innri endurskoðenda, og efla faglega umræðu meðal þeirra.“
    –      „Efla þarf vitund almennra starfsmanna fjármálafyrirtækja um gildandi reglur sem tryggja eiga góða starfshætti. Þetta má gera með námskeiðum og öflugri umræðu innan fyrirtækjanna um þessi efni. Einnig þarf að setja siðareglur um meðferð gjafa og annarra samskipta milli starfsmanna og viðskiptamanna fjármálafyrirtækja.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Samfélagsleg ábyrgð: Viðskiptavinir, lífeyrissjóðir og lúxuslífið.⁶⁵²
Almennir viðskiptavinir, viðskiptalífið og samfélagið.⁶⁵³
    Hér er sjónum beint að ábyrgð og skyldum fjármálafyrirtækja gagnvart almennum viðskiptavinum, viðskiptalífinu og samfélaginu í heild. Bent er á að bankastarfsemi byggist á trausti og í trausti felist væntingar okkar til annarra. Bankarnir hefðu notið víðtæks trausts viðskiptavina og þeir notið þess áfram þó að nýir tímar gengju í garð og gjörbreyttir siðir.⁶⁵⁴
    Meðal nýmæla í starfsemi bankanna var vaxandi sölumennska á ýmsum „vörum“ sem var í höndum þjónustufulltrúa sem fengu sölubónus fyrir hverja selda „vöru“. Á sama tíma litu margir viðskiptavinir á þjónustufulltrúann sem velgjörðamann sem þeir gátu treyst. Í skýrslu vinnuhópsins er komist að þeirri niðurstöðu að viðskiptavinir hafi í sumum tilvikum verið blekktir í viðskiptum en erfitt hafi verið fyrir almenning að átta sig á starfsháttunum.⁶⁵⁵
    Sérstök athygli er vakin á starfsemi verðbréfa- og fjárfestingarsjóða í þessu sambandi. Bent er á að bankarnir hafi beint fjárfestingum viðskiptavina sinna markvisst í fjárfestingarsjóði en við það jókst áhætta sparifjáreigenda. Eftir því sem harðnaði á dalnum jókst áhættusækni sjóðanna og þegar komið var fram á árið 2008 voru fjárfestingar þeirra nánast eingöngu í íslenskum fjármálafyrirtækjum, eigendum þeirra og tengdum eignarhaldsfélögum.
    Enn fremur er bent á auknar lánveitingar bankanna til almennings og þann greiða aðgang sem almenningur hafði að lánsfé. Kemst vinnuhópurinn að því að verulega hafi slaknað á kröfum og bankarnir hafi ekki sýnt nægilega gætni í lánveitingum.
    Bent er á að fjármálafyrirtækin hafi leikið aðalhlutverkið við umbreytingu viðskiptalífsins þar sem fyrirtækjum var umvörpum breytt í fjárfestingarfélög. Efnahagsreikningur þeirra hafi síðan verið stækkaður svo að hægt væri að taka meiri lán. Viðskiptalífið hafi því orðið sífellt skuldugara og það hafi orðið fjölmörgum blómlegum fyrirtækjum að fjörtjóni.
    Almennt kemst vinnuhópurinn að þeirri niðurstöðu að sjónarmið skammtímahagnaðar hafi ráðið ferðinni en ekki ábyrgð gagnvart samfélaginu. Allar leiðir til hagnaðar hafi verið nýttar til fulls og eftirlitið staðið að mestu leyti aðgerðarlaust hjá. Þá hafi starfsemi bankanna orðið áhættusamari eftir því sem nær dró hruninu og áhættan færst sífellt nær almenningi. Að þessu leyti hafi bankarnir brugðist þeirri samfélagslegu ábyrgð sem spretti beint af starfsemi þeirra og eftir sitji margir viðskiptamenn með sárt ennið.⁶⁵⁶

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁵⁷
    –      „Starfræksla verðbréfa- og fjárfestingarsjóða þarf að vera með þeim hætti að hún tryggi umfram allt hagsmuni almennings. Þetta er m.a. gert með öflugu eftirlit og gegnsæi í starfrækslu sjóðanna.“
    –      „Setja þarf bónusgreiðslum til starfsmanna fjármálafyrirtækja viðmið sem miðast við langstímahagsmuni viðskiptavinar og banka og ganga á eftir því að farið sé eftir vönduðum starfsreglum í samskiptum við almenna viðskiptamenn.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Lífeyrissjóðirnir.⁶⁵⁸
    Í skýrslu vinnuhópsins er bent á að lífeyrissjóðirnir séu langmikilvægasta uppspretta sparnaðar á Íslandi. Eignir sjóðanna hafi aukist jafnt og þétt og verið orðnar 1.697 milljarðar króna árið 2007. Forsvarsmönnum þeirra sé treyst til að gæta lífeyris almennings og gera verði til þeirra sambærilegar kröfur og annarra sem gæta almannahagsmuna. Á sama tíma séu lífeyrissjóðirnir langtímafjárfestar og mjög eftirsóknarverðir fyrir fyrirtæki landsins. Af þessum sökum þurfi starfshættir lífeyrissjóðanna að vera hafnir yfir allan vafa þannig að komið verði í veg fyrir hagsmunaárekstra eða að einum sé hyglað fram yfir annan.
    Í skýrslunni er farið almennt yfir starfshætti lífeyrissjóðanna með tilliti til gjafa og boðsferða. Fjallað er um fjárfestingarstefnu þeirra og bent á að umræða hafi verið um hvort seta fulltrúa atvinnulífisins í stjórnum lífeyrissjóða geti skapað hagsmunaárekstra og of mikla þjónkun við viðskiptalífið.⁶⁵⁹
    Komist er að þeirri niðurstöðu að sárlega skorti skýrar reglur hjá lífeyrissjóðunum um starfshætti, boðsferðir og gjafir. Séu slíkar reglur til þess fallnar að auðvelda fólki að standast freistingar og þrýsting utan frá og auka trúverðugleika gagnvart almenningi. Bent er á að hafin sé vinna á vegum lífeyrissjóðanna við gerð siðareglna. Tekið er fram að mikil umsvif lífeyrissjóðanna veki spurningar um hvort og þá hvernig þeir eigi að beita sér í íslensku viðskiptalífi. Er talið að þeir hafi að mörgu leyti verið vanbúnir að bregðast við þeim gífurlegu breytingum sem urðu á íslensku viðskiptalífi á síðustu tíu árum. Þrátt fyrir fjárhagslegan styrk sinn virðast þeir hafa verið hart leiknir í því ástandi sem skapaðist. Umhverfið hafi verið drifið áfram af skammtímahagsmunum sem sé langtímafjárfestum eins og lífeyrissjóðum andsnúið. Þá hafi það verið vandi þeirra sem stórs fjárfestis að hlutabréfamarkaðurinn var mjög grunnur hér á landi. Í slíku umhverfi geti verið vandkvæðum bundið að losa eignir án þess að eiga á hættu að verð lækki sem aftur getur haft áhrif á afkomu lífeyrissjóðanna. Bent er á að margt sé enn óljóst um stöðu lífeyrissjóðanna og starfshætti og að málefni þeirra kalli á sérstaka rannsókn og greiningu sem ekki var unnt að gera af rannsóknarnefnd Alþingis.⁶⁶⁰

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁶¹
    –      „Standa verður vörð um sjálfstæði lífeyrissjóðanna svo þeir geti sem best sinnt því meginhlutverki sínu að ávaxta lífeyri landsmanna. Dæmi eru um að stjórnarmenn lífeyrissjóðanna hafi átt í vök að verjast gagnvart þrýstingi fyrirtækja, einkum þar sem margir félagar þeirra voru við störf. Huga þarf að því hvernig hægt er að verja stjórnarmenn gegn slíkum þrýstingi.“
    –      „Vönduð umræða þarf að fara fram um fjárfestingarstefnu sjóðanna í framtíðinni í ljósi þess taps sem þeir standa frammi fyrir, þar sem m.a. verði rætt um að hve miklu leyti þeir fjárfesti erlendis og hér á landi og hvernig þeir þjóna almannahagsmunum sem best.“⁶⁶²
    –      „Setja þarf siðareglur um starfsemi lífeyrissjóðanna þar sem tekið er á samskiptum starfsmanna við fyrirtæki.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Samfélagsleg ábyrgð og lúxuslífið.⁶⁶³
    Í þessum kafla er tekið fram að bankarnir hafi verið stórtækir í stuðningi sínum við íslenskt samfélag og menningu, ekki síst íþróttir. Þessir styrkir hafi verið mjög til þess fallnir að styrkja ímynd fyrirtækjanna. Þá er vikið að óhóflegum boðs- og veiðiferðum bankanna og „munaðarlífi“ auðmannanna sem þeir reyndust í mörgum tilvikum ekki borgunarmenn fyrir. Er talið að það lýsi siðferði óhófs, flottræfilsháttar og drambs sem gangi þvert á þau gildi sem lengstum einkenndu íslenskt samfélag á 20. öld.
    Vinnuhópurinn dregur þá ályktun að bankarnir hafi breitt úr sér á uppgangstíma þeirra og umturnað ekki aðeins íslensku viðskiptalífi heldur samfélaginu öllu. Miklum fjármunum hafi verið útdeilt undir merkjum samfélagslegrar ábyrgðar sem oftar en ekki tengdist beint markaðssetningu bankanna. Talið er að í umræðu um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja sé hins vegar mikilvægast að huga að beinni ábyrgð viðskiptalífsins og að stjórnendur þeirra geri sér grein fyrir því siðferðislega samspili sem fyrirtæki eiga við samfélagið. Mikilvægast sé að þau geti ekki skotið sér undan ábyrgð á eigin starfsemi og þeirri áhættu sem henni fylgir, í stað þess að gera kröfu um að þau skipti sér af málefnum sem snúa ekki beint að þeirra rekstri.⁶⁶⁴

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁶⁵
    –      „Þrátt fyrir að ekki sé dregið úr mikilvægi þátttöku fyrirtækja í samfélagslegum verkefnum er mikilvægt að almenningur sé meðvitaður um muninn á samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og fjárútlátum sem einkum er ætlað að styrkja ímynd fyrirtækjanna.“
    –      „Íhuga þarf alvarlega að setja fyrirtækjum viðmið um það hve mikla fjármuni þau geta veitt í formi styrkja og gjafa til viðskiptavina og ótengdra aðila. Mikilvægt er að gegnsæi ríki um slíka styrki.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Stefnumótun og samskipti. Smæð í alþjóðlegu samhengi.⁶⁶⁶
    Í þessum kafla er fjallað um þá stefnumótun sem bjó að baki starfsemi bankanna og hún skoðuð í samhengi við alþjóðlegt fjármálalíf og smæð hins íslenska samfélags. Farið er yfir ýmsar upplýsingar sem varpa ljósi á sjálfsmynd þeirra sem stjórnuðu bönkunum og stóðu að „útrásinni“. Þá er vikið að hugmyndinni um að Ísland yrði alþjóðleg fjármálamiðstöð og áhersluna á vöxt bankanna sem oft birtist í grimmri samkeppni þeirra innbyrðis í útlöndum. Minnt er á að íslensku bankarnir hafi starfað í alþjóðlegu umhverfi og tekið mið af starfsháttum sem tíðkuðust víða um lönd. Hins vegar virðist hafa gleymst að þeir komu frá örríki sem hafði lítinn raunverulegan styrk til að standa með þeim þegar gefa fór á bátinn. Ekki virðist hafa verið jarðvegur fyrir umræðu um stærð bankanna og möguleika á flutningi þeirra úr landi. Þá er fjallað almennt um samskipti manna á leiksviði fjármálalífsins og innbyrðis tengsl þeirra.
    Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að uppsveiflan í samfélaginu á tímum góðærisins hafi ekki aðeins blásið upp efnahagskerfið heldur einnig oflæti hér á landi. Ýmsir töldu að þeim væru allir vegir færir og þeir væru miklu stærri og sterkari en raunin var. Íslensk fjármálafyrirtæki færðust allt of mikið í fang, einbeittu sér að því að vaxa ógurlega í stað þess að muna að menning er að gera hlutina vel. Það gleymdist að styrkja innviðina og vinna úr þeim verkefnum sem menn höfðu tekið sér fyrir hendur. Þegar syrti í álinn haustið 2008 tók sundurlyndi, vantraust og ringulreið völdin sem gerði samhæfðar aðgerðir ómögulegar.⁶⁶⁷

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁶⁸
    –      „Íslendingar þurfa að gera sér grein fyrir stöðu þjóðarinnar í alþjóðlegu samfélagi og hvaða mörk fámennið setur þeim.“
    –      „Fámenni getur verið bæði styrkleiki og veikleiki. Stuttar boðleiðir geta bæði verið kostur en einnig bitnað á faglegum vinnubrögðum þegar boðleiðir eru óformlegar.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Hrunadans.⁶⁶⁹
    Fjallað er um viðbrögð stjórnenda bankanna eftir að óveðursskýin tóku að hrannast upp í fjármálaheiminum sumarið 2007. Bent er á að lítil merki hafi þá verið um það í efnahagslífinu að draga þyrfti saman seglin enda almenn neysla þá í hámarki og bankarnir buðu í lúxusferðir. Árið 2008 hafi verið farið að hrikta alvarlega í fjármálastoðunum og vaxandi óþols farið að gæta meðal innherja og starfsmanna bankanna og þeir hafi viljað losa um eigur sínar í þeim. Á sama tíma voru peningamarkaðssjóðir auglýstir sem örugg fjárfesting þó að eignasamsetning þeirra breyttist. Sparifé landsmanna var á þann hátt nýtt til að halda fyrirtækjum með lífsmarki. Helsta uppspretta fjármagns þegar hér var komið sögu voru innlán Landsbanka og Kaupþings erlendis.
    Vinnuhópurinn dregur þá ályktun að eftir því sem nær hafi dregið bankahruninu hafi áhættan í auknum mæli verið færð heim til Íslands og þaðan yfir á almenning. Bankarnir hafi brugðist við öllum merkjum um veikleika með því að setja upp pótemkíntjöld til að draga athyglina frá þeim erfiðleikum sem að steðjuðu. Stjórnendum virðist hafa verið fullljóst þegar leið á árið 2007 að verulega hefði sigið á ógæfuhliðina og lítið þyrfti til að kerfið hryndi til grunna. Við tók hrunadans sem stóð þangað til Lehman-bankinn féll í Bandaríkjunum og allt traust hvarf á fjármálamörkuðum. Enginn var fær um, eða hafði kjark til, að grípa í taumana fyrr. Bent er á að hugsanlega hafi enginn viljað bera ábyrgð á því að fella svo brothætt kerfi og hafi því ómeðvitað beðið eftir að höggið kæmi að utan.⁶⁷⁰

Helstu niðurstöður umræðunnar um starfshætti bankanna.
    Í kaflanum er farið yfir helstu niðurstöður vinnuhópsins um starfshætti bankanna fram að hruni þeirra haustið 2008. Bent er á að skammtímahagsmunir stærstu eigenda hafi vegið þyngra en langtímahagsmunir fyrirtækjanna og samfélagsins. Litið hafi verið á siðareglur sem hindrun í stað þess að þær efldu vitund um heilbrigða viðskiptahætti. Vöxtur fyrirtækjanna hafi verið án fyrirhyggju og einkennst af oflæti og óhófi. Bent er á að þó að eiginhagsmunir séu mikilvægur drifkraftur í viðskiptalífinu sé voðinn vís ef þeir missa tengsl við samfélagslega ábyrgð og verða með öllu taumlausir.⁶⁷¹

II. Stjórnsýsla, stjórnsiðir, stjórnmál.⁶⁷²
Starfshættir og sjálfstæði eftirlitsstofnana.⁶⁷³
    Vinnuhópurinn fjallar um mikilvægi öflugs ytra eftirlits á vegum stjórnvalda með fjármálastofnunum. Er því haldið fram að svo að bankar þrífist þurfi þeir sterkt ríkisvald sem bakhjarl. Tryggingakerfi innlána eykur áhættusækni og því verði eftirlitsstofnanir að vera grimmir varðhundar almannahagsmuna andspænis sérhagsmunum fjármagnsaflanna. Þá sé það fjárfestum í hag að eftirlitsstofnanirnar séu öflugar því að það sé vísbending um gæði fjármálakerfisins.
    Spurt er hvort þær opinberu stofnanir sem áttu að annast eftirlitið hér á landi hafi verið nægilega sjálfstæðar gagnvart fjármálastofnunum. Tekið er fram að skilyrðum sjálfstæðis megi lýsa út frá persónulegum þáttum, svo sem hugrekki til að sinna ströngu eftirliti og færni til að greina stöðu bankanna. Þeim megi líka lýsa út frá stofnanabundnum þáttum og starfsskilyrðum, svo sem valdheimildum, mannafla og fjárhag. Eigi eftirlitsstofnun að geta rækt hlutverk sitt þurfi hvort tveggja að vera til staðar.⁶⁷⁴
    Fjallað er almennt um starfshætti og viðhorf hjá Fjármálaeftirlitinu til eftirlitshlutverksins og því velt upp hvort smæð samfélagsins og kunningjatengsl hafi torveldað það. Bent er á dæmi vegna innlánsstarfsemi Landsbankans í Hollandi⁶⁷⁵ sem og vegna Icesave-reikninganna í Bretlandi.⁶⁷⁶ Vísbendingar eru tíundaðar um að Fjármálaeftirlitið hafi nálgast viðfangsefni sitt út frá þröngri lagahyggju. Enn fremur vísar vinnuhópurinn til tilvika þar sem fyrirsvarsmenn eftirlitsstofnana lýstu yfir trausti á íslensku bönkunum.
    Vinnuhópurinn telur að aðgerðir Seðlabanka Íslands til að fá Landsbankann til að færa Icesave-innlánsreikningana yfir í dótturfélag hafi verið ómarkvissar og óformlegar. Svo virðist sem menn hafi ekki treyst sér til að beita sér af hörku í málinu og litið svo á að Seðlabankinn hefði ekki beinar heimildir til þess. Vinnuhópurinn telur það ekki rétt þar sem hægt hefði verið að hóta bindiskyldu. Enn fremur er vikið að samstarfi eftirlitsaðila sem virðist hafa einkennst af stirðu upplýsingaflæði og áhyggjum af valdmörkum.⁶⁷⁷
    Vinnuhópurinn dregur þá almennu ályktun að bæði Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið hafi brugðist meginhlutverkum sínum í aðdraganda bankahrunsins. Eftirliti með einstökum fjármálastofnunum hafi verið verulega áfátt og ekki hafi tekist að tryggja fjármálastöðugleika í íslensku efnahagskerfi. Eftirlitsstofnanirnar sýndu ekki nægilegt sjálfstæði gagnvart stóru íslensku viðskiptabönkunum og nýttu sér ekki valdheimildar sínar sem skyldi. Á því séu bæði persónulegar, hugmyndafræðilegar og stofnanabundnar skýringar. Ekki hafi verið vænlegt að líta á bankana sem samherja í baráttunni gegn slæmum viðskiptaháttum. Lagahyggja var áberandi bæði í starfi Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans þar sem heildarsýn skorti. Þá er talið að fyrirgreiðsla Seðlabankans við viðskiptabankana þegar líða fór á árið 2008, án þess að ganga úr skugga um greiðslugetu þeirra og hversu traust veð þeirra væru, verði að teljast óábyrg meðferð almannafjármuna. Stofnanirnar hafi fengið villandi upplýsingar frá bönkunum en hafi ekki gengið nægilega úr skugga um trúverðugleika þeirra. Bankarnir hafi verið látnir njóta vafans en hagsmunir almennings fyrir borð bornir.⁶⁷⁸

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁷⁹
    –      „Styrkja þarf faglega innviði, upplýsingakerfi og lagaheimildir Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans sem geri þeim betur kleift að rækja skyldur sínar og gæta almannahagsmuna.“
    –      „Fjármálastofnunum verði aldrei aftur leyft að vaxa umfram getu eftirlitsstofnana til þess að sinna skyldum sínum með raunhæfum hætti. Stærð fjármálastofnana þarf að taka mið af smæð þjóðarinnar.“
    –      „Sporna þarf gegn aukinni lagahyggju meðal þeirra fagstétta sem starfa í eftirlitsstofnunum með bættri menntun þeirra og starfsþjálfun.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Stjórnsýslan.⁶⁸⁰
    Í þessum kafla bendir vinnuhópurinn á að skilvirkni, hagkvæmni og heiðarleiki í stjórnsýslunni varði hagsmuni almennings. Höfuðviðfangsefni opinberrar stjórnsýslu sé að skapa borgurunum skilyrði til þess að lifa farsælu lífi. Þau skilyrði varði bæði réttarríkið, sem á tryggja borgurunum jafnræði og sanngirni, og velferðarríkið sem er ætlað að tryggja öryggi og afkomu borgaranna. Bent er á að stjórnsýslan starfi í mikilli nálægð við hið pólitíska vald. Sú nálægð geti skapað hagsmunaárekstra og spillingu. Smæð samfélagsins skapi ákveðnar forsendur fyrir fyrirgreiðslupólitík. Þessu sé unnt að mæta með setningu siðareglna í opinberri stjórnsýslu. Þeim sé ætlað að skerpa siðferðilega fagvitund starfsmanna, skýra meginskyldur þeirra gagnvart almenningi og auka sjálfstæði þeirra gagnvart stjórnmálamönnum. Bent er á að innra aðhald sé óaðskiljanlegur þáttur í réttnefndri fagmennsku í opinberri stjórnsýslu.
    Í þessu samhengi fjallar vinnuhópurinn sérstaklega um starf samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands. Telur vinnuhópurinn að í störfum samráðshópsins megi greina ákveðin stef sem sýni alvarlega veikleika í íslenskri stjórnsýslu og óvandaða stjórnsiði í aðdraganda bankahrunsins. Þessi stef eru eftirfarandi: 1) Frumkvæðisleysi og áhersla á ábyrgð annarra. 2) Sjálfstæði eða ofríki embættismanna gagnvart stjórnmálamönnum. 3) Slæm áhrif pólitískra ráðninga. 4) Skortur á faglegum vinnubrögðum. 5) Ósjálfstæði gagnvart fjármálalífinu og ótti við að valda áfalli. 6) Pólitísk lömunarveiki.⁶⁸¹
    Vinnuhópurinn dregur þær ályktanir að margvíslegir brestir í stjórnsýslunni hafi orðið til þess að vinna samráðsnefndarinnar skilaði sáralitlum árangri. Ráðherrar virðast hafa verið illa upplýstir um gang mála og þeir báru sig heldur ekki eftir upplýsingum. Fyrir vikið sinntu ráðherrar heldur ekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart þinginu. Telur vinnuhópurinn að sú skylda hvíli á ráðherrum að afla upplýsinga hjá embættismönnum og þeir geti ekki skýlt sér bak við vanþekkingu. Í krafti stöðu sinnar eða hlutverks beri þeir höfuðábyrgð á að gæta öðru fremur almannahagsmuna sem leiðtogar landstjórnarinnar. Þá hafi vantraust milli einstaklinga í stjórnkerfinu truflað upplýsingaflæði og mikið skort á eðlileg samskipti milli ráðherra. Verulega hafi skort á að gengið væri úr skugga um stöðu mála og að mikilvægar ákvarðanir væru vel undirbúnar og rökstuddar. Illa hafi verið haldið utan um fundargögn og skráningu atburða. Stjórnmálamenn og embættismenn hafi staðið sem lamaðir frammi fyrir bankakerfi sem leyft var að vaxa langt umfram getu stjórnvalda til að ráða við það. Kjarkleysi og skortur á frumkvæði einkenna viðbrögð þeirra. Telur vinnuhópurinn að þó að þetta megi skýra með slæmri embættisfærslu og vanþroskuðum stjórnsiðum hljóti oddvitar stjórnarflokkanna, helstu fagráðherrar og ráðuneytisstjórar þeirra að bera mesta ábyrgð á því hvernig haldið var á málum í stjórnkerfinu.⁶⁸²

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁸³
    –      „Efla þarf fagmennsku og stórbæta vinnubrögð innan stjórnsýslunnar, svo sem með vandaðri gagnafærslu og skýrari boðleiðum milli embættismanna og stjórnmálamanna.“
    –      „Stjórnmálamenn og embættismenn þurfa að setja sér siðareglur sem draga fram og skerpa þá ábyrgð og þær skyldur sem felast í störfum þeirra. Efla þarf þá hugsun meðal stjórnmálamanna að starf þeirra er öðru fremur þjónusta við almennaheill.“
    –      „Takmarka þarf pólitískar ráðningar innan stjórnsýslunnar við aðstoðarmenn ráðherra, eins og kveðið er á um í lögum.“
    –      „Skerpa þarf ákvæði um ráðherraábyrgð, svo sem með því að skýra upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi og ríkisstjórn.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Samskipti stjórnmála og efnahagslífs.⁶⁸⁴
    Vinnuhópurinn vekur athygli á því að með alþjóðavæðingu viðskiptalífsins fari stjórnvöld í auknum mæli að líta á hlutverk sitt sem þjónustu við mikilvægar atvinnugreinar frekar en að veita þeim aðhald. Á sama tíma sækist viðskiptalífið æ meir eftir afskiptum af stefnumótun og lagasetningu. Tvenn hagsmunasamtök, Viðskiptaráð og Samtök fjármálafyrirtækja, reyndu eftir mætti að hafa áhrif á lagasetningu um fjármálastarfsemi. Lögðu þau áherslu á að lagaumgjörð viðskiptalífsins væri ekki íþyngjandi, stjórnsýsla væri einföld og að skattar lækkuðu. Bent er á að fín lína geti verið milli þess að búa atvinnugreinum hagstæð skilyrði og þess að þjónusta viðskiptageirann.⁶⁸⁵
    Fjallað er um stefnu stjórnvalda varðandi bankana og framkvæmd hennar frá 1999 og fram að hruni bankanna og farið ofan í einstök atriði í því efni. Bent er á að stjórnvöld hafi lítið leitað eftir faglegri úttekt á stöðu fjármálalífsins og bent á niðurlagningu Þjóðhagsstofnunar árið 2002 í þessu sambandi. Vikið er að viðleitni stjórnmálamanna til að sýna íslensku bönkunum samstöðu út á við með yfirlýsingum um að þeir stæðu vel þó að ekki lægi fyrir vitneskja sem var nauðsynleg til að meta hana. Það er afstaða vinnuhópsins að þrjú atriði einkenni viðbrögð stjórnmálamanna við gagnrýni erlendra aðila á stöðu bankanna.⁶⁸⁶ 1) Vísað er til skýrslna hagfræðinga. 2) Gagnrýni er oft rakin til vanþekkingar, óvildar og öfundar. 3) Vandinn er greindur öðru fremur sem ímyndarvandi sem bæta þurfi úr með samstilltu átaki stjórnmálamanna og fulltrúa viðskiptalífsins. Traust virðist því hafa ríkt milli stjórnmálamanna og aðila í fjármálalífinu. Bent er á að það sé ekki hlutverk stjórnvalda að taka sér stöðu með fjármálafyrirtækjum til að telja umheiminum trú um að þau standi vel nema stjórnvöld hafi fyrir því haldbærar upplýsingar og traust rök. Bent er á að þær skýrslur hagfræðinga sem stjórnvöld vöru gjörn á að vísa til hafi verið fjármagnaðar af Viðskiptaráði en gagnlegt hefði verið að hafa sjálfstæða stofnun á borð við Þjóðhagsstofnun til þess að þjóna stjórnmálamönnum á þessum tíma.⁶⁸⁷
    Í skýrslunni er enn fremur gerð athugun á styrkjum og fríðindum frá viðskiptabönkunum þremur til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna. Af þeirri athugun megi ráða að fjölmargir stjórnmálamenn og samtök þeirra hafi þegið styrki frá bönkunum og er enginn stjórnmálaflokkur fyllilega undanskilinn. Það sé alvarlegt mál í lýðræðisríki að almannaþjónar myndi með þessum hætti fjárhagsleg tengsl við fjármálafyrirtæki.⁶⁸⁸
    Almennt dregur vinnuhópurinn þær ályktanir að stefnumótun um fjármálakerfið hafi verið lítilfjörleg og einkennst helst af hugmyndum um afnám íþyngjandi eftirlits svo að fjármálastofnanir sæju sér hag í að vera og vaxa hér á landi. Ekki hafi verið brugðist við tillögum sem hefðu gert eftirlitsaðila betur í stakk búna til að setja fjármálafyrirtækjunum mörk. Skortur hafi verið á sjálfstæðri ráðgjafarstofnun um efnahagsmál. Þá hafi helstu ráðamenn sýnt bankamönnum ógagnrýna samstöðu og gengið erinda þeirra víða um lönd. Margir þeirra brugðust illa við erlendri gagnrýni á bankana og féllu í þá gryfju að rekja hana til öfundar eða óvildar eða telja vanda bankanna einkum vera ímyndarvanda. Framganga margra stjórnmálamanna beri vott um skort á fagmennsku og gagnrýnni hugsun. Þá hafi fjölmargir stjórnmálamenn og stjórnmálasamtök þegið styrki frá bönkunum sem hafði ekki hvetjandi áhrif á stjórnmálamenn til að veita þeim aðhald og kynna sér stöðu þeirra betur með almannahag að leiðarljósi.⁶⁸⁹

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁹⁰
    –      „Styrkja þarf faglegt bakland stjórnkerfisins til að auðvelda stjórnmálamönnum að sækja sér hlutlæga ráðgjöf og fá áreiðanlegar upplýsingar. Þar með væri jafnframt dregið úr líkum á illa grunduðum ákvörðunum stjórnvalda.“
    –      „Setja þarf skýrar reglur um styrki til stjórnmálamanna og um gegnsæi í bókhaldi stjórnmálaflokka.“
    –      „Leita þarf leiða til þess að draga skýrari mörk á milli fjármálalífs og stjórnmála. Ekki er líðandi að gæslumenn almannahagsmuna gangi erinda einkafyrirtækja með þeim hætti sem gert var í aðdraganda bankahrunsins.“
    –      „Stjórnmálaflokkar þurfa að vanda mun betur til stefnumótunar svo kjósendur átti sig betur á þeim valkostum sem þeir standa frammi fyrir.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Hlutur forseta Íslands.⁶⁹¹
    Í þessum kafla er vikið að hlutverki forseta Íslands. Vinnuhópurinn telur að þótt forsetinn greiði almennt fyrir íslensku viðskiptalífi samrýmist það illa hlutverki þjóðhöfðingja að ganga beinlínis erinda tiltekinna fyrirtækja eða einstakra fjárfesta.
    Í kaflanum er fjallað um ræður forsetans þar sem hann vék að útrásinni og tengdi við hugarfar og einkenni þjóðarinnar, ferðalög forsetans í þágu útrásarinnar og bréfaskriftir embættisins sem miðuðu að því að greiða götu tiltekinna íslenskra fjármálamanna erlendis. Þá er vikið að aðgangi fjármálamanna að forsetanum og opinberum bústað hans til að tryggja ákveðin viðskipti og því velt upp hvort þessi aðgangur hafi verið of greiður.
    Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að forseti Íslands hafi gengið hart fram í þjónustu sinni við útrásina og þá einstaklinga sem þar voru fremstir í flokki. Er talið að hann beri ásamt fleirum siðferðislega ábyrgð á því leikriti sem leikið var í kringum foringja útrásarinnar og fyrirtæki þeirra. Forsetaembættið hafi verið óspart nýtt í þágu einstakra aðila til að koma á tengslum víða um lönd. Forsetinn hafi beitt sér af krafti við að draga upp fegraða, drambsama og þjóðerniskennda mynd af yfirburðum Íslendinga sem byggðust á fornum arfi. Þá átti hann þátt í að gera lítið úr þeim röddum sem vöruðu við hættulega miklum umsvifum íslenskra fyrirtækja.⁶⁹²

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁹³
    –      „Skýra þarf hlutverk forseta Íslands mun betur í stjórnarskránni.“
    –      „Setja þarf reglur um hlutverk og verkefni forseta Íslands og samskipti hans við önnur ríki.“
    –      „Æskilegt væri að forsetaembættið setti sér siðareglur þar sem meðal annars yrðu ákvæði um það með hvaða hætti er eðlilegt að hann veitti viðskiptalífinu stuðning.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Um íslenska stjórnmálamenningu.⁶⁹⁴
    Í upphafi þessa kafla er talið að eitt einkenni stjórnmálamenningarinnar hér á landi sé að foringjar eða oddvitar flokkanna leiki lykilhlutverk en hinn almenni þingmaður sé atkvæðalítill. Bent er á að þar sem stjórnsiðir séu slæmir og stjórnkerfið veikt geti sterkir stjórnmálamenn verið varasamir. Í foringjaræði verði hlutur löggjafarþingsins einkum að afgreiða mál sem undirbúin hafa verið í litlum hópi lykilmanna. Þannig gegni þingið formlegu löggjafarhlutverki sínu, en bæði umræðuhlutverkið og eftirlitshlutverkið sé vanrækt.⁶⁹⁵
    Vinnuhópurinn telur að íslensk stjórnmál hafi ekki náð að þroskast í samræmi við hugsjón lýðræðisins þar sem þingið er hugsað sem vettvangur rökræðu um almannahagsmuni. Stjórnmálin hafi þvert á móti oft einkennst af kappræðu og átökum þar sem markmiðið er að sigra andstæðinginn og sannfæra áheyrendur. Slík stjórnmál séu nánast dæmd til að þess að vera ófagleg því að niðurstöður ráðast af aflsmun fremur en góðum röksemdum sem byggjast á traustum upplýsingum. Í þessu sambandi er bent á að í aðdraganda bankahrunsins hafi Seðlabankinn haldið fundi með oddvitum stjórnarflokkanna en að þeir hafi hvorki séð ástæðu til að upplýsa ríkisstjórnina um stöðu mála, ekki einu sinni fagráðherra viðskipta, né þingið. Vinnuhópurinn tekur fram að meginverkefnið sé að styrkja stjórnkerfið, leggja rækt við ríkið, svo að það geti gætt betur almannahagsmuna og varist ágangi sérhagsmuna. Styrkur lýðræðisins velti á því að grundvallarinnviðir lýðræðislegs samfélags séu traustir svo að almenningur geti reitt sig á að mál séu faglega unnin, ákvarðanir vel ígrundaðar og öll meðferð almannavaldsins sé hófsöm og sanngjörn.
    Í skýrslunni er vikið að þeirri tilhneigingu íslenskra stjórnmálamanna að bregðast við gagnrýni með því að vísa til sakamannareglunnar, sem felur í sér að þeim sé sætt uns sekt er sönnuð, en ekki heiðursmannareglunnar, þar sem ráðamenn taka afleiðingunum af því að stjórnsýsla á þeirra vegum hefur brugðist á einn eða annan hátt með því að segja af sér. Þá er bent á kosti þess ef stjórnmálmenn settu sér siðareglur en með því lýstu þeir því yfir við almenning á hvaða siðferðilegu mælikvarða þeim finnst sanngjarnt að verk þeirra séu metin.
    Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að Alþingi hafi ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Það er rakið til þess að stjórnarmeirihlutinn á hverjum tíma styður ríkisstjórnina og því er það í raun stjórnarandstaðan ein sem veitir ríkisstjórninni aðhald. Vísað er til ábendinga um að raunhæfasta leiðin til að efla þingið sé að styrkja stjórnarandstöðuna. Þó er talið að meginforsenda þess að aðhaldshlutverkið verði öflugra sé að „hernaðarlist kappræðunnar“ víki fyrir upplýstum skoðanaskiptum og að vettvangur rökræðna verði treystur. Ein leið til þess sé að efla fastanefndir þingsins.
    Á það er bent í skýrslunni að takmarkaður pólitískur áhugi hafi verið á því á árunum fyrir hrun að hrinda af stað könnun á valdi í íslensku samfélagi eins og lagt var til á Alþingi.⁶⁹⁶
    Meginniðurstöður vinnuhópsins um stjórnmálamenningu hér á landi er að hún sé vanþroskuð og einkennist af miklu valdi ráðherra og oddvita stjórnarflokkanna. Þingið ræki illa umræðuhlutverk sitt. Megináhersla sé lögð á kappræðu á þingi þar sem þekking og rökræður víkja fyrir hernaðarlist og valdaklækjum. Þingið sé líka illa í stakk búið til að rækja eftirlitshlutverk sitt, m.a. vegna ofríkis meiri hlutans og framkvæmdarvaldsins, sem og skorts á faglegu baklandi fyrir þingið. Þá sé skortur á fagmennsku og vantrú á fræðilegum röksemdum mein í íslenskum stjórnmálum. Þá hafi andvaraleysi verið ríkjandi gagnvart því í íslensku samfélagi hvernig vald í krafti auðs safnaðist á fárra hendur og ógnaði lýðræðislegum stjórnarháttum.⁶⁹⁷

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁶⁹⁸
    –      „Leita þarf leiða til þess að styrkja siðferðisvitund stjórnmálamanna og auka virðingu þeirra fyrir góðum stjórnsiðum. Í því skyni þyrftu þingmenn meðal annars að setja sér siðareglur og skýra þar með fyrir sjálfum sér og almenningi hvernig þeir skilja meginskyldur sínar og ábyrgð.“
    –      „Draga þarf úr ráðherraræði og styrkja eftirlitshlutverk Alþingis.“
    –      „Efla þarf góða rökræðusiði meðal þjóðarinnar og kjörinna fulltrúa hennar. Í því skyni þyrfti að vinna skipulega að því í skólum landsins að búa nemendur undir þátttöku í lýðræðissamfélagi með þjálfun í málefnalegri rökræðu og skoðanaskiptum.“
    –      „Taka þarf stjórnarskrána til skipulegrar endurskoðunar í því skyni að treysta grundvallarinnviði lýðræðissamfélagsins og skýra betur meginskyldur, ábyrgð og hlutverk valdhafa.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

III. Samfélagið.⁶⁹⁹
Samfélagssýnin.⁷⁰⁰
    Í þessum kafla er vikið að megineinkennum þess sem vinnuhópurinn kallar hugmyndafræði afskiptaleysisins og hvernig hún birtist í íslensku samfélagi í aðdraganda bankahrunsins. Þar er vísað til ýmissa ummæla ráðamanna og dregin sú ályktun af þeim að kjarni hugmyndafræðinnar hafi verið að ekki mætti hefta kraft athafnamanna eða þrengja svigrúm þeirra með íþyngjandi regluverki og eftirliti. Í skýrslunni er talið að vöxtur fjármálageirans og veikt aðhald með honum hafi því ekki verið tilviljanakennd yfirsjón heldur rökrétt afleiðing af stjórnarstefnunni.
    Vinnuhópurinn vísar enn fremur til þeirra hugmynda sem koma fram í skýrslu Viðskiptaráðs Íslands, „Ísland 2015“, sem unnin var í samvinnu við áhrifafólk í íslensku viðskiptalífi, háskólum og menningarstofnunum og hafði því nokkuð víðfeðmt bakland í samfélaginu. Í henni hafi birst ákveðin samfélagssýn og stefnan verið sett á að Ísland yrði „samkeppnishæfasta land í heimi“. Þar sé lögð áhersla á samdrátt hins opinbera, einkavæðingu ríkisfyrirtækja og stofnana, fækkun ráðuneyta og lækkun skatta. Regluverkið um rekstrarumhverfi fyrirtækja þyrfti að vera einfalt og skilvirk þar sem skilvirkni birtist eiginlega sem skrauthvörf fyrir afskiptaleysi. Vinnuhópurinn fjallar um þær hugmyndir sem voru ofarlega á baugi hjá Viðskiptaráði um frelsi sem birtist öðru fremur í formi afskiptaleysis. Í tengslum við það er bent á mikilvægi siðferðislegrar sjálfsstjórnar og ábyrgðar einstaklingsins og skynsemi hans og þroska til að fara vel með frelsið. Minna hafi farið fyrir umræðu um þessa þætti. Bent er á að reynsluleysi starfsmanna hafi einkennt bankana og óraunhæft hafi verið að ætla að þar gæti orðið til sterk innri menning sem gæti staðið undir trúverðugu sjálfsprottnu regluverki.⁷⁰¹
    Í skýrslu vinnuhópsins er vísað til þess að í fjármálalífinu hafi einkum verið lögð áhersla á mannkosti eins og kraft og áræðni sem kennd var við djörfung og hugrekki. Eiginlegt hugrekki sé einskonar rotvarnarefni sálarinnar, það verji menn gegn spillingu því að í krafti þess standi þeir óbilgjarnir á því sem er rétt að gera andspænis freistingu, ótta eða hópþrýstingi. Áræðni sem sést ekki fyrir kallist hins vegar fífldirfska sem er löstur og leiðir til ófarnaðar. Þessir eiginleikar verði ekki kostir nema þeir séu virkjaðir í hófi og góðu skyni þar sem hugað er að afleiðingum athafnanna. Vakin er athygli á því að fyrirtækjamenning sem leggur upp úr miklum hraða og örum breytingum einkennist af óskýrum vinnureglum og laði að sér og geti af sér áhættusækna einstaklinga sem eru reiðubúnir að taka skjótar ákvarðanir sem byggjast á litlum upplýsingum. Dygðir og lesti verði að skoða í ljósi þess kerfis sem ala þau af sér. Vandinn liggi fremur í samfélagsgerðinni og mikilvægt sé að móta stjórnkerfi sem lágmarki áhrif breytilegra mannkosta og lasta á afdrif samfélagsins.
    Þá er bent á að orðræðan um ímynd Íslands hafi verið mjög fyrirferðarmikil í aðdraganda bankahrunsins. Þar voru hugmyndir um sérstöðu og ágæti Íslendinga áberandi og það átti sinn þátt í því að stór hluti þjóðarinnar varð sleginn eins konar blindu á hættumerkin. Það virðist hafa verið trú margra að hægt væri að breyta veruleikanum með ímyndarvinnu sem endurspeglaðist í möguleikanum á að „tala“ markaðinn bæði upp og niður. Í því samhengi leggur vinnuhópurinn áherslu á það að fræðasamfélagið gæti þess að halda til haga viðmiðunum gagnrýninnar rökræðu sem hindri að fræðin sjálf hafni í viðmiðunarleysi sem geti kynt undir þeim spunaveruleika og valdhugsun sem réð ríkjum í íslensku samfélagi og gerði það að verkum að ímyndarsmíð varð mikilvægari en raunveruleikaskyn.
    Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að hugmyndafræði afskiptaleysisins hafi búið í haginn fyrir takmarkalítinn vöxt bankanna og í anda þess hafi verið lögð áhersla á að íþyngja ekki fjármálafyrirtækjum með ströngu eftirliti. Framtakssömum en reynslulitlum einstaklingum í viðskiptalífinu var gefið mikið svigrúm til að nota hæfileika sína sem var lýst fjálglega í ræðu og riti. Þær lýsingar voru til marks um drambsemi sem einkenndi m.a. ímyndarskýrslu á vegum stjórnvalda. Þetta átti sinn þátt í því að ekki var hljómgrunnur fyrir aðvörunarorð í aðdraganda bankahrunsins.⁷⁰²

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁷⁰³
    –      „Sporna þarf gegn hugmyndafræði afskiptaleysisins með raunhæfri fræðslu um takmarkanir markaðarins og mikilvægi öflugs eftirlits með honum.“
    –      „Glæða þarf skilning á hlutverki ríkisstofnana í því að skapa skilyrði fyrir öflugt atvinnulíf, réttarríki og velferðarsamfélag.“
    –      „Leggja þarf rækt við raunsæja, ábyrga og hófstillta sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar sem byggist á þekkingu og skilningi á menningu okkar og samfélagi.“
    –      „Þjálfa þarf gagnrýna hugsun og efla læsi borgaranna á hvers kyns áróður og innstæðulausa ímyndarsmíð.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Þáttur fjölmiðla.⁷⁰⁴
    Í þessum kafla er bent á að til þess að borgararnir geti ræktað frelsi sitt til að láta að sér kveða í samfélaginu þurfi þeir að hafa greiðan aðgang að góðum upplýsingum um samfélagið. Þar skipta vandaðir fjölmiðlar sköpum. Vakin er athygli á þríþættu hlutverki fjölmiðla, aðhaldshlutverki, upplýsingahlutverki og umræðuhlutverki. Bent er á mikilvægi sjálfstæðra ritstjórna og að eignarhaldið á fjölmiðlum sé gagnsætt, einnig á mikilvægi kjara- og starfsaðbúnaðar fréttamanna og fagvitundar þeirra og fagmennsku. Vakin er athygli á þeirri hættu að blaða- og fréttamenn ástundi ákveðna sjálfsritskoðun en talin er meiri hætta á slíku í smáu samfélagi þar sem fjölmiðlar eru í fárra eigu og atvinnumöguleikar fjölmiðlafólks takmarkaðir. Þá er bent á að í þeim samfélagsbreytingum sem urðu hér á landi hafi valdið sjálft tekið breytingum. Það birtist ekki einungis að ofan með beinum afskiptum heldur einnig í formi umbunar og „aðlöðunar“. Hætt er við að fjölmiðlamenn hafi ekki verið eins viðbúnir þessari birtingarmynd valdsins.
    Það er mat vinnuhópsins að lítil viðleitni hafi verið af hálfu fjölmiðlanna að greina gagnrýni erlendra matsfyrirtækja og greiningaraðila með sjálfstæðum hætti. Þá er í skýrslunni fjallað um störf og hlutverk upplýsingafulltrúa fjármálafyrirtækja sem og vanda fjölmiðla við að fá upplýsingar frá fyrirtækjunum. Bent er á að umhverfið fyrir gagnrýna greiningu hafi ekki verið gott og erfitt hafi verið fyrir fámennan hóp blaðamanna að sjá í gegnum þá ímyndarhlið og spuna sem einkenndi upplýsingagjöf frá bönkunum. Þá hafi jarðvegur fyrir gagnrýni á íslenska fjármálakerfið verið hrjóstrugur. Enn fremur er gerð almenn grein fyrir meginniðurstöðum fjölmiðlagreiningar sem Rannsóknarsetur um fjölmiðlun og boðskipti við Háskóla Íslands gerði að beiðni vinnuhópsins.
    Vinnuhópurinn dregur þær ályktanir af athugun sinni á þætti fjölmiðla í aðdraganda hrunsins að þeir hafi ekki auðsýnt nægilegt sjálfstæði og hafi ekki verið vakandi fyrir hættumerkjum. Sjálfsritskoðun virðist hafa verið útbreidd, m.a. vegna þess hve atvinnutækifæri fjölmiðlamanna eru takmörkuð. Í aðdraganda bankahrunsins áttu fjölmiðlar stóran þátt í því hve umræða um fjármálafyrirtækin var bæði umfangsmikil og lofsamleg. Fjölmiðlar eru taldir hafa verið vanbúnir að mæta annarri og vinsamlegri birtingarmynd valdsins. Upplýsingafulltrúar fjármálafyrirtækjanna eru taldir hafa gert sitt til að skekkja myndina fyrir fjölmiðlum og embættismenn í stjórnkerfinu og margir sérfræðingar í háskólum voru ófúsir að tjá sig um viðskiptalífið. Þetta gerði fjölmiðlum erfitt um vik að afla upplýsinga og greina þær. Þá var jarðvegur fyrir gagnrýni ekki frjór.⁷⁰⁵

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁷⁰⁶
    –      „Leita verður leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar.“
    –      „Styrkja þarf sjálfstæði ritstjórna og setja eignarhaldi einkaaðila á fjölmiðlum hófleg mörk. Skylt ætti að vera að upplýsa hverjir séu eigendur fjölmiðla á hverjum tíma svo almenningur geti vitað hverjir eigi fjölmiðil og lagt mat á hvort þar sé fylgt fram sjónarmiðum eigenda.“
    –      „Efla þarf menntun blaða- og fréttamanna og skapa þeim skilyrði til sérhæfingar í einstökum málaflokkum. Brýnt er að stétt blaða- og fréttamanna efli faglega umræðu og fagvitund meðal félagsmanna.“
    –      „Koma þarf á faglegu eftirliti með fjölmiðlum sem hafi það að markmiði að tryggja að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki og verndi almannahagsmuni.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Háskólasamfélagið.⁷⁰⁷
    Í kaflanum er bent á mikilvægi þess að tryggja sjálfstæði háskólanna gagnvart auknum fjárhagslegum hagsmunum. Vinnuhópurinn athugaði fjárhagsleg tengsl íslenskra háskóla og stóru bankanna á árunum 2003–2008. Niðurstaðan var að háskólarnir hafi fengið umtalsverða styrki frá bönkunum. Þá voru athuguð gögn um verktakagreiðslur til háskólamanna og háskólastofnana á árunum 2004–2008. Á grundvelli þeirra var ekki að sjá að viðskipta- og hagfræðingar í háskólum landsins hefðu þegið verktakagreiðslur frá bönkunum. Þó er tekið fram að þetta þurfi að rannsaka betur.
    Þá er vikið almennt að þekkingarfræðilegum og siðfræðilegum kröfum til vísindastarfs og fjallað um kennslu í viðskiptasiðfræði við háskólana.⁷⁰⁸ Hugað er að þátttöku háskólamanna í samfélagsumræðunni og talið brýnt að skoða borgaralegar skyldur og félagslega ábyrgð háskólamanna í lýðræðissamfélagi. Vakin er athygli á þeirri hættu að kostun dragi úr hvata háskólamanna til að gagnrýna þá sem leggja til fjármagnið. Þá er bent á að í samfélaginu hafi verið lítil eftirspurn eftir gagnrýnum viðhorfum eða faglegu mati á fjármálalífinu í aðdraganda hrunsins. Að lokum er vikið að heimsókn Roberts Alibers, prófessors emiritus í alþjóðahagfræði og fjármálum við viðskiptaháskólann í Chicago og einn helsta sérfræðing heims í fjármálakreppu, í júní 2007. Hann hafi varað við ástandinu en það hafi fallið í grýttan jarðveg.⁷⁰⁹
    Vinnuhópurinn bendir almennt á það í ályktunarorðum sínum að eftir því sem rannsóknarverkefni eru styrkt meira af einkaaðilum sem hafa fjárhagslegra hagsmuna að gæta sé hættan á hagsmunaárekstrum í háskólasamfélaginu meiri. Stjórnmálamenn og bankamenn hafi mikið vísað til skýrslna Frederics Mishkins og Tryggva Þórs Herbertssonar og Richards Portes og Friðriks Más Baldurssonar. Talið er að skýrsla Mishkins og Tryggva hafi haft skaðleg áhrif með því að fegra stöðu bankanna á viðkvæmum tíma. Þá er það niðurstaða vinnuhópsins að íslenskt rannsóknarsamfélag hafi ekki tekið siðfræði vísinda og rannsókna nægilega vel til skoðunar. Einnig sé siðfræði vanrækt grein í kennslu í viðskipta- og hagfræði. Hvatakerfi innan háskólanna kann að hafa dregið úr því að háskólamenn sinntu fræðslu fyrir almenning eða tækju þátt í samfélagsumræðu. Háskólamenn hafi ekki ástundað mikla gagnrýni á íslenska bankakerfið í aðdraganda bankahrunsins. Móttökuskilyrði fyrir gagnrýni í samfélaginu hafi líka verið bágborin og fjölmiðlar oft ekki fylgt eftir þeim athugasemdum sem fræðimenn settu fram um stöðu bankanna. Þá eru dæmi þess að stjórnmálamenn hafi ekki heldur tekið við sér þegar fræðimenn vöktu máls á alvarlegri stöðu bankanna.⁷¹⁰

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁷¹¹
    –      „Háskólamenn þurfa að vera á varðbergi gagnvart því að lenda ekki í hagsmunaárekstrum sem leiða þá frá því að þjóna hugsjónum fræðastarfsins. Í því skyni þarf að setja reglur um kostun starfa og rannsóknarverkefna sem draga úr líkum á að hún hafi áhrif á akademískt frelsi og fræðilega hlutlægni.“
    –      „Stjórnvöld þurfa að tryggja starfsskilyrði háskóla svo að þeir verði ekki háðir fyrirtækjum um fjármagn því að það getur grafið undan hlutlægni háskólamanna.“
    –      „Fræðasamfélagið þarf að setja sér samræmdar siðareglur um rannsóknir og fræðimennsku og framfylgja þeim.“
    –      „Efla þarf siðfræðilega menntun fagstétta á sviði viðskipta og hagfræði.“
    –      „Hvetja þarf háskólamenn til að sýna samfélagslega ábyrgð, svo sem með þátttöku í opinberri umræðu um málefni á fræðasviði þeirra.“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Samstaða og samábyrgð.⁷¹²
    Í þessum kafla er þeirri spurningu velt upp hvort „við“ séum öll ábyrg á grundvelli félagslegrar samábyrgðar sem hugar að því hvernig einstaklingar og hópar stuðla að því að viðhalda hugsunarhætti, hegðunarmynstri og verðmætamati sem býr í haginn fyrir tiltekna starfsemi. Í þessu sambandi er bent á að í lýðræðisríkjum beri borgararnir ábyrgð á réttilega kjörnum stjórnvöldum. Hins vegar er það forsenda þess að borgararnir geti axlað þessa ábyrgð vel að þeir búi við góð skilyrði til upplýstrar skoðanamyndunar. Á því voru alvarlegir misbrestir. Nánar er fjallað um forsendur þessarar spurningar og talið eðlilegt að horfa fram á veginn frekar en aftur þegar rætt er um sameiginlega ábyrgð þjóðarinnar. Ábyrgð hennar felist því einkum í því að draga víðtæka lærdóma af því sem gerðist, kynna sér staðreyndir málsins og ræða þær málefnalega.
    Vinnuhópurinn bendir á að hin mikla einkaneysla og skuldsetning heimilanna hafi haldist í hendur við hugmyndafræði eftirlitsleysisins en þar er hugmyndin um hinn fullvalda neytanda sett í öndvegi. Hins vegar bendi nýlegar rannsóknir til þess að lífsánægja eða lífshamingja fólks hafi ekki aukist í takt við aukna neyslu. Þá víkur vinnuhópurinn að félagslegum umskiptum í íslensku samfélagi á síðari árum sem í skýrslunni er kennd við markaðshyggju. Ný og jákvæð viðhorf gagnvart auðsöfnun og meðferð fjár hafi skotið rótum í samfélaginu. Enn fremur er vikið að fjárhagslegum stuðningi bankanna við menningarlífið. Er neyslusamfélagið og markaðsvæðing menningarlífsins talin til marks um hve samofinn vöxtur og viðgangur bankanna hafi verið margvíslegum þáttum í íslensku þjóðlífi. Hættan við þessa þróun hafi verið tvíþætt. Annars vegar að ekki séu virt nægilega þau mörk sem þurfa að vera milli viðskiptalífsins og annarra sviða samfélagsins og hins vegar að hún geti stuðlað að andvaraleysi samfélagsins. Kemst vinnuhópurinn að þeirri niðurstöðu að í þessu efni hafi riðlast mörkin milli hins opinbera og einkageirans sem greiddi fyrir því að fjármálamenn fengu óvenjuháan sess í íslensku samfélagi. Í nafni samfélagslegrar ábyrgðar styrktu þeir margvíslega menningarstarfsemi en vanræktu hina réttnefndu og ríku ábyrgð sem felst í því að stefna ekki þjóðinni í hættu með áhættusamri bankastarfsemi.⁷¹³

Lærdómar vinnuhóps um siðferði:⁷¹⁴
    –      „Ef takast á að byggja upp öflugra samfélag þarf öll íslenska þjóðin að draga lærdóma af hruni bankanna og tengdum efnahagsáföllum. Mikilvægt er að leita sátta í samfélaginu, en það mun ekki gerast nema þeir einstaklingar sem mesta ábyrgð bera verði látnir axla hana.“⁷¹⁵
    –      „Ef einblínt er á sekt einstakra manna er líklegt að við missum bæði sjónar á flóknu samspili einstaklingsathafna við félagslega, menningarlega og efnahagslega þætti og að við förum á mis við þá lærdóma sem draga þarf af svo miklum atburðum.“
    –      „Þjóðin þarf að endurskoða þá neysluhyggju sem hér hefur verið ríkjandi og gerði það að verkum að áfallið varð mörgum fjölskyldum og einstaklingum þungbærara en ef meiri hófsemd væri í lífsmáta.“
    –      „Íslendingar verða að læra að draga skýrari mörk á milli þeirra verkefna sem eðlilegt er að fela opinberum aðilum annars vegar og einkaaðilum hins vegar.“
    –      „Í skólum landsins þarf að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu, efla gagnrýna hugsun og vitund þeirra sem borgara í lýðræðissamfélagi (sbr. ákvæði laga um að búa nemendur undir þátttöku í lýðræðissamfélagi).“

    Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.

Viðauki I. Umfjöllun fjölmiðla á Íslandi um banka og fjármálafyrirtæki 2006–2008.⁷¹⁶
    Skýrslan er tvíþætt. Í fyrri hlutanum er unnið úr greiningarskýrslum frá fyrirtækinu Creditinfo um nær 18 þúsund fréttir og greinar um fjármálafyrirtækin sem m.a. voru metnar eftir því hvort efnið teldist jákvætt, hlutlaust eða neikvætt fyrir ímynd þeirra. Er það mat skýrsluhöfunda að yfirgnæfandi meiri hluti frétta og greina hafi hvorki verið jákvæður né neikvæður í garð fyrirtækjanna. Í fimmtu hverri umfjöllun kom hins vegar fram afstaða á annan hvorn veginn og var jákvæð afstaða sexfalt algengari en neikvæð. Skýrsluhöfundar segja að sáralitlar vísbendingar hafi komið fram um að eignarhaldstengsl milli fjölmiðla og banka hafi endurspeglast í fréttaflutningi þeirra. Fjölmiðlar fjölluðu ekki meira, eða með jákvæðari hætti, um banka eigenda sinna en aðra banka.
    Í síðari hluta skýrslunnar var unnið með slembiúrtak með á fjórða þúsund frétta og greina fjölmiðlanna um bankana. Skoðað var hvort efnistök teldust sjálfstæð og vinnubrögð teldust greinandi umfjöllun. Í skýrslunni kemur fram að um það bil 20% tilvika hafi sjálfstæð efnisöflun og greinandi vinnubrögð reynst nokkur eða mikil. Hlutfallið var þó snöggtum hærra í burðar- og útsíðufréttum. Algengustu heimildir sem stuðst var við í fréttum voru viðtöl (oftast við einn viðmælanda) og fréttatilkynningar. Fram kemur í skýrslunni að gæðamatið hafi verið lægst 2006 en farið eftir það smám saman hækkandi. Það hafi þó ekki átt við síðustu vikurnar fyrir hrunið.

Viðauki II. Afsprengi aðstæðna og fjötruð skynsemi. Aðdragandi og orsakir efnahagshrunsins á Íslandi frá sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði.⁷¹⁷
    Í skýrslunni er vikið að áhrifum aðstæðna á hegðun manna í ljósi kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði og athugað hvort þær geti varpað ljósi á þætti sem kunna að hafa ýtt undir fall íslensku bankanna. Bent er á að samkvæmt þessum kenningum víkur maðurinn (oft kerfisbundið) frá forsendum fullkominnar skynsemi. Henni sé oft betur lýst sem „fjötraðri“ sem birtist í markmiðadrifinni hugsun, sálfræði upplýsingaúrvinnslu, áhættuhegðun og vanhæfni fólks til að skilja eigin takmarkanir við ákvörðunartöku og mat á áhættu. Leidd eru sannfærandi rök að því að skýra megi framgöngu bankanna og viðbrögð samfélagsins við starfsemi þeirra að mörgu leyti í ljósi þessara kenninga.

4.9    Níunda bindi skýrslunnar.

    Í lokabindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er að finna viðauka nr. 2–4 við skýrsluna. Þeir eru sem hér segir:

Viðauki nr. 2. Rannsókn á krosseignatengslum og útlánum bankanna til tengdra aðila.⁷¹⁸
    Um er að ræða rannsókn á krosseignatengslum og útlánum bankanna til tengdra aðila sem unnin er af Margréti V. Bjarnadóttur og Guðmundi Axel Hansen. Þar er farið yfir krosseignatengsl íslenskra fyrirtækja á grundvelli upplýsinga af hlutafjármiðum sem skilað er árlega til ríkisskattstjóra auk lánanefndargagna banka. Sá fyrirvari er gerður við niðurstöðurnar að ekki hafi alltaf verið um fullkomnar upplýsingar að ræða.
    Við rannsóknina skoðuðu greinarhöfundar tengsl milli aðila á fjármálamarkaði, nánar tiltekið eignatengsl, fjárhagsleg tengsl, stjórnunartengsl og tengsl vegna skyldleika og mægða.⁷¹⁹ Þá er einnig fjallað um gildandi íslenskar reglur um tengda aðila en þeim er ætlað að koma í veg fyrir of mikla samþjöppun eða áhættu í fjármálakerfinu, sbr. 18. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og reglur Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007. Telja greinarhöfundar að íslensku reglurnar séu að mörgu leyti matskenndar og því flóknar í framkvæmd. Það sýnir sig í því að mikið ósamræmi var milli bankanna á framkvæmd og skilningi á hugtakinu tengdir aðilar.⁷²⁰
    Greinarhöfundarnir þróuðu aðferðafræði til þess að mynda hópa fyrirtækja í ljósi tengsla sem eru á milli þeirra. Þannig var hægt að öðlast yfirsýn yfir tengsl milli fyrirtækja og mæla hversu náin þau eru. Með þær upplýsingar í hendi var hægt að draga ályktanir um þá áhættu sem skapaðist hér þegar lán voru veitt til tengdra aðila, hvort sem um var að ræða tengda aðila samkvæmt skilgreiningu laga eða þess sjálfstæða mælikvarða sem greinarhöfundar sköpuðu.⁷²¹
    Með skoðun greinarhöfunda kom fram að hluti viðskiptanetsins á Íslandi var þétt ofinn og af fyrirtækjum með eignir að andvirði 500 millj. kr. eða meira voru eignatengsl flókin og ekki auðvelt að aðgreina ákveðnar viðskiptablokkir.⁷²² Þá voru hópar fyrirtækja sem tengjast tilteknum einstaklingum oft stórir.⁷²³
    Einnig má sjá, við samanburð á dæmum um tengda aðila samkvæmt niðurstöðum rannsakendanna annars vegar og samkvæmt niðurstöðum og skilgreiningum bankanna hins vegar, að hópar tengdra aðila eru mjög næmir fyrir skilgreiningu á lágmarkseignarhaldi og skilgreiningu á aðalaðila. Þeir eru næmir fyrir áhrifum þess að skilgreina hjón og fjölskyldu sem eina áhættu og hafa aðilar sem tengjast stjórnunarlega mikil áhrif á hópinn.⁷²⁴
    Í rannsókninni kom skýrt í ljós að útlánaáhætta bankanna fyrir hrun var veruleg vegna lána til tengdra aðila. Þegar útlán til tengdra aðila eru orðin mjög mikil er hætta á að bankinn verði háður lántakandanum. Í niðurstöðukafla III eru tekin dæmi sem sýna að fyrir hrunið hafi útlán til tengdra aðila, miðað við skilgreiningu greinarhöfunda á tengdum aðilum, farið yfir 25% af eiginfjárhlutfalli bankanna en það er lögbundið hámark samkvæmt reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar. Var þó nóg samkvæmt sömu reglum að útlán til tengdra aðila færu yfir 10% af eiginfjárgrunni banka svo það teldist stór áhættuskuldbinding.⁷²⁵
    Skoðuð voru heildarútlán bankanna til nokkurra hópa tengdra aðila, þ.e. útlán og framvirkir samningar:
    –      Við 50% lágmarkseignarhald, til að vera skilgreindur í hóp tengdra aðila, eru útlán til Baugs og tengdra félaga yfir 10% af eiginfjárgrunni allra bankanna.⁷²⁶
    –      Við 40% lágmarkseignarhald, til að vera skilgreindur í hóp tengdra aðila, eru heildarútlán allra bankanna til Baugs þegar komin yfir 30% af eiginfjárgrunni og telja höfundar rannsóknarinnar ljóst að „Baugur Group og tengd félög hafi myndað svo stóra áhættu hjá öllum bönkunum að enginn þeirra hafi getað hætt á að Baugur og fyrirtæki honum tengd færu í þrot.“ Svipað er uppi á teningnum varðandi Exista, því „[u]m leið og krafa um lágmarkseignarhald fer niður fyrir 40% eru heildarútlán Glitnis og Kaupþings komin yfir 25% af eiginfjárgrunni þeirra. Exista-hópurinn myndar því mjög stóra áhættu hjá Glitni og Kaupþingi og voru þeir bankar því talsvert undir því komnir að Exista og tengd félög gætu staðið í skilum,“ að mati skýrsluhöfunda.⁷²⁷
    –      Við 20% lágmarkseignarhald, til að vera skilgreindur í hóp tengdra aðila, eru útlán Glitnis og Landsbankans til Baugs á milli 60 og 70% af eiginfjárgrunni þeirra. Segja skýrsluhöfundar „að útlánaskuldbindingar Baugs hafi verið orðnar of stórar fyrir allt íslenska bankakerfið,“ og megi leiða að því líkur „að Baugur Group og tengd félög hafi haft tangarhald á þessum bönkum“.⁷²⁸
    –      Við 15% lágmarkseignarhald, til að vera skilgreindur í hóp tengdra aðila, fara heildarútlán Glitnis til Milestone yfir 25% af eiginfjárgrunni og teljast því til stórra áhættuskuldbindinga hjá Glitni banka.⁷²⁹
    Einnig er í greininni farið yfir arðgreiðslur stóru bankanna þriggja, meðal annars heildararðgreiðslur frá árunum 2003–2008, stærstu einstöku arðgreiðendurna og stærstu einstöku arðþiggjendurna.
    Greinarhöfundar koma í skýrslu sinni inn á það áhyggjuefni að eignarhald fjármálafyrirtækja og fyrirtækja almennt verður sífellt flóknara. Því sé nauðsynlegt að þeir sem sjá um framkvæmd reglna um stórar áhættuskuldbindingar og eftirlit með samþjöppun á markaði hafi aðgang að greinargóðum upplýsingum um eignarhald. Þá fjalla greinarhöfundar um upplýsingakerfi til þess að hafa yfirsýn yfir eignarhald, fjárhagsleg tengsl, stjórnunarleg tengsl og skyldleika.
    Grunnur að slíku upplýsingakerfi hefur þegar verið útbúinn af greinarhöfundum og aðlaga mætti kerfið að þeim lögum og reglum sem gilda á hverjum tíma. Með slíku skilvirku upplýsingakerfi um krosseignatengsl væri hægt að styðja við ákvarðanatöku í bönkum en ekki síður að aðstoða stjórnvöld við að taka upplýstar ákvarðanir um íslenskt efnahagslíf og draga upp raunverulega mynd af tengslum. Það er mat greinarhöfunda að hefði slíkt kerfi verið virkt fyrir bankahrunið hefði það auðveldað stjórnvöldum að átta sig á afleiðingum yfirtöku bankanna.
    Þá telja greinarhöfundar mikilvægt að tryggja gæði gagna um eignarhald fyrirtækja sem færu inn í slíkt kerfi auk þess sem því þyrftu að fylgja skýrar verklagsreglur. Einnig telja greinarhöfundar mögulegt að fara fram á að íslensk fyrirtæki greini á skýrari hátt frá eignarhaldi sínu en nú er gert þegar eignarhald tapast erlendis, þ.e. þegar eigendur eru skráðir annaðhvort sem erlend félög eða sem „Gervimaður útlönd“,⁷³⁰ en það eru þau tilfelli þar sem stærstu glufurnar eru í gögnum um eignarhald.
    Nánari umfjöllun má finna í rannsóknargreininni auk þess sem fjallað er ítarlega um stórar áhættuskuldbindingar og útlán íslensku bankanna í 2. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.⁷³¹

Niðurstöður og ályktanir þingmannanefndarinnar.
    Þingmannanefndin telur að frekari breytinga sé þörf á lögum og reglum um fjármálafyrirtæki hvað varðar tengda aðila, þ.e. lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2001, og reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007.⁷³²
    Þingmannanefndin tekur undir að nauðsynlegt sé að þeir sem sjá um framkvæmd reglna um stórar áhættuskuldbindingar og eftirlit með samþjöppun á markaði hafi aðgang að greinargóðum upplýsingum um eignarhald.
    Þingmannanefndin leggur til að hafin verði vinna við að koma á fót skilvirku upplýsingakerfi um krosseignatengsl þannig að yfirsýn náist yfir eignarhald, fjárhagsleg tengsl, stjórnunarleg tengsl og skyldleika, í samræmi við tillögur í viðauka 2 við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.
    Þingmannanefndin telur að setja þurfi skýrar reglur um skráningu á eignarhaldi.⁷³³
    Þingmannanefndin leggur einnig til að við þá vinnu verði höfð hliðsjón af markmiðum frumvarps Péturs H. Blöndals og fleiri um gagnsæ hlutafélög, sbr. þskj. 876 á 138. löggjafarþingi.
    Fjallað er um niðurstöður og ályktanir þingmannanefndarinnar í meginniðurstöðum skýrslunnar undir kafla um fjármálafyrirtæki og kafla um eftirlitsaðila.⁷³⁴

Viðauki nr. 3. Iceland's Failed Banks: A Post-Mortem e. Mark J. Flannery.
    Þá er viðauki 3 grein eftir Mark J. Flannery um aðdragandann að falli bankanna ásamt greiningu á stöðu þeirra fyrir fallið. Er í greininni farið yfir vöxt íslensku bankanna og fjallað um þau viðvörunarljós sem voru farin að loga í byrjun árs 2006.

Viðauki nr. 4. Skrá yfir þá sem kvaddir voru fyrir nefndina til skýrslutöku á grundvelli 8. gr. laga nr. 142/2008.
    Að lokum er að finna í bindinu skrá yfir þá sem kvaddir voru fyrir nefndina til skýrslutöku á grundvelli 8. gr. laga nr. 142/2008.

Fylgiskjal I.


Bryndís Hlöðversdóttir:

Fylgiskjal II.


Þorgerður Einarsdóttir:
Gyða Margrét Pétursdóttir:

1. Inngangur.
    Markmiðið með verkefninu er að greina skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis (RNA) út frá kynjafræðilegu sjónarhorni. Rýnt er í skýrsluna með kynjafræðilegum hugtökum og aðferðum. Sérstaklega er notast við hugtök karlmennsku- og karlafræða. Karlmennskurannsóknir hafa verið stundaðar um árabil og mikil áhersla er lögð á þær á Norðurlöndum. Teknir eru til skoðunar atburðir sem áttu þátt í falli bankanna, aðdragandi þeirra og þemu sem hafa kynjafræðilega skírskotun. Markmiðið er að gera lesendur skýrslunnar og íslenskt samfélag betur í stakk búið til að skilja þann þátt sem kyn átti í aðdraganda bankahrunsins og í sjálfri atburðarásinni.
    Könnun á skýrslu RNA út frá þessu sjónarhorni sýnir að samfélagslegar og menningarbundnar hugmyndir og orðræða um kyn léku stórt hlutverk í umræddum atburðum. Skýrslan sýnir einnig að þýðing kyns og áhrif eru margbreytileg. Sum þeirra má segja að séu öllum ljós, eins og t.d. sú staðreynd að langflestir aðalgerendur í bankahruninu voru karlkyns. Konur voru í minnihluta í stjórnmálunum, viðskiptalífinu, stjórnum fyrirtækja, á fjölmiðlunum, meðal eigenda bankanna, lántaka og þeirra sem þáðu frá þeim styrki og svo mætti lengi telja. Almennt má þó segja að áhrifin séu flóknari og krefjist sértækari greiningar. Í þeirri greiningu er viðhöfð aðgreining í kyn (e. sex) og kyngervi (e. gender) en síðarnefnda hugtakið vísar til hins félagsmótaða kynjamunar og menningarbundinna hugmynda um karlmennsku og kvenleika.
    Verkið er unnið þannig að skýrsla RNA var lesin, greind og túlkuð út frá kynjafræðilegu sjónarhorni. Efniviðurinn er skýrslan í heild sinni en hin ýmsu bindi hafa mismunandi vægi og mismikið er fjallað um einstaka þætti. Nálguninni má lýsa þannig að einni vídd, kynjavíddinni, sé bætt við túlkun og greiningu rannsóknarnefndarinnar. Í fyrstu köflum skýrslunnar er kynjasjónarhorn lagt á hina samfélagslegu umgjörð í aðdraganda hrunsins, svo sem efnahagsstjórn, atvinnustefnu og skattastefnu, en einnig mikilvæga og afdrifaríka ákvarðanatöku, svo sem einkavæðingu bankanna. Greiningin er engan veginn tæmandi heldur dæmi um hvað kynjafræðin getur lagt að mörkum í uppgjöri á hruninu. Í síðari köflum skýrslunnar er fjallað þematískt um atburði og sjónarmið út frá hugtökum kynjafræðanna sem mynda umgjörð umfjöllunarinnar. Sýnt er fram á hvernig hugtökin einstaklingur, frelsi og þjóðerni tengjast hugtökunum kyn, kyngervi, karlmennska og kvenleiki. Rýnt er í hugmyndafræði og samfélagssýn síðustu ára frá þessu sjónarmiði. Þá er fjallað um stigveldi karlmennskunnar og hvernig hugarfar, ákvarðanataka og hugmyndir um hæfni taka mið af karllægum sjónarmiðum. Dæmi um það eru launa- og hvatakerfi bankanna.
    Þegar vísað er í skýrslu RNA er innan sviga vísað í bindi og síðan blaðsíðutal. Aðrar heimildir sem vísað er í eru í neðanmálsgreinum. Í umfjölluninni er vísað í nöfn og embætti viðkomandi eftir því sem við á. Þegar fleiri en einn einstaklingur hafa gegnt sama embætti á tímabilinu sem um ræðir er vísað til þáverandi eða fyrrverandi. Starfsmenn bankanna eru ávarpaðir samkvæmt starfsheiti nema þegar viðkomandi eru nafngreindir í beinum tilvitnunum. Nöfn flestra sem fyrir koma eru aðgengileg í skýrslu RNA. Í framsetningu textans er leitast við að skoða kynjamynstur og kynjaðar hugmyndir fremur en einstaklinga.
    Í lokakafla skýrslunnar eru dregnar ályktanir og settar fram hugmyndir um aðgerðir í jafnréttismálum. Almennt grundvallast skipulegt jafnréttisstarf m.a. á þeim skilningi að kynjamisrétti sé til staðar; að konur hafi minni tekjur en karlar og færri tækifæri á vinnumarkaði og að konur beri oftar en karlar ábyrgð á ólaunuðum umönnunarstörfum. Fyrirliggjandi rannsóknir, kannanir og tölfræði staðfesta þetta.¹ Þörfin fyrir jafnréttisstarf er studd bæði réttlætisrökum og nytjarökum. Réttlætisrökin kveða á um að það sé ekki réttlátt eða sanngjarnt að konur og karlar hafi ekki jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína. Nytjarökin kveða á um að samfélagið tapi á kynjamisrétti því það hafi ekki efni á að verða af mannauði kvenna. Hæfni og dugnaði sé jafnt skipt meðal þegnanna og karlaslagsíða þýði beinlínis tap fyrir samfélagið.² Þannig hafa rannsóknir sýnt að fyrirtæki með einsleitar stjórnir sýna minni arðsemi en fyrirtæki með kynjablandaðar stjórnir þar sem slíkt ryður margbreytilegri sjónarmiðum braut.
    Tillögurnar í lokakafla skýrslunnar byggjast á þeirri grundvallarhugsun að jafnrétti og hagsæld fari hönd í hönd. Því er til mikils að vinna að stuðla að jafnrétti og nýta til þess alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. Hér skal sérstaklega bent á Kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna (Samningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum).³ Þá taka tillögurnar mið af lögum nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, og lögum nr. 13/2010, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög (eignarhald, kynjahlutföll og starfandi stjórnarformenn), en þau kveða á um að í stjórnum opinberra hlutafélaga og einkahlutafélaga þar sem starfa fleiri en 50 starfsmenn skuli hlutfall hvors kyns ekki vera lægra en 40%. Jafnréttislögin kveða á um skyldur fyrirtækja og stjórnvalda í jafnréttismálum. Kveðið hefur verið á um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í framkvæmdaáætlunum ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum síðan 1998.⁴ Samþætting kynja- og jafnréttissjónarmiða var hins vegar lögfest með jafnréttislögunum frá 2008. Skilgreiningin á samþættingu er, samkvæmt 2. grein laganna:

                Að skipuleggja, bæta, þróa og leggja mat á stefnumótunarferli þannig að sjónarhorn kynjajafnréttis sé á öllum sviðum fléttað inn í stefnumótun og ákvarðanir þeirra sem alla jafna taka þátt í stefnumótun í samfélaginu.

    Jafnréttislög setja ýmsar skyldur á herðar atvinnurekendum. Í 18. grein þeirra segir að atvinnurekendur og stéttarfélög skuli vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Atvinnurekendur skulu sérstaklega vinna að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf. Sérstök áhersla skal lögð á að jafna hlut kynjanna í stjórnunar- og áhrifastöðum. Þá segir í 18. grein jafnréttislaga að fyrirtæki og stofnanir með fleiri en 25 starfsmenn í vinnu skuli setja sér jafnréttisáætlun eða samþætta jafnréttissjónarmið í starfsmannastefnu sína.
    Þá taka tillögur að aðgerðum í lokakafla skýrslunnar mið af kynjaðri fjárlagagerð, þar sem við á. Kynjuð fjárlagagerð byggist á þeirri forsendu að ákvarðanir í fjármálum hins opinbera geti haft kynbundnar afleiðingar jafnvel þótt þær séu formlega kynhlutlausar. Hún felst í að:

                [B]eita samþættingu kynja- og jafnréttisjónarmiða í fjárlagaferlinu. Í henni felst mat á fjárlögum, þar sem gengið er út frá kynjasjónarmiðum á öllum stigum fjárlagagerðarinnar og tekjur og útgjöld eru endurskipulögð í þeim tilgangi að stuðla að jafnrétti kynjanna.⁵

    Núverandi ríkisstjórn gaf fyrirheit um kynjaða fjárlagagerð í samstarfsyfirlýsingu sinni í maí 2009:

                Við ákvarðanir um útgjaldaramma til næstu fjögurra ára verði byggt á þeirri forgangsröðun og lögð áhersla á samstöðu um brýn velferðarverkefni, verndun starfa, kynjajafnrétti og áhrif á byggðirnar. Kynjuð hagstjórn verður höfð að leiðarljósi við fjárlagagerð og efnahagsstjórn.⁶

    Fyrir utan réttlætisrök og nytjarök sem tilgreind eru hér að framan, má færa þekkingarleg rök fyrir jafnréttisstarfi og kynjagreiningu eins og hér er gert. Skilningur á íslensku samfélagi og innviðum þess verður dýpri, þéttari og traustari þegar fyrirliggjandi þekking hefur verið gædd kynjavídd. Það er von okkar að þessi skýrsla verði til þess að auka kynjavitund í íslenskri þjóðfélagsumræðu og efla jafnréttisstarf, og minnki þannig líkurnar á að atburðir eins og þeir sem áttu sér stað haustið 2008 endurtaki sig.
    Höfundar skýrslunnar eru Þorgerður Einarsdóttir og Gyða Margrét Pétursdóttir. Guðbjörgu Lindu Rafnsdóttur, Ingólfi Ásgeiri Jóhannessyni, Sigríði Matthíasdóttur og Þóroddi Bjarnasyni eru þökkuð fagleg ráðgjöf og yfirlestur.

2. Samfélagsleg umgjörð.
    Rannsóknarnefnd Alþingis telur að hagstjórnin, að minnsta kosti frá því á árinu 2004, hafi átt þátt í því að ýkja hið efnahagslega ójafnvægi sem leiddi til hrunsins. Þessi ályktun RNA gefur tilefni til að skoða hvort og þá hverjir af þeim þáttum sem sköpuðu og viðhéldu efnahagslegu ójafnvægi hafi haft kynjavídd. Nokkrir þættir í hinni samfélagslegu umgjörð sem raktir eru í skýrslu RNA eru stuttlega ræddir hér: Atvinnustefnan, stóriðjuverkefni, skattalækkanir og húsnæðismál.

2.1. Fjármálakerfið sem atvinnugrein.
    Í skýrslu RNA segir að fjármálastofnanir gegni lykilhlutverki í efnahagslífi þjóða:

                Þær eru farvegur fyrir þá fjármuni sem almenningur, fyrirtæki og opinberir aðilar þurfa að nota hvort sem það er til að mæta daglegum útgjöldum eða vegna fjárfestinga til lengri tíma. Bankar og önnur fjármálafyrirtæki varðveita og ávaxta einnig tímabundið fjármuni sem þessir aðilar þurfa ekki að nota um sinn. (1:49)

    Ljóst er að þau stjórnvöld sem sátu frá árinu 2003 til 2008 litu ekki einungis á fjármálakerfið sem hluta af gangverki samfélagsins sem miðil fjármuna fyrir atvinnustarfsemi í landinu heldur einnig sem nýja atvinnugrein. Í skýrslu RNA segir:

                Sú viðhorfsbreyting átti sér stað á Íslandi upp úr 2000 að í stað þess að líta á fjármálaþjónustu sem þjónustu fyrir raunhagkerfið fóru Íslendingar að líta á fjármálaþjónustu sem atvinnugrein sem gæti aflað tekna ein og sér fyrir þjóðarbúið. Jókst þannig hlutdeild fjármálaþjónustu í vergri landsframleiðslu jafnt og þétt á þessu tímabili og varð hlutdeildin árið 2005 hærri en hjá bæði útgerð og málmframleiðslu. (1:197–198)

    Þetta er orðað beint í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar árið 2007. Þar segir undir yfirskriftinni „Kraftmikið atvinnulíf“:

                Í umbreytingu íslensks atvinnulífs á undanförnum árum felst meðal annars aukið vægi ýmiss konar alþjóðlegrar þjónustustarfsemi, þar á meðal fjármálaþjónustu. Ríkisstjórnin stefnir að því að tryggja að slík starfsemi geti áfram vaxið hér á landi og sótt inn á ný svið í samkeppni við önnur markaðssvæði og að útrásarfyrirtæki sjái sér áfram hag í að hafa höfuðstöðvar á Íslandi. (1:210)

    Í skýrslu RNA eru rakin viðhorf ráðamanna til starfsemi fjármálafyrirtækja árin 2003– 2008. Jón Sigurðsson, þáverandi viðskiptaráðherra, flutti erindi á aðalfundi Samtaka fjármálafyrirtækja 26. apríl 2007. Hann sagði m.a.:

                Fjármálageirinn hefur tekið miklum stakkaskiptum á Íslandi á undraskömmum tíma. Árangur starfsmanna og forystumanna hefur verið með ólíkindum og varpað glæsilegum bjarma yfir sviðið. Fjármálageirinn er orðinn ein helsta undirstaða velsældar og framfara á Íslandi. Hann býður mörgum starfsmönnum sínum góð laun og spennandi viðfangsefni. Ný atvinnusvið hafa opnast hérlendis sem áður voru aðeins kunn af frásögnum frá öðrum löndum. (1:214)

    Á ársfundi Seðlabankans árið 2008 sagði Geir H. Haarde forsætisráðherra: „Fjármálaþjónusta er skýrasta dæmið um atvinnugrein sem hefur blómstrað við nýjar aðstæður...“ (1:216). Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar hans frá 2007 um fjármálakerfið undirstrikaði að hans mati:

                [Á]kveð[na] velþóknun á því ástandi sem skapast hafði í þessum atvinnuvegi og vilja hefði verið lýst til þess að hlúa frekar að honum [...] Bankarnir voru vinsælir, þeir voru að borga fólki há laun hérna, það voru alls kyns menn með undarlegar prófgráður, stærðfræðingar og slíkir menn að fá fína vinnu í bönkunum og þeir voru náttúrulega að borga hér gríðarlega mikla skatta. (1:221–222)

    Björgvin G. Sigurðsson viðskiptaráðherra gerði fjármálageirann sem atvinnugrein oft að umtalsefni. Í viðtali við Viðskiptablaðið 9. júní 2007 sagði hann að fjármálafyrirtækin skiluðu okkur um 10% þjóðartekna, og ennfremur sagði hann: „Þessar greinar [fjármálafyrirtæki og verslun] þarf að efla og verðskulda miklu meiri athygli en áður. Þetta er útrásin, þarna eru sprotarnir í uppbyggingu á atvinnulífi okkar í dag.“ (1:214). Í apríl 2008, á degi Samtaka fjármálafyrirtækja, sagði hann: „Sú staðreynd að fjármálageirinn er orðinn stærri en landbúnaður og sjávarútvegur samanlagt segir okkur einfaldlega að afleiður og skuldabréf eru í dag okkar ær og kýr.“ (1:217).
    Ingibjörg Sólrún Gísladóttir utanríkisráðherra sagði við skýrslutöku hjá RNA að með stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 2007 hefði verið litið svo á að: „[...] þarna væri komin ný atvinnugrein í landinu [...] sem jú hefði á undanförnum árum búið til heilmörg vel launuð störf“ (1:222). Fram kom hjá Árna Mathiesen fjármálaráðherra og Össuri Skarphéðinssyni iðnaðaráðherra í skýrslutöku hjá RNA að ákvæðið um fjármálamarkaðinn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2007 ætti uppruna í skýrslunni Alþjóðleg fjármálastarfsemi á Íslandi frá 2006 sem tekin var saman að frumkvæði Halldórs Ásgrímssonar, þáverandi forsætisráðherra. Þessi sjónarmið var einnig að finna hjá bankastjórum, m.a. sagði Hreiðar Már Sigurðsson við RNA að „[u]m væri að ræða atvinnugrein sem þarfnaðist vel menntaðs starfsfólks, borgaði há laun, skapaði miklar skatttekjur og væri umhverfisvæn.“ (1:225).
    Ef fjármálakerfið er skoðað sem starfsgrein frá kynjasjónarmiði er eðlilegt að beina sjónum m.a. að hlutfalli kynja í stjórnum, kynjaskiptingu starfa, launamun og framamöguleikum. Samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar voru 7.400 starfsmenn í fjármálaþjónustu árið 2008 eða 5,1% starfandi fólks. Í því felst að 5.200 konur eða 6,4% starfandi kvenna hafi unnið við fjármálaþjónustu og 3.800 karlar eða 3,9% starfandi karla.⁷ Í RNA er stuðst við sérstakan gagnagrunn til að skoða hvatakerfi bankanna Kaupþings, Landsbankans og Glitnis árið 2004–2008 (fjöldi starfsmanna í móðurfélögum bankanna). Í gagnagrunninum voru 1.387 einstaklingar árið 2008, en voru flestir árið 2007, eða 1.502 (3:29). Því virðist sem rétt innan við fjórðungur þeirra sem Hagstofan taldi til þessarar starfsgreinar árið 2008 hafi starfað hjá bönkunum þremur.
    Kynjaskipting starfa í fjármálageiranum er mikil. Í launakönnun Samtaka starfsfólks í fjármálaþjónustu, SSF, frá maí 2008 kemur fram að meirihluti karla, eða 76%, eru sérfræðingar, millistjórnendur og stjórnendur, og af þeim eru rúmlega 10% stjórnendur. Á sama tíma eru einungis 3% kvenna stjórnendur en rúmlega 39% kvenna eru þjónustufulltrúar, ráðgjafar og gjaldkerar.⁸ Í skýrslu RNA kemur fram að almennt var launamunur í bönkunum mikill. Í Kaupþingi sem hafði mesta launadreifingu námu heildarlaun forstjóra árið 2007 tæplega 159- földum launum meðalstarfsmanns í bankanum. Þá var það 1% starfsmanna Kaupþings sem hæst laun hafði með „13 til 16-föld mánaðarlaun þeirra starfsmanna sem lágu í miðri launadreifingunni“. (3:72–73). Í Landsbankanum hafði efsta prósentið í launastiganum „átjánföld meðallaun þegar hæst var árið 2007“ (3:49), og í Glitni hafði efsta prósentið „tíföld“ (3:30) meðallaun á sama tíma.
    Ekki er fjallað um launamun milli kynja í skýrslu RNA en vikið að starfsaldri. Önnur fyrirliggjandi gögn sýna að launamunur kynja er mikill í þessari starfsgrein. Í framangreindri launakönnun SSF frá maí 2008 kemur fram að konur eru með lengri starfsaldur en karlar eða 14 ár að meðaltali en karlar með 9 ár. Meðal fólks með sömu menntun, sama starfsaldur og í sömu starfsgrein eru karlar með 14,4% hærri heildarlaun á klukkustund en konur.⁹ Þetta eru einungis sá hluti starfsfólks sem á aðild að stéttarfélagi. Launakönnun Capacent Gallup frá árinu 2006 bendir til þess að meiri launamunur sé á körlum og konum þar sem launaleynd ríkir. Í þeirri könnun kemur fram að margir starfsmenn telja að launamunur kynja þrífist betur í skjóli launaleyndar sem auðveldi stjórnendum að hygla fólki á ófaglegum grundvelli.¹⁰ Laun hafa verið trúnaðarmál víða í einkageiranum á Íslandi¹¹, bankarnir eru þar ekki undanskildir.
    Rannsóknir benda til að fyrirtæki sem hafa stjórnarfólk af báðum kynjum sýni betri arðsemi en þau félög sem hafa einsleitar stjórnir.¹² Konur eru fáar meðal stjórnarmanna og stjórnenda almennt í íslensku atvinnulífi. Fyrirtækjum á almennum vinnumarkaði með bæði konur og karla í stjórn fækkaði úr 15% í 14% frá maí 2009 til maí 2010.¹³ Konur voru 23% stjórnarmanna og stjórnarformanna í fyrirtækjum árið 2009 og 19% framkvæmdastjóra, og hafði þetta ekkert breyst frá því árið áður.¹⁴
    Þessi fæð kvenna á ekki síst við um fjármálakerfið þar sem konur voru hverfandi fáar fyrir hrun eins og fram kemur í skýrslu RNA. Konur voru fáar í bankaráðum íslensku bankanna. „Engin kona sat í fyrstu bankaráðum Landsbanka og Kaupþings-Búnaðarbanka eftir einkavæðingu og sama átti við bankaráð hins sameinaða Íslandsbanka-FBA.“ (8:34). Í 3. bindi skýrslu RNA kemur fram að ýmist er ein eða engin kona meðal 10 launahæstu starfsmanna bankanna, og afar fáar konur í hópi framkvæmdastjóra og lykilstarfsmanna sem fá lán hjá bönkunum. Í skýrslu RNA er greint frá niðurstöðum skýrslu Útflutningsráðs frá 2006 um íslensk fyrirtæki á Norðurlöndum. Norrænir viðmælendur furða sig á því hve fáar konur eru við stjórnvölinn í íslenskum fyrirtækjum miðað við önnur Norðurlönd. Danskur viðmælandi í skýrslunni segir:

                Það eru engar konur í stjórninni [í íslenska fyrirtækinu] og það er galli, auk þess sem mér finnst hálfgert hneyksli að í stjórn norræns fyrirtækis skuli ekki vera ein einasta kona … Með því að hafa enga konu í stjórn er verið að segja „nei takk“ við helming mannkynsins. (8:34)

    Sumir gömlu bankanna sem störfuðu fyrir hrun höfðu sett sér jafnréttisáætlanir¹⁵ en framangreindar upplýsingar benda til að jafnréttisstarf hafi ekki verið markvisst. Mikilvægt er að bankar og fjármálastofnanir hlíti undanbragðalaust lögum nr. 13/2010 um kynjahlutföll í hlutafélögum og einkahlutafélögum. Þá þurfa bankar og fjármálastofnanir að huga að jafnréttismálum, bæði í starfsmannamálum og þjónustuhlutverki sínu. Jafnréttisstarf í anda samþættingar kynja- og jafnréttissjónarmiða er lögboðið á Íslandi, sbr. 1. grein jafnréttislaga nr. 10/2008. Jafnréttisstofa hefur gefið út handbók um aðferðir og verklag við þá vinnu.¹⁶ Slík vinna hefur verið innleidd víða erlendis og hægt er að finna fordæmi úr banka- og fjármálastarfsemi, og frá alþjóðastofnunum eins og Alþjóðabankanum.¹⁷

2.2. Stóriðjuframkvæmdir.
    Ljóst er að þær ríkisstjórnir sem sátu frá 1995–2008 lögðu áherslu á stóriðju og virkjanir í sinni atvinnustefnu. Framkvæmdirnar við Kárahnjúka voru „einhverjar mestu framkvæmdir Íslandssögunnar“ (1:116) eins og segir í greiningu Seðlabankans frá 7. janúar 2003. Stóriðjustefna 2004–2007 fól í sér þreföldun á álframleiðslu með tilheyrandi virkjanaframkvæmdum. Í skýrslu RNA er vikið að því að þarna hafi verið um karlastörf að ræða:

                EES-samningurinn greiddi fyrir flutningi vinnuafls milli landa. Erlendum ríkisborgurum á vinnualdri fjölgaði verulega hér á landi frá því um miðjan tíunda áratug síðustu aldar. […] Áberandi er hve hlutfall karla á þessum aldri [20 til 50 ára] með erlent ríkisfang hækkar mikið á árunum 2006, 2007 og 2008 en þá eru 18% karla á þessum aldri á landinu útlendingar. Þessi mikla aukning stafar að miklu leyti af stórframkvæmdum og gríðarlegum umsvifum í byggingariðnaði á þessum árum en umfang þessara framkvæmda var slíkt að þær varð að manna að stórum hluta með innfluttu vinnuafli. (1:86)

    Stóriðja sem atvinnustefna hefur kynjavídd í margvíslegum skilningi. Störfin eru dæmigerð karlastörf og karlar eru í yfirgnæfandi meirihluta.¹⁸ Eitt megineinkenni byggðaröskunar er að fleiri konur yfirgefa landsbyggðina en karlar, m.a. vegna skorts á atvinnutækifærum við hæfi.¹⁹ Meginrökin fyrir framkvæmdinni voru að afla atvinnutækifæra og sporna gegn byggðaröskun. Hæpið væri því að halda því fram að stóriðja á Austurlandi hafi þjónað hagsmunum kvenna. Atvinnuleysi var meira meðal kvenna en karla á Austfjörðum fyrir framkvæmdina og brottflutningur þeirra af svæðinu meiri en karla.²⁰ Með stóriðjuverkefnum á Austurlandi voru sköpuð dæmigerð karlastörf þar sem meira var í húfi að skapa kvennastörf af ofangreindum ástæðum.
    Kannanir sýna að konur á Austurlandi komu minna að framkvæmdunum en karlar. Hin nýju störf voru að nokkrum hluta unnin af erlendum karlmönnum, eins og fram kom hér að framan og þannig jókst kynjahallinn enn frekar. Konur höfðu minni trú á framkvæmdunum en karlar og töldu ekki að framkvæmdirnar myndu bæta efnahagslega stöðu sína.²¹ Miklu færri konur en karlar sáu fyrir sér að framkvæmdin skapaði þeim atvinnutækifæri, bæði vegna fjarlægðar til vinnu og langrar fjarveru frá heimili og börnum.²² Launamunur kynja á Austurlandi var yfir landsmeðaltali árið 2005 og stóriðjuframkvæmdir minnkuðu síst þann mun.²³ Brýnt er að stjórnvöld taki tillit til jafnréttis- og kynjasjónarmiða í slíkum framkvæmdum og meti áhrif þeirra í öllu ferlinu, eins og lög gera ráð fyrir. Til þess eru tiltæk margvísleg verkfæri þar sem hæst ber samþættingu jafnréttis- og kynjasjónarmiða, og kynjaða fjárlagagerð, sem getið er um hér að framan.

2.3. Skattastefna.
                Meginstefna undanfarinna ríkisstjórna í skattamálum hefur verið einföldun skattkerfisins, almennar skattalækkanir og afnám ýmissa skatta. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 1999 segir að skattalöggjöfin verði endurskoðuð með það markmið að draga úr jaðaráhrifum og mismunun og stuðla að aukinni skilvirkni. Þá er stefnt að samræmingu í álagningu eignaskatts og lækkun eignaskatts á húsnæði. Einnig að einföldun á skattlagningu fyrirtækja til að tryggja samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. (1:126, skáletrun okkar)

    Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar árið 2003 kemur fram eftirfarandi markmið:

                „Tryggja aukinn kaupmátt þjóðarinnar með markvissum aðgerðum í skattamálum“. Þar er því heitið að tekjuskattsprósenta einstaklinga verði lækkuð um allt að 4 prósentur á kjörtímabilinu og eignaskattur verði felldur niður. [...] Tekjuskattur einstaklinga í staðgreiðslu var lækkaður um eina prósentu hvert ár 2005, 2006 og 2007, en þar til haustið 2006 hafði verið stefnt að lækkun um tvær prósentur 2007. (1:126)

    RNA tekur undir almenna gagnrýni á skattastefnu stjórnvalda á árunum 2003–2007, einkum fyrir að þær hafi verið óheppilega tímasettar. Hér er skattastefna skoðuð út frá kynjasjónarhorni. Rachael Lorna Johnstone, dósent við Háskólann á Akureyri, hefur fært rök fyrir að íslenskt skattkerfi feli í sér kynjamisrétti þrátt fyrir að skattkerfið sé formlega kynhlutlaust.²⁴ Skattkerfi eins og það sem við búum við byggist á sjónarhorni einstaklingshyggju og hagvaxtar þar sem áhættusækni er talin eftirsóknarverð.
    Árið 1978 var tekin upp einstaklingssköttun á Íslandi, eða (takmörkuð) sérsköttun með lögum nr. 40/1978. Áfram var þó heimilt að millifæra 80% af persónuafslætti milli hjóna og síðar varð heimilt að millifæra hann að fullu. Þótt kerfið sé formlega kynhlutlaust og byggt á einstaklingssköttun hefur það kynbundnar afleiðingar fyrir fjölskyldufólk og ákvarðanir þess um hegðun á vinnumarkaði.²⁵ Á Íslandi var flatur tekjuskattur fram til ársins 2010 þegar stighækkandi tekjuskattur var innleiddur og er hann 37,22% fyrir lægsta tekjuþrepið.²⁶ Atvinnutekjur karla eru hærri en kvenna og sá munur ýkist enn frekar í skattkerfinu. Millifærsla á persónuafslætti hefur áhrif á ákvarðanir fjölskyldna og gjarnan kynbundnar afleiðingar. Skattur á fjármagns- og vaxtatekjur er lægri en tekjuskattur (18% árið 2010 en var 10% áður, á móti rúmlega 37% skatti á atvinnutekjur). Þetta felur í sér kynjamismunun þar sem karlar eru fleiri meðal fjármagnseigenda eins og fram kemur í skýrslu RNA. Það fólk sem þarf að vinna fyrir tekjum borgar hærri skatt en það fólk sem fær tekjur sínar af fjármagni.²⁷
    Erfitt er að meta eignamun kynjanna vegna þess að Hagstofa Íslands getur einungis reiknað hann út frá skattframtölum þar sem hjón telja eignir saman fram. Konur geta þess vegna átt töluverðan auð á pappírnum eins og fréttir árið 2009 um „afsöl“ eigna karla til eiginkvenna sinna sýna.²⁸ Rachael Lorna Johnstone telur að skattkerfi sem skattleggur fjármagnstekjur lægra en skatt fyrir atvinnutekjur hygli hinum áhættusæknari. Í 8. bindi RNA eru raktar rannsóknir sem sýna að konur eru áhættumeðvitaðri en karlar. Þá sýna rannsóknir að karlar séu líklegri en konur til að hafa ofurtrú á sjálfum sér og það á ekki síst við í fjármálaheiminum.²⁹ Af þessu má leiða líkum að því að slíkt kerfi hygli körlum þótt það sé formlega séð kynhlutlaust. Til viðbótar þessu má nefna að neikvæð áhrif fjármálakerfisins og skattkerfisins fyrir konur eru líkleg til að tvinnast saman; fjármálakerfið skapar hálaunastörf fyrir karla sem skattkerfið síðan umbunar enn frekar. Í skýrslu RNA kemur fram að ein ástæða launafyrirkomulags hafi beinlínis verið að „draga úr skattbyrði starfsmanna vegna
færslu úr tekjuskatti í fjármagnstekjuskatt.“ (3:96). Brýnt er að stjórnvöld taki tillit til jafnréttis- og kynjasjónarmiða þegar stefnumótandi ákvarðanir um skattkerfið eru teknar, eins og lög gera ráð fyrir. Til þess eru tiltæk verkfæri og aðferðir svo sem samþættingu jafnréttis- og kynjasjónarmiða, og kynjaða fjárlagagerð, sem getið er um hér að framan.

2.4. Húsnæðismál.

                Ríkisstjórnin sem var stofnuð 1995 var með á stefnuskrá að flytja almenna húsnæðiskerfið frá Húsnæðisstofnun (síðar Íbúðalánasjóði) yfir í bankakerfið. Það gerðist ekki og í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2003 er talað um að endurskipuleggja húsnæðismarkað í samræmi við markmið um Íbúðalánasjóð og hækka hámarkslánshlutfall í 90% af verðgildi eigna. (1:117–118)

    Ríkisstjórnin gerði breytingar á útlánareglum íbúðalánasjóðs árið 2004. Í skýrslu RNA er tímasetning breytinganna gagnrýnd en bæði Seðlabankinn og Hagfræðistofnun höfðu varað ríkisstjórnina við þessu. Báðir aðilar komust að því:

                [A]ð lántökur myndu aukast, húsnæðisverð myndi hækka mikið og íbúðafjárfesting aukast en þegar frá liði myndu breytingarnar ganga til baka og eftir sætu lántakendur með sama húsnæði á hærra verði og með meiri skuldir. (1:203)

    Í skýrslu RNA er vikið að því að eitt af hlutverkum Íbúðalánasjóðs samkvæmt lögum sé að fylgjast með íbúðaþörf í landinu og áætlanagerð sveitarfélaga um þörf á íbúðarhúsnæði. Þótt séreignastefna í húsnæðismálum sé ráðandi húsnæðisform á Íslandi hefur það verið véfengt. Nokkur umræða var á Íslandi 1998 og 1999 um húsnæðiskerfið. Páll Pétursson þáverandi félagsmálaráherra, talaði fyrir fjölgun valkosta, þ.m.t. félagslegum úrræðum.³⁰ Nokkuð hefur verið skrifað um húsnæðismál í alþjóðlegu samhengi, aðallega hvernig mismunandi kerfi koma við fólk eftir tekjustigi og félagslegri stöðu. Konur hafa almennt lægri tekjur en karlar og eru oftar einar framfærendur barna. Einstæðar konur með börn voru 15% fjölskyldna árið 2006.³¹ Alþjóðlegar rannsóknir benda til að húsnæðisstefna geti haft kynbundnar afleiðingar.³² Húsnæðiskaup eru meðal stærstu fjárfestinga sem fólk ræðst í á ævi sinni. Mikilvægt er að stjórnvöld taki tillit til jafnréttis- og kynjasjónamiða þegar stefna í húsnæðismálum er mótuð og framkvæmd. Til þess eru tiltæk margvísleg verkfæri þar sem hæst ber samþættingu jafnréttis- og kynjasjónarmiða, og kynjaða fjárlagagerð, sem getið er um hér að framan.
    Í þessum kafla hefur athyglinni verið beint að hagstjórn síðustu ára fyrir hrun. Stóriðjuverkefni, skattalækkanir, og að einhverju leyti húsnæðismál, hafa kynbundnar afleiðingar sem almennt komu körlum betur en konum. Sama gildir um fjármálakerfið sem stjórnvöld litu á sem nýja atvinnugrein.

3. Kynjafræðileg hugtök og sjónarmið.
    Í skýrslu RNA eru samfélagssýn og hugmyndafræði afskiptaleysis talin ein ástæða þess að bönkunum var leyft að vaxa eins hratt og raun bar vitni. Til að skoða kynjavíddina í því sem gerðist er hægt að prjóna við þessa skýringu. Í þessum kafla eru skýrð nokkur grundvallarhugtök sem notuð eru í síðari köflum skýrslunnar. Hugtakið einstaklingur er hér miðlægt, en einnig hugtökin frelsi og þjóðerni. Skoðaður er sá mannskilningur sem liggur til grundvallar afskiptaleysisstefnunni sem hér ríkti en í henni var einstaklingurinn hafinn í æðra veldi. Kynjasjónarhorn er lagt á þessi hugtök og í því skyni er stuðst við hugtökin kyngervi, karlmennska og kvenleiki.

3.1. Einstaklingur, frelsi og þjóðerni.
    Menningarbundin sýn okkar og hugmyndir um einstaklinginn kallast á við samfélagslega hugmyndafræði, eins og henni er lýst í 8. bindi RNA. John Stuart Mill lagði mikilvægan grunn að þeim mannskilningi sem hugmyndafræði afskiptaleysisins byggist á.³³ Hann taldi að halda beri samfélagslegum þvingunum í lágmarki því þær hindri þroska einstaklinganna þannig að atorka þeirra fær ekki notið sín. Einstaklingseðli sem fær að njóta sín leysir úr læðingi snilligáfu og sterkar hvatir sem eru samfélaginu til góðs. Mill telur að frumleiki sé dýrmætur þáttur mannlífsins sem aðeins örfáir séu gæddir. „Snillingur dregur ekki andann nema í frjálsu andrúmslofti. Eðli málsins samkvæmt eru snillingar gæddir ríkara einstaklingseðli en annað fólk.“³⁴ Af þessum sökum þarf að hlúa að jarðveginum að mati Mill.
    Óhætt er að segja að einstaklingshyggja, sjálfstæðis- og frelsisást hafi verið áhrifarík hugmyndafræði í íslensku samfélagi fyrir hrun.³⁵ Fræðimenn hafa fært fyrir því rök að þessi hugmyndafræði byggist á karlmiðlægum og þjóðhverfum mannskilningi. Þjóðernissinnuð hugmyndafræði er iðulega kynjuð og einkennist af því að konur eru táknmyndir þjóða en karlar gerendur þjóða.³⁶ Sigríður Matthíasdóttir sagnfræðingur hefur fært fyrir því rök að „hinn sanni Íslendingur“ sé karlkyns í sögu okkar, þjóðarvitund og menningararfi.³⁷

3.2. Kyn, kyngervi, karlmennska, kvenleiki.
    Víkjum nokkrum orðum að hugtökunum kyn og kyngervi, karlmennska og kvenleiki, áður en lengra er haldið. Hugtakið kyn snýst um líffræðilegt kyn, meðan kyngervi snýst um innihald. Kyngervi vísar því í táknræna merkingu hugtaksins kyn og byggjast á menningarbundnum hugmyndum um kvenleika og karlmennsku. Kyngervi mótar sjálfsmynd okkar, athafnir og hugsun en einnig samfélagslegar stofnanir og menningarástand. Þótt nokkur líkamlegur og líffræðilegur munur sé á kynjunum sýna rannsóknir að kynjamunurinn sé að verulegu leyti áunninn frekar en meðfæddur.³⁸ Í alþjóðlegum samanburði virðast Íslendingar hallir undir eðlishyggju í þessum efnum.³⁹ Þegar kemur að hugtakinu kyngervi er nærtækt að vísa í fleyg eru orð franska heimspekingsins Simone de Beauvoir „þú fæðist ekki kona heldur verður kona“. Í karlafræðum er þetta heimfært upp á karla: „þú fæðist ekki karlmaður heldur verður karlmaður“, það þarf með öðrum orðum að skapa karlmennsku.⁴⁰ Það er meðal annars gert með því að draga upp mynd af því sem er ókarlmannlegt.⁴¹ Það sem er karlmannlegt gefur vald, það sem er ókarlmannlegt dregur úr valdi. Kyngervi vísa þannig í táknræna merkingu hugtaksins kyn og byggjast á menningarbundnum hugmyndum um kvenleika og karlmennsku. Kyngervin eru mótuð en ekki eðlislæg, og þau hafa áhrif á athafnir okkar og hugsun en einnig samfélagslegar stofnanir og menningarástand. Merking hugtakanna kvenleiki og karlmennska er lifandi og breytileg en í okkar heimshluta hvíla kyngervin á grunni vestrænnar heimspeki sem hefur tengt kvenleika við tilfinningar og náttúru en karlmennsku við skynsemi og rökhyggju.⁴²
    Sagnfræðingurinn Joan W. Scott heldur því fram að hugtakið einstaklingur hafi kynbundin formerki, hann hafi með öðrum orðum tiltekið kyngervi, í merkingunni hér að ofan. Ímyndin um hina sjálfráða, vitibornu skynsemisveru er karlkyns. Til marks um það er þegar borgarar fengu almenn lýðréttindi eins og kosningarétt voru konur útilokaðar. Þessar hugmyndir eru ekki einungis barn síns tíma heldur einnig lifandi samtímasaga. Í arfi vestrænnar lýðræðishefðar hefur verið samasemmerki á milli einstaklingseðlis og karlmennsku.⁴³ Dæmi um þetta er hugtakið „maður“ sem á að ná yfir allt mannkyn en er nokkurs konar sjálfgildi yfir karlmann nema annað sé tekið fram. Það nær stundum yfir bæði kyn en er fyrirfram skilgreint sem karlmaður og er stundum útilokandi fyrir konur, oft er talað um menn og konur. Scott segir að ein áhrifaríkasta leiðin til að tákngera valdatengsl sé að kyngera þau.⁴⁴
    Eitt af því sem tilgreint hefur verið sem einkenni karlmennsku er skapfesta (e. character). Karlar án skapfestu eiga á hættu að glata myndugleik sínum og karlmennsku. Skapfestan felst í að sýna ekki veikleikamerki, taugaveiklun, óöryggi eða önnur einkenni sem gætu gefið til kynna skort á sjálfsstjórn.⁴⁵ Ingólfur Ásgeir Jóhannesson hefur greint hugtakið karlmennska fræðilega og telur að með karlmennsku, sem og með hugtakinu kvenleiki, sé átt við hugmyndir frekar en eitthvað áþreifanlegt.⁴⁶ Þegar talað er um karlmennsku í almennri umræðu er átt við það sem talið er greina karla frá konum og gjarnan er vísað í líkamlegan styrk. Önnur þrástef í viðteknum hugmyndum samfélagsins um karlmennsku, að mati Ingólfs Ásgeirs, eru agi, rökvísi, hlutlægni, samkeppni og að vera snöggur til að bregðast við aðsteðjandi vanda. Kvenleiki er á sama hátt það sem talið er greina konur frá körlum og felur í sér valdaleysi og veikleika. Áhættusækni og áhættuhegðun er eitt einkenni ráðandi karlmennsku og karlmennskuhugmynda.⁴⁷
    Mikilvægur þáttur í mótun karlmennsku hjá drengjum eru áhersla á snilld og námsárangur án þess að hafa fyrir því og drengir hafa tilhneigingu til að gera minna úr ástundun sinni en stúlkur.⁴⁸ Í rannsókn sem gerð var meðal nemenda í íslenskum unglingabekk kemur fram staðfesting á þeirri hugmynd að drengir telji kvenlegt að sinna náminu vel. Rannsóknin sýnir hvernig hugmyndir um verðleika, greind, virðingu og leiðtogahæfni eru kynlægar strax á unglingsaldri. Drengjum sem gekk vel í skólanámi voru taldir snillingar en stelpur með háar einkunnir voru sagðar samviskusamar og duglegar. Samviskusemi tengist undirgefni og kvenleika, þess vegna eru strákar ekki samviskusamir. Hugmyndir okkar um hæfileika, greind og hæfni virðast samofnar hugmyndum um karlmennsku. Í rannsókninni kom jafnframt fram að það sem var skilgreint sem mikilvæg þekking og hæfni bæði af stelpum og strákum var meira tengt karlmennskuorðræðu.⁴⁹ Undirbúningur er því fyrir konur á meðan karlar vaða blint í sjóinn og treysta á eigin snilligáfu.
    Í skýrslunni er notast við hugtakið stigveldi karlmennskunnar. Með stigveldi er átt við að ein tegund karlmennskuhugmynda trónir yfir öðrum í virðingar- og valdastiganum.⁵⁰ Í okkar samtíma er talið að alþjóðleg viðskiptakarlmennska (e. transnational business masculinity) eða útrásarkarlmennska hafi yfirhöndina. Við þessar hugmyndir máta aðrir karlmenn sig. Þessi tegund karlmennsku náði yfirhöndinni yfir karlmennskuhugmynd stjórnmálanna. Um þetta og tengslanet karla, samtryggingu og samkeppni er fjallað um í kaflanum „Stigveldi karlmennskunnar.“ Þetta tengist hugmyndinni hér að framan um skapfestu og sjálfsstjórn sem eitt einkenni karlmennsku. Ein leið til að viðhalda stigveldinu er aðgreining milli karla. Ef draga á úr valdi karla er nærtækt að bendla þá við eitthvað ókarlmannlegt, merki um veikleika eða skort á sjálfsstjórn, eins og nefnt var hér að framan, eiginleika sem gjarnan eru eignaðir konum. Þannig er þagmælska eitt af því sem tengt hefur verið við vald karlmennskunnar, og andstæða hennar, lausmælgi, talinn ókarlmannlegur eiginleiki.⁵¹ Nánar er fjallað um þetta í kaflanum „Kyngerving: Samspil kyns og málaflokks“.
    Hugmyndir í ætt við þessar svifu yfir vötnum í íslensku samfélagi, orðaðar og óorðaðar, og í margvíslegum birtingarmyndum. Þær birtust skýrt í „ímyndarskýrslu“ forsætisráðherra sem fjallað er um í 8. bindi RNA.⁵² Ennfremur í lýsingum ráðamanna á íslensku fjármálalífi og athafnamönnum, lýsingum athafnamanna á sjálfum sér og umfjöllun fjölmiðlafólks og fræðimanna, eins og fjallað er um hér á eftir.

4. Einkavæðing bankanna.
    Ein meginskýringin á falli bankanna 2008 er að mati RNA hraður vöxtur þeirra sem rekja má til einkavæðingarinnar sem lauk 2003. Við einkavæðingu verða bankar gjarnan áhættusæknari og búast má við auknum útvexti lána og aukinni skuldsetningu í landinu. Allt þetta kom á daginn á Íslandi. Í skýrslu RNA er sagt að einkavæðing bankanna hafi byrjaði vel en farið að líkjast einkavæðingu bankanna í Mexíkó 1990–1992. Þar voru kaupin almennt illa fjármögnuð, eignarhald varð samþjappað og nýju eigendurnir voru margir reynslulausir í bankarekstri:

                Þeir voru hins vegar ákafir í því að auka vegferð annarrar starfsemi sem þeir höfðu með höndum og lánuðu jafnvel sjálfum sér fjármagnið sem þeir keyptu bankann sinn fyrir (1:112–113)

    Alþingi vísaði ákvörðunum um fyrirkomulag á sölu bankanna til stjórnvalda, fjórir ráðherrar leiddu málið til lykta en lögformlega var endanleg ákvörðun og stjórnskipuleg ábyrgð hjá fagráðherra. Valgerður Sverrisdóttir, þáverandi viðskiptaráðherra, lýsti ferlinu þannig fyrir RNA:

                Já, svona eftir á að hyggja þá er þetta náttúrulega mjög opið en þetta var dálítið barn síns tíma, framkvæmdarvaldið var náttúrulega mjög dóminerandi í þinginu á þeim tíma. (1:235)

                Já, það er sjálfsagt alveg rétt. Þetta var vissulega bara í höndum ríkisstjórnarinnar en […] það var þó ákveðið ferli í gangi og það voru þá einhverjar kríteríur. Ýmsir héldu að þetta hefði bara allt verið ákveðið af þessum ráðherrum, ekki einu sinni fjórum heldur einhverjum tveimur og svo bara gert. En það var náttúrulega ekki alveg svo slæmt. Og ég nefni þá enn einu sinni þetta HSBC fyrirtæki sem ég hélt að væri voðalega merkilegt en svo veit ég ekkert um það. (1:235)

    Athyglisvert er að ráðherrann gefur hér í skyn að eitthvað hafi verið athugavert við ferlið en leitast öðrum þræði við að aðgreina sig frá því, „ég svo sem veit ekkert um það“. Eftir árangurslausa leit að erlendum kjölfestufjárfesti fram til 2001 stóð til að fresta sölunni. Á því varð breyting eftir að Björgólfsfeðgar sýndu áhuga á að kaupa Landsbankann í júní 2002. Það gerðist eftir óformlegar samræður Björgólfs Thors Björgólfssonar og Magnúsar Þorsteinssonar með fulltrúa HSBC, ráðgjafa íslenskra stjórnvalda í söluferlinu, í London. Söluferlið tók við þetta breytingum, bæði viðmið um hæfni kaupenda og heildarmarkmið. Björgólfsfeðgar fylgdu áhuga sínum eftir með formlegu bréfi til framkvæmdanefndar um einkavæðingu í júní 2002 eftir að hafa haft samband við forsætisráðherra og verið í „stöðugu sambandi“ (1:242) við Ólaf Davíðsson, þáverandi formann nefndarinnar. Í skýrslu RNA er lýst hvernig óformleg samskipti og tengslanet karla, sem nánar er fjallað um hér á eftir, settu mark sitt á aðdraganda sölunnar.
    Kjölfestufjárfestir var, samkvæmt skilgreiningu þáverandi viðskiptaráðherra sem bar ábyrgð á ferlinu, „sá sem hefur þekkingu og reynslu á sviði fjármálaþjónustu“ (1:241) en þau viðmið skýrði hún í Morgunblaðsgrein 5. júlí 2001. Kröfur og viðmið sem stjórnvöld settu fram í byrjun söluferlisins reyndust óstöðug að mati RNA. Dregið var úr kröfum og forgangsröð krafna breytt þegar leið á ferlið og horfið frá kröfu um faglega þekkingu og reynslu af fjármálaþjónustu. Sérstaklega varð rýmkun þar á eftir að bréf barst frá Björgólfsfeðgum um áhuga á Landsbankanum í júní 2002. Við söluna á Búnaðarbankanum var einkum miðað við aðkomu „virtrar alþjóðlegrar fjármálastofnunar“ (1:253). Óljóst var fram á síðustu stundu hver sú stofnun var enda þótt það hafi verið úrslitaatriði þegar sá hópur var valinn og öðrum hafnað. Hin virta alþjóðlega fjármálastofnun reyndist vera lítill banki „með afmarkaða starfsemi á sviði einkabankaþjónustu á landfræðilega takmörkuðu svæði í Mið-Evrópu“ (1:260, neðanmálsgrein 116).
    Þrenns konar kynjavídd er að finna í ferlinu í kringum einkavæðingu bankanna. Í fyrsta lagi tengslanet og samtryggingu karla í söluferlinu. Í öðru lagi óstöðug viðmið um hæfniskröfur sem sniðin eru utan um óskakandídata, oftast karla. Í kaflanum „Hæfni, ákvarðanataka, hugarfar“ hér á eftir er fjallað um hugtakið hæfni og þá merkingu sem það hefur fengið í viðskiptalífinu. Í þriðja lagi er um að ræða samspil menningarbundinna karlmennsku- og kvenleikahugmynda meðal þeirra sem tóku hinar pólitísku ákvarðanir um einkavæðinguna en nánar er fjallað um það í kaflanum „Kvengerving: Samspil stöðu og kyns“.
    Aðkomu Björgólfsfeðga að söluferlinu bar að með mjög óformlegum hætti, en því lýsti Björgólfur Guðmundsson á eftirfarandi hátt við RNA:

                Upphafið að því að við komum inn í þetta er nú eiginlega þannig að úti í Englandi á sínum tíma, þegar við erum nýbúnir að afgreiða Rússland eða þann hluta sem við vorum þar í, þá hittum við nú mann sem er frá HSBC, það er svona í kokteilboði og hann hefur orð á því að þeir séu alltaf með mandate frá ríkisstjórninni um að þeir megi, eigi að selja bankann. Þetta verður bara svona einhver léttleiki yfir þessu samtali, það var nú Magnús og Björgólfur, ég var ekki þarna úti, og það er eiginlega svona, það kveikir í mönnum. Síðan er litlu seinna, þá er boð eða kokteilboð hjá Heritablebankanum sem Landsbankinn var þá, og þá eru þeir Halldór Jón og Kjartan Gunnarsson þar, sem er þá stjórnarformaður úti, og þeir, svo tekst eitthvert samtal þeirra á milli og það, þeir fara að segja þeim að það eigi að fara að selja eitthvað í bankanum [...]. Og ég man það að þessi HSBC-maður sem þeir fengu umboð held ég 2001 að hann sagði að þeir hefðu leitað til 20, 17 eða 20 aðila, kynnt þeim málið, hvort þeir hefðu áhuga fyrir að taka þátt í þessu bankaútboði [...]. Nú, svo komum við heim og förum að velta þessu fyrir okkur og þá töluðum við við þessa nefnd sem Ólafur Davíðsson er formaður fyrir, einhverjum hringingum og einhver sagði, einhvern veginn þróast það þannig að við komumst í samband við hann og [...] við ritum þeim bréf [...]. (1:242)

    Þessi samskipti eru dæmi um hvernig samskipti milli karla fara fram á óformlegum nótum og að treyst sé á gamlan kunnings- eða vinskap þannig að völd tiltekinna karla eru tryggð. Nánar er fjallað um þetta í kaflanum „Tengslanet karla“ hér á eftir. Ummælin gefa til kynna að hugmyndir og ákvarðanir í fjármálalífinu séu ekki alltaf vel ígrundaðar, sbr. „það kveikir í mönnum“. Hér vekur einnig athygli hvernig Björgólfur skapar sér samningsstöðu með því að setja fyrri starfsemi sína í samhengi sigurvegarans, en þeir séu þá „nýbúnir að afgreiða Rússland“, rétt eins og það hafi reynst þeim létt verk að leggja hið forna stórveldi að velli.

4.1. Foringjaræði og pólitísk helmingaskipti.
    Framan af var miðað við að selja eingöngu Landsbanka. Eftir bréf Björgólfsfeðga breytast áherslur stjórnvalda sem nú hafa allt í einu áhuga á að selja bæði Landsbanka og Búnaðarbanka. Tekin er ákvörðun um að auglýsa báða bankana en ágreiningur var um þá ákvörðun. Viðskiptaráðherra lýsir því á eftirfarandi hátt fyrir RNA:

                [V]ið tókumst svolítið á, við Davíð, þarna einmitt þegar var verið að ákveða hvort það ætti að auglýsa báða bankana eða annan. Hann vildi bara auglýsa annan, bara Landsbankann. [...] Ja, hann vildi bara að þetta væri svona og ég vildi að þetta væri hinsegin og hafði vinninginn og þótti það nú ekki leiðinlegt. (1:239)

    Íslensk stjórnmálamenning hefur verið talin einkennast af „foringjaræði“ (8:179) og virðist sú tilhneiging hafa aukist að stefnumótun ríkisstjórnar sé í höndum formanna eða oddvita stjórnarflokkanna. Þegar kemur að hinni eiginlegu ákvörðun verður sá ráðherra, sem ábyrgð ber á henni að stjórnlögum, þó að taka hana. Fyrir utan að þetta fyrirkomulag veikir þingið og lýðræðið má geta þess að þar sem karlar eru í meirihluta flokksformanna og oddvita flokka hefur foringjaræði sterka kynjavídd.⁵³ Í þessu ljósi er athyglisvert að hlutverk viðskiptaráðherra í ferlinu bendir til að raunverulegt vald hennar hafi ekki verið í samræmi við ábyrgð. Hún segir að ákvörðun um að ganga til samninga við Samson-hópinn um Landsbankann „hefði stafað frá forsætisráðherra, það hefði „ekki leynt sér““ (1:267). Í skýrslutöku hjá RNA ýjar viðskiptaráðherra að því að hún hafi haft annað og minna hlutverk í ferlinu en forsætis- og utanríkisráðherra enda þótt hún sé formlega ábyrg:

                [A]ndrúmsloftið var þannig að maður upplifði það mjög sterkt að hann [Davíð Oddsson] vildi að Samson keypti Landsbankann, ég hef ekkert meira fyrir mér í því. (1:268)

                [Halldór Ásgrímsson] vildi gjarnan að þeir yrðu þá einn hópur, Kaldbakur og S- hópurinn. Hann átti einhver samtöl við aðila um það. Það var símafundur sem þeir áttu þar sem það var… já, hann hefur sjálfsagt orðið fyrir einhverjum þrýstingi og kannski meiri þrýstingi en ég, báðir vildu fá bankann, og það er kannski af því að ég er kona, ég veit það ekki, að það hafi verið talið að ég væri ekki kannski ekki að stjórna þessu. (1:268, skáletrun okkar)

    Steingrímur Ari Arason, fulltrúi fjármálaráðherra, sagði sig úr framkvæmdanefnd um einkavæðingu eftir ákvörðunina um að semja við Samson-hópinn. Hann sagði að ráðherrarnir hafi farið að gefa einkavæðingarnefnd fyrirmæli í júlí/september 2002. Þrátt fyrir að salan væri á ábyrgð viðskiptaráðherra staðfesti Steingrímur Ari lýsingar viðskiptaráðherra er hann sagði að viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra hafi verið á „hliðarlínunni“ (1:267) og bæði verið „ótrúlega sko passíf“ (1:267). Um þetta sagði hann við RNA:

                [É]g er 99,9% viss að [Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson] taka ákvörðun um þetta, að selja báða bankana samtímis, að ganga til viðræðna við S-hópinn um kaup á Búnaðarbankanum og Samson-hópinn um kaup á Landsbankanum. (1:267)

4.2. Óstöðugar hæfniskröfur.
    Bæði framkvæmdanefnd um einkavæðingu og viðskiptaráðuneytið höfðu efasemdir um hæfni þeirra tilboðsgjafa sem síðar urðu eigendur Landsbankans:

                [T]ilboðsgjafar hafa enga reynslu af bankarekstri og því vandséð við fyrstu sýn að þeir geti aukið samkeppnishæfni bankans með líkum hætti og erlendur banki gæti gert. (1:244)

    Efasemdir voru einnig reifaðar erlendis, t.d. í Euromoney árið 2002, þar sem fjallað var um bakgrunn og sögu Björgólfs Guðmundssonar, og spurt: „Is this man fit to own a bank?“ (8:26). Engu að síður var ákveðið að ganga til einkaviðræðna við fjárfestingarfélag Björgólfsfeðga, Samson ehf. FME gerði ekki athugasemdir við hæfi Samsonarhópsins. Það er athyglisvert að í þessu ferli hörfar viðskiptaráðherra með sjónarmið sín um kröfur til væntanlegra kjölfestufjárfesta við val á Samson-hópnum. Í skýrslutöku hjá RNA gerði hún lítið úr vægi þessara sjónarmiða sinna og ráðuneytisins:

                Nánar tiltekið segir Valgerður um þetta viðmið að það hafi bara verið „frá okkur sko og þetta [var] aldrei eitthvað sem ráðherranefndin sem slík [féllst] á að [væri] hið rétta“ og að RnE hafi „aldrei verið neitt sammála“ um þau sjónarmið sem hún setti fram í áðurnefndri grein sinni eða minnisblaði, það hafi bara verið „texti okkar í viðskiptaráðuneytinu“. (1:265)

    Um atriði þessu tengt er fjallað í kaflanum „Styðjandi kvenleiki“. Við val á kaupendum Búnaðarbanka, eftir að einkaviðræður voru hafnar við Samson ehf., var forsendum og matsviðmiðum enn breytt og þar sátu aðilar ekki við sama borð. Starfsmaður framkvæmdanefndar um einkavæðingu fór til London til fundar við starfsmann HSBC. Ferðin var í óþökk FME og viðskiptaráðherra sem sagðist hafa verið „mjög hissa og reið“ (1:263) en án þess að fylgja því sérstaklega eftir á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Starfsmaður framkvæmdanefndarinnar samdi beint við fulltrúa HSBC um matslíkanið, sbr. tölvubréf HSBC til hans eftir fundinn:

                By defining the criteria and weighting carefully, it is possible to arrive at the “right” result in selecting the preferred party, whilst having a semi-scientific justification for the decision that will withstand external critical scrutiny. (1:263)

    Sjá má af ofangreindu að framkvæmdin í samningsferli framkvæmdanefndar um einkavæðingu og Búnaðarbankans varð í meginatriðum í samræmi við ósk S-hópsins um frestun á undirritun kaupsamnings og tilkynningu um hver erlendi fjárfestirinn væri, sem kom fram og var rætt á fundi nefndarinnar 13. desember 2002. Ekki var skrifað undir kaupsamninginn fyrr en miðjan janúar 2003 og nefndin virðist ekki hafa fengið upplýsingar um hver hinn erlendi fjárfestir væri fyrr rétt fyrir undirskriftina. Svo virðist sem viðskiptaráðherra, sem hafði hið formlega ákvörðunarvald og bar hina pólitísku ábyrgð hafi verið á hliðarlínunni, að því undanskildu að hún beitti sér fyrir að báðir bankar yrðu seldir en ekki bara Landsbankinn til Samson-hópsins. Þessi vinnubrögð og skortur á gagnsæi olli tortryggni þar sem stöðugt var ýjað að pólitískum helmingaskiptum eins og fjallað er sérstaklega um í 8. bindi RNA.
    Nokkur atriði í þessu ferli gætu bent til þess að hlutverk viðskiptaráðherra beri keim af hugtakinu styðjandi kvenleiki (e. emphasized femininity) sem kallast á við hugtakið ráðandi karlmennska (e. hegemonic masculinity) og nánar er fjallað um í kaflanum „Stigveldi karlmennskunnar“. Hugtakið styðjandi kvenleiki felur í sér auðsveipni og þjónustulundaða undirgefni við karla eða karllæg sjónarmið. Það vekur athygli að viðskiptaráðherra beitti sér þannig fyrir sölu beggja bankanna og tókst á um það við forsætisráðherra („hafði vinninginn og þótti það nú ekki leiðinlegt“ (1:239)). Hins vegar kom hún ekki að því að úthluta þeim gæðum sem athafnir hennar leiddu til. Það sést á lýsingum hennar sjálfrar á þessu ferli. Hún segir að formaður flokks hennar hafi beitt sér meðal áhugasamra kaupenda en hún ekki komið þar að og ekki orðið fyrir þrýstingi „kannski af því að ég [er] kona, ég veit það ekki, að það hafi verið talið að ég væri ekki kannski ekki að stjórna þessu.“ (1:268). Í þriðja lagi dró viðskiptaráðherra í land með þau viðmið sem hún og ráðuneyti hennar höfðu skilgreint sem hæfniskröfur. Hún gerir lítið úr þeim viðmiðum sem hún sjálf hafði áður sett fram, eins og fram kom í tilvitnuninni hér að ofan þar sem hún gerir lítið úr minnisblaði viðskiptaráðuneytisins, með þeim orðum að það hafi bara verið „texti okkar í viðskiptaráðuneytinu“ (1:265). Þetta er í samræmi við hugmyndir um styðjandi kvenleika.
    Hér að framan hefur verið fjallað um einkavæðingu bankanna frá kynjasjónarmiði og athyglinni einkum beint að því hvernig óformleg tengslanet karla höfðu áhrif á það ferli. Samkvæmt skýrslu RNA fengu stærstu eigendur allra stóru bankanna óeðlilega greiðan aðgang að lánsfé hjá þeim banka sem þeir áttu, að því er virðist í krafti eignarhalds síns. Í þessari skýrslu er ekki fjallað sérstaklega um fall Glitnis og setningu neyðarlaganna hina afdrifaríku helgi þegar sú atburðarrás átti sér stað. Sú greining krefst að mati höfunda sértækrar umfjöllunar sem ekki rúmast í þessari skýrslu.

5. Sjálfskilningur og hugmyndafræði.
5.1. Orðræða ráðamanna.
    Ráðamenn þjóðarinnar héldu á lofti hugmyndum um hið sérstaka Íslendingseðli, sem beint og óbeint vísaði í íslenska karla, t.d. í „ímyndarskýrslu“ forsætisráðherra sem fjallað var um hér að framan. Áform um að gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð höfðu verið reifuð a.m.k. áratug fyrir hrun, t.d. af Davíð Oddssyni þáverandi forsætisráðherra í The Financial Times árið 1998. Þær hugmyndir fengu meðbyr í byrjun 21. aldarinnar. Á ársfundi Seðlabanka Íslands 30. mars 2005 lýsti Halldór Ásgrímsson, sem þá var forsætisráðherra, hvernig hann skýrði fyrir útlendingum „hvernig það megi vera að þessi litla þjóð geti gert sig svo gildandi á erlendum mörkuðum sem raun ber vitni“ (1:212):

                [Þ]ar skipti að sjálfsögðu miklu máli það áræði, sá kraftur og það frumkvæði sem býr í íslenskum athafnamönnum. En einnig hitt að þær aðstæður sem hér hafa skapast á undanförnum árum hafa orðið til þess að íslenskt atvinnulíf hefur dafnað og blómstrað og í raun gert það að verkum að íslenski markaðurinn er í mörgum tilvikum orðinn of lítill fyrir þessa starfsemi. (1:212)

    Í tilvitnuninni hér að framan er vísað í það áræði, kraft og frumkvæði sem býr í „íslenskum athafnamönnum“. Með því er spyrt saman þjóðerni, karlmennskuhugmyndum og einstaklingseðli. Í framhaldi segir að Ísland sé orðið of lítið fyrir þessa starfsemi, athafnaþrána. Á þessa sömu strengi spiluðu ráðamenn árin á eftir og tóku jafnvel dýpra í árinni. Björgvin G. Sigurðsson viðskiptaráðherra sagði á ársfundi FME 27. nóvember 2007 að Ísland væri í raun orðin alþjóðleg fjármálamiðstöð, m.a. „vegna þess frumkvæðisanda sem ríkir meðal stjórnenda og starfsmanna íslenskra fjármálafyrirtækja.“ (6:98). Í grein í Viðskiptablaðinu sagði hann:
            
                Kraftur, kjarkur og góð þekking íslensku útrásarmannanna skilaði meiri árangri hraðar við fjárfestingar erlendis en hægt var að sjá fyrir og víkingurinn hefur vakið athygli á alþjóðavísu. (8:192)

    Þessar hugmyndir fengu skýrt birtingarform í ræðu og riti hjá forseta Íslands og varð það ekki síst til að ljá þeim aukið vægi og réttmæti. Siðfræðihópur RNA telur að Ólafur Ragnar Grímsson forseti hafi beitt afli embættisins í þágu viðskiptalífsins og átt frumkvæði að því að opna íslenskum fyrirtækjum leið erlendis. Í 8. bindi RNA er fjallað um hvernig forsetinn útfærði hugmyndir sínar um sérstöðu íslenskra fyrirtækja, sem hann taldi byggða á séríslenskum eiginleikum (8. bindi, kafli II.4). Þar segir að orðræða forsetans hafi verið „karlmiðuð, vísað var til sjómanna og bænda, athafnaanda, frumkvöðulsvilja, framtakssemi og vinnusemi dásömuð. Allt eru þetta eiginleikar sem tengdir hafa verið sérstaklega við karlmennsku“ (8:172). Þar segir jafnframt að forsetinn telji að „mikil samskipti væru milli manna“ (8:172) og að „þau byggðust á trausti milli manna í fornum anda.“ (8:172). Hér verður leitast við að skoða hvernig þessar hugmyndir hafa kynbundin formerki, í anda umræðunnar hér að framan. Eftirfarandi klippimynd (e. collage)⁵⁴ eru orð og hugtök valin úr erindi forsetans hjá Sagnfræðingafélaginu í janúar 2006 og er henni ætlað að gefa innsýn í andblæ þessarar orðræðu:

                ...útrásarandi – sækja frægð og frama um langan veg – þjóðarvitund – siðmenning – í fremstu röð – nýsköpun – frumkvæði – hæfni og hugvit – snerpa og knáleikur hins smáa – íslenskir athafnamenn bera sigurorð af öðrum – vinnusemi – árangur – áhætta – þora þegar aðrir hika – laus við skrifræðisbákn – íslenskur athafnastíll – skapa iðandi keðju bandamanna í ákvörðunum – stjórnandinn sjálfur er í fremstu röð líkt og skipstjóri í brúnni – fyrirtækin öðlast svipmót frumkvöðlanna – persóna hans eða hennar verður ráðandi afl – ábyrgð og forysta – landnámið – tími víkinganna – verðskuldaður heiður – leggja á hafið, nema lönd – virðing og sómi – athafnamenn, arftakar hefðar með rætur í upphafi Íslandsbyggðar – tengsl við forna tíma – skáldgáfa – sköpunargleði.⁵⁵

    Forsetinn sækir efnivið í Íslendingasögurnar og víkingatímann og hugmyndir hans eru hlaðnar karllægu tungutaki og táknmyndum. Þessi karllæga þjóðernisorðræða er ekki ný heldur endurspeglar hún þrástef í heila öld um Íslendinga sem „kjarnmesta fólkið í heimi“.⁵⁶ Tilvísanir í hefðbundin atvinnusvið karla eins og sjómennsku og skipsstjórn, eru tengdar við frumkvæði, hæfni, hugvit, snerpu og áhættu. Þetta er tengt við þjóðarvitund og siðmenningu Íslendinga. Orðræða sigurvegarans er samofin þjóðhverfu, Íslendingar „þora þegar aðrir hika“. Það er í samræmi við orð forsetans sem féllu á öðrum vettvangi, um „hagkerfi 21. aldarinnar“ (8:171) sem gæfi fyrirtækjum frá smáríkjum kost á að verða risastór og smáríkjum tækifæri til að leggja heiminum ýmislegt til.
    Í skýrslu RNA er vikið að því hvernig háskólasamfélagið átti þátt í að ljá þessum hugmyndum fræðilegan búning og réttmæti.⁵⁷ Í þeirri umfjöllun er karlmennska og þjóðerni samofin, rétt eins og í umfjöllun forsetans. Íslensk fyrirtækjamenning var talin „smellpassa“ (8:192) inn í breytta heimsmynd „þar sem hraði, hugrekki og samþætting ráða úrslitum“ (8:192). Íslenskri fyrirtækjamenningu var einmitt líkt við víkingaskip:

                [Þ]að sem skapar íslenskum viðskiptamönnum samkeppnisforskot er „víkingaskipið“: ákvarðanataka er hröð, boðleiðir eru stuttar, samskiptamynstur opið, allir eru tilbúnir til að leggja hart að sér í stuttan tíma líkt og á vertíð, tengslanetið er sterkt og „reddaragenið“ blómstrar. (8:192)

                [S]érstök íslensk viðskiptamenning (e. organizational culture) eigi stóran þátt í hinum góða árangri útrásarfyrirtækjanna en henni má lýsa með nánum tengslum milli fólks, stuttum boðleiðum, alþýðlegum (e. informal) stjórnendum með gott aðgengi að stjórnmálamönnum og fjármálamönnum. Frumkvöðlamenning innan fyrirtækjanna er einnig talin hafa leikið stórt hlutverk í alþjóðavæðingu íslenskra fyrirtækja. (1:193)

5.2. Sjálfsskilningur bankamanna.
    Lýsingarnar hér að ofan eru keimlíkar þeim sem íslensku bankamennirnir notuðu um sjálfa sig og starfsemi bankanna. Í fundargerð Landsbankans frá 21. júlí 2007 eru talin upp í 14 liðum áform eða áhugi á fjárfestingum og yfirtökum erlendis. Í útrásinni ætluðu íslenskir bankar og fjármálamenn að „...leggja heiminn að fótum sér.“ (8:97). Áformin ríma við hugmyndir fræðimanna um útrásarkarlmennsku, sem nefnd eru hér að framan og gerð eru ítarlegri skil í kaflanum „Stigveldi karlmennskunnar“. Þjóðerni var miðlægt í ímynd bankamannanna. Þegar Icesave-reikningarnir voru markaðssettir 2006 var talið jákvætt að skírskota til Íslands í vörumerki þeirra. Talið var að „einföld og skýr skilaboð ásamt sterkri tengingu við Ísland myndu gefa góða raun. Tölurnar tala sínu máli og hafa innlán í gegnum Icesave aukist með gríðarlegum hraða.“ (6:9). Hér er látið að því liggja að útlendingar ávaxti pund sitt á reikningunum af því að þeir tilheyri íslenskum banka en ekki vegna vaxtanna. Í skýrslu RNA er getið um samkomu í London árið 2006 þar sem einn af samstarfsmönnum Björgólfs Thors hafi skálað við íslenskar konur með orðunum: „Skál fyrir genunum, peningunum og framtíðinni!“ (8:86).
    Á sama tíma var hugmyndafræðilegum stoðum skotið undir útrásina, stundum alþjóðlegum hugmyndum með þjóðlegu ívafi. Í skýrslu RNA kemur fram að Kaupþingsmenn sögðust fylgja hugmyndafræðinni Blue Ocean Strategy. Þeir töldu sig leiða þá stefnu sem aðrir íslenskir bankar fylgdu, „other financial companies in Iceland followed in our footstep“ (8:95). Þessi aðferð er talin felast í að forðast beina samkeppni með því að skera sig úr, öðlast samkeppnisforskot með því að vera úti á hinu bláa hafi þar sem enginn er.⁵⁸ Snjallir stjórnendur forðast hið rauða haf sem er gamalt viðmið, rautt af blóði eftir hákarlana þar sem allir bítast um það sama. Myndmálið er sterkt og kannski ekki fjarri lagi. Stórar áhættuskuldbindingar, krosseignatengsl, samþjöppun á eignarhaldi, sem allt hafði verið harðlega gagnrýnt í lengri tíma af hálfu erlendra greiningaraðila, voru að einhverju leyti íslensk sérkenni eins og fram kemur í skýrslu RNA, fáir aðrir voru þar viðlíka langt úti á hinu bláa hafi.
    Sama gilti um íslenska módelið hvað fjármögnun varðar. Icesave-reikningar Landsbankans erlendis voru í útibúum í London en ekki í dótturfélagi. Samkvæmt Halldóri J. Kristjánssyni, bankastjóra Landsbankans, var þetta talið æskilegra fyrirkomulag svo hægt væri að „nýta og stýra fjármunum samstæðunnar í heild sinni“ (6:11). Það þýðir á venjulegu máli að hægt sé að flytja peningana heim. Hin mikla áhættutaka bankanna og flókin fjármögnun var sögð frábrugðin lánastofnunum erlendis sem væru staðlaðri og sérhæfðari en hérlendis. Sigurjón Þ. Árnason, bankastjóri Landsbankans, lýsti íslenskri sérstöðu þannig:

                Á Íslandi er krossveðsett út um allt og ef þú tekur þetta lán út, hvað gerist þá? Þá fer veðið með því, en þarna er eitthvert annað lán sem er krossveðsett og þetta er miklu meira spaghettí vegna þess að það er verið að þjónusta, ekki bara einhvern pínulítinn geira úr atvinnulífinu, heldur er verið að þjónusta allt atvinnulífið. Landsbankinn er bara með 40% plús af íslensku atvinnulífi undir. Og auðvitað er allt krossveðsett fram og til baka út um allt. Lánin eru því ekki svona tær eins og þeim [þ.e. erlendum bankamönnum] finnst að þau hljóti að vera, að það sé bara hægt að fá, já ef þið eigið svona mikið af lánum út á fasteignir þá tökum við það bara. Lán út á fasteignir hjá okkur eru í mörgum tilfellum hjá okkur bara partur af fyrirgreiðslu fyrirtækisins og það er krossveðsett á móti, þessu og þessu og þessu. Þetta er svona eitt risastórt spaghettí sem þjónustar heilt atvinnulíf sem er allt annars eðlis. (5:28)

5.3. Regluverk afskiptaleysis.
    Í hugmyndafræði Blue Ocean Strategy er lögð áhersla á að hindranir séu ekki gefin stærð heldur séu þær aðallega huglægar, þ.e. í höfðinu á stjórnendum.⁵⁹ Þetta ýtir undir þau viðhorf að umhverfið skuli vera sem frjálsast til að hefta ekki hugmyndaflugið og jafnframt að þeir „hugmyndaríkustu“ séu þeir frjálsustu, í merkingu Mill hér að framan. Þetta varð hluti af menningarbundinni sjálfsmynd Íslendinga í útrásinni. Viðskiptaráð hvatti til þess að Ísland yrði „frjálsasta þjóð heims árið 2015“ (8:187) og varaði í því samhengi við hinni „lamandi hönd“ ríkisvaldsins.⁶⁰ Velgengni íslenska módelsins í upphafi sannfærði útrásarkarlana um ágæti þess og sérstöðu: Hinir ungu og reynslulitlu stjórnendur þekktu ekki annað en velgengni og markaði: „Það hefur skapað þeim þá tilfinningu að þeir skapi velgengni“ (8:90) eins og segir í skýrslu um viðhorf útlendinga í þeirra garð sem vísað var til hér að framan. Í 8. bindi skýrslu RNA var jafnvel talað um oflæti eða hybris:

                As seen from the outside my understanding is that what had developed here in Iceland was a kind of national hybris. When we met Icelandic bankers they seemed to hold the view that they had invented something new, that they had superior competence and a better understanding of risks and profit possibilities as compared to more traditional and conservative bankers, and that, in their view, the sky was the only limit. (8:90–91)

    Orðin í tilvitnuninni um að himinbláminn hafi falið í sér einu takmarkanirnar, að mati íslensku viðskiptamannanna; „the sky was the only limit“, minna á orð forsetans hér að ofan um kosti þess að vera „laus við skrifræðisbákn“.⁶¹ Bæði fela í sér tilvísun í regluverk Íslendinga en stjórnvöld höfðu lagt sérstaka áherslu á að það væri ekki íþyngjandi og alls ekki strangara en annars staðar. Þetta rímar vel við andúð Mill á samfélagslegum þvingunum sem hann taldi heftandi fyrir einstaklingseðli, frumleika og snilligáfu. Í samræmi við þetta lögðu Íslendingar ofuráherslu á undanþágur frá þeim reglum sem giltu annars staðar. Páll Gunnar Pálsson, fyrrverandi forstjóri FME, orðar það svo: „Menn voru svo fókuseraðir á því að gera ekkert annað heldur en aðrir væru að gera á meðan menn áttu akkúrat að vera að því.“ (8:98–99). Það sem fyrrverandi forstjóri FME á við er að hér á landi var ríkari þörf fyrir sérstakar reglur vegna smæðar landsins og sérstakra aðstæðna.
    Þannig lagði Landsbankinn allt kapp á að fá undanþágu breska fjármálaeftirlitsins (FSA) vegna Icesave-innlánanna í stað þess að grípa til aðgerða, fóru jafnvel í hart og töldu FSA „skorta valdheimild“ (6:29) til aðgerða. Fjármálaráðuneytið styður þessa viðleitni Landsbankans. Sú mikla áhersla á að finna leiðir framhjá reglum með því að „challenge-era“ (8:51) þær er merki um að átta sig ekki á stöðu sinni. Einblínt er á jafnstöðu þegar það hentar (sömu reglur fyrir alla) en sérstöðu þegar það hentar; „laumufarþegavandamálið“ (e. free riders syndrome) er ekki langt undan. Laumufarþeginn ferðast á kostnað annarra, leggur ekkert til, en nýtur ávaxtanna. Þá má geta þess að þetta minnir á umræðu fræðanna um einkenni sem kallað hefur verið „boys will be boys“. Í því felst m.a. að:

                [D]rengir þurfi á hreyfingu að halda, þeim er jafnvel eðlilegt að vera pínulítið árásargjarnir og umfram allt ekki kvenlegir eða hommalegir. […] … líka að drengir megi vera örlítið ábyrgðarlausir.⁶²

    Hugmyndin um himinblámann sem hina einu takmörkun er ennfremur í stíl við myndmálið um hið bláa haf. Þessar aðstæður ýttu undir sjálfstraust og áhættusækni. Það er ekki tilviljun að einmitt þessi skýring er iðulega notuð til að réttlæta rýran hlut kvenna í atvinnulífinu, ekki síst meðal stjórnenda og leiðtoga; með öðrum orðum konur eru ekki heftar af samfélagslegum hindrunum, þær hefta sig sjálfar með sínu eigin hugarfari.⁶³ Þessi sjónarmið einstaklingsgera félagsleg vandamál, smætta kerfislægar hindranir niður í viðhorf og innri takmarkanir kvenna sjálfra. Í siðfræðihluta skýrslu RNA er fjallað um að íslensk vanmetakennd eigi vísast sinn þátt í útrásardraumnum og vitnað er í orð Hannesar Smárasonar frá 2007: „Kannski er maður pínulítið að sýna umheiminum fram á það að við Íslendingar getum gert eitthvað.“ (8:95). Þetta er í samræmi við hugmyndir um útrásarkarlmennsku; íslenskir karlar vildu máta sig í hnattrænu samhengi, keppa við karla í öðrum löndum – og töldu sig hafa betur.
    Þá virðist hugmyndin um himinblámann eða bláa hafið ekki hafa verið langt undan í þeim skýringum sem gefnar voru á launastigi í fjármálakerfinu. Eins og fram kom í kaflanum hér að framan um fjármálakerfið sem atvinnugrein voru laun stjórnenda margföld annarra starfsmanna og launamunur kynja mikill. Gjarnan var vísað í þá miklu ábyrgð sem fælist í stjórnun bankanna og hve eftirsóttir stjórnendur væru, jafnvel erlendis. Bankarnir væru í samkeppni við erlendar stofnanir og látið var að því liggja að þeir væru í nokkurs konar greiðastarfsemi við íslenskt þjóðfélag í launastefnu sinni, eins og fram kemur í ummælum Sigurður Einarsson, í kaflanum „Stigveldi karlmennskunnar“.
    Þetta er athyglisvert í ljósi þess að stjórnendur íslensku bankanna virtust ekki njóta virðingar erlendis. „Ung fyrirtæki með unga stjórnendur. Eitthvað er ungæðislegt og nýríkt við þessa útrás“ (8:89) var viðkvæðið í skýrslu um viðhorf útlendinga árið 2006 til íslenskra fyrirtækja á Norðurlöndum. Íslendingar voru taldir vera „highest bidders in the euro system“ (2:53) og stjórnendur þeirra taldir skorta reynslu og þekkingu, sbr. eftirfarandi ummæli í skýrslu Merrill Lynch 31. mars 2008:

                When clients ask us why the Icelandic banks are considered to have a higher risk profile than their other European peers, one does not have to search hard for answers: rapid expansion, inexperienced yet aggressive management, high dependence on external funding, high gearing to equity markets, connected party opacity. In other words: too fast, too young, too much, too short, too connected, too volatile. (6:11)

    Þá samræmist meint eftirsókn í snilligáfu íslenskra bankamanna illa þeirri lýsingu eins af seðlabankastjórunum eftir fund með erlendum seðlabankastjórum vorið 2008 að „engir bankar vildu lengur eiga viðskipti við íslenska viðskiptabanka út í heimi. Þeir væru eins og holdsveikisjúklingar sem enginn vildi koma nálægt.“ (6:185).

5.4. Við og hinir.
    Þegar halla tók undan fæti árið 2008 fékk umræðan um ágæti hinna íslensku fyrirtækja og stjórnenda önnur formerki en hélt áfram að vera á þjóðernislegum nótum. Stjórnvöld komu til aðstoðar bönkunum í markaðs- og ímyndarátaki þegar óveðursskýin hrönnuðust upp á árinu 2008. Í ræðu á Alþingi 21. febrúar 2008 sagði forsætisráðherra að barist yrði fyrir hagsmunum Íslands:

                [Þ]að hefur reyndar áður verið gert og áður hafa aðilar staðið saman um að kynna stöðu lands og þjóðar í efnahagsmálum út á við. [...] En auðvitað getum við ekki gert að því þótt olíuverð sé hærra núna en það hefur verið frá 1861 eða að ýmis önnur ytri áföll dynji á þjóðarbúi okkar eins og öðrum. Við þurfum auðvitað að laga okkur að slíkum staðreyndum sem koma erlendis frá. En í grunninn er þjóðarbúskapurinn hér mjög góður og við þurfum að koma því á framfæri. (6:130)

    Hér er ekki gengist við því að mikið sé að í þjóðarbúskap Íslendinga heldur komi ógnirnar erlendis frá. Hin „ytri áföll“ eru undirstrikuð enn frekar með því dramatíska stílbragði að setja olíuverð í 150 ára samhengi. Þessi tilvísun í áþreifanlegan ytri vanda, svo sem olíuverð, breyttist eftir því sem leið á árið 2008 og hugmyndin um „ímyndarvand[a]“ (6:168), „orðspors- og umræðuáhætta“ (5:170) jókst. Í bréfi Seðlabanka Íslands 23. apríl 2008 til Seðlabanka Bretlands sagði: „The Icelandic banks are well capitalised but they are dealing with a problem of perception.“ (1:174).
    Gagnrýni erlendis frá var svarað með ásökunum um þekkingarleysi eða annarleg sjónarmið og það sjónarmið var ráðandi. RNA telur t.d. að FME hafi stutt sjónarmið Landsbankans gagnvart breska fjármálaeftirlitinu (FSA). Þannig sagði forstjóri FME í nóvember 2007: „Hvort sem að slík skrif eru sett fram af vanþekkingu eða í ákveðnum tilgangi er ljóst að umtalsáhætta er orðin töluverð áhætta fyrir íslenskt fjármála- og efnahagskerfi“ (5:157). Hann gagnrýndi við annað tilefni í apríl 2008 „svokallað skuldatryggingarálag“ (6:159) íslensku bankanna sem hann taldi fyrir utan öll skynsemismörk og bætti við:

                Að mínu mati eru orsakir þessa háa álags sálræn, tæknileg og hátternisbundin. Það sem um er að ræða er almenn áhættufælni á alþjóðamörkuðum, tæknilegir ágallar á óskipulegum og grunnum markaði og afleiðing illskeyttrar umræðu um bankana og íslenskt efnahagslíf. (6:159)

    Útlendingum voru eignuð annarleg sjónarmið og gegn þeim standa íslensku karlarnir saman. Þetta er dæmi um þá þjóðhverfu samtryggingarkarlmennsku sem fjallað er um hér að aftan en hún var einkum áberandi þegar ytri ógn var talin steðja að. Það undirstrikar enn frekar þessar hugmyndir að hér er alþjóðamarkaðurinn sagður „áhættufælinn“. Áhættusækni og áhættuhegðun er tengd karlmennsku, eins og fram kom hér að framan, og andstæða þess er áhættufælni. Það orðfæri er gjarnan notað um konur til að lýsa hugleysi en forsvarskonur Auðar Capital hafa reynt að hnika þeirri orðræðu og tala um „áhættumeðvitund.“⁶⁴ Í tilvitnuninni hér að ofan er alþjóðamarkaðurinn kvengerður í þessum skilningi, aðgreindur frá íslensku hugarfari, og í sömu andrá bendlaður við vanþekkingu og „illskeytta umræðu“ (6:159). Forsætisráðherra Geir H. Haarde gagnrýndi mat Moody's í febrúar 2008 með tilvísun í að álagspróf FME bentu til að undirstöður bankanna væru traustar. Hann segir að „önnur öfl en leitin að sannleikanum ráði ferðinni hjá neikvæðum greiningaraðilum og fjölmiðlum. Allir verði að snúa bökum saman til að bregðast við“ (8:159). Hér er höfðað til þjóðerniskenndar og karlmennsku; leggjumst á árarnar, snúum bökum saman gagnvart sameiginlegum óvini.
    Á fundi bankastjórnar Seðlabankans og þriggja ráðherra 7. maí 2008 er haft eftir seðlabankastjóra að „það færi í taugarnar á breska [seðla]bankanum að íslensku bankarnir séu farnir að auka innlánastarfsemi og þeir séu að bjóða betri kjör en þeir bresku“ (6:173) rétt eins og um tilhæfulausa taugaveiklun eða pirring sé að ræða. Bankastjórar Landsbankans telja FSA sýna „óbilgirni“ (6:23) og seðlabankastjóri spyr hvort til greina kæmi að „standa í lappirnar gagnvart FSA“ (6:23). Upplifað vald seðlabankastjóra var ekki í takt við raunverulegt vald hans, eins og síðar kom á daginn, en e.t.v. í samræmi við hugmyndafræði hins bláa hafs að hindranirnar séu í höfðinu á okkur. Gagnrýni eða neikvæðni útlendinga virðist ennfremur álitin tilefnislaus og fyrst og fremst í höfðinu á þeim. Í sama anda er frásögn forsætisráðherra af bréfi FSA um málefni Landsbankans 15. ágúst 2008. Hann segir það „hryllilegt bréf“ (6:27). Viðbrögðin bera keim af þjóðhverfu, útlendingarnir eru uppfullir af vitleysu og ranghugmyndum:

                Hann [forsætisráðherra] segir: „Við erum búin að setja hérna í gang vinnu strax til að svara allri vitleysunni í þessu bréfi um það sem snýr að íslenskum efnahagsmálum, því að bréfið er fullt af rangfærslum um það [...].“ (6:27)

    Þjóðernislegir undirtónar eru ekki síst áberandi í umræðunni um Icesave-reikningana og erlend samskipti vegna Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (TIF). Það sem áður er litið á sem fjandsamleg viðhorf, jafnvel öfund, breytist í ótta við umsátur og árásir þegar líða tekur að hruninu. Hugrekkið má sín lítils og hindranir eru ekki lengur bara huglægar, heldur virðist vera um samsæri og árásir að ræða. Eftirfarandi ummæli seðlabankastjóra sýna þetta:

                Menn [voru] farnir að velta því fyrir sér að alþjóðasamfélagið, [...] hefði verið búið að ákveða það að við færum á hausinn. Hingað kom maður, sem var [hagfræðingur hjá] BIS [...] mjög merkilegur maður og hafði oft verið á undan öðrum að sjá hluti. Hann borðaði hérna með okkur eitt kvöldið í júlí [2008] [...]. Þá sagði hann: Það er búið að ákveða að einn stór banki verður látinn fara á hausinn, það verða Lehman- bræður, og síðan eitt land, og það verðið þið. [...] Ég verð að viðurkenna að þegar Lehmans-bræður fóru á hausinn komu þessi ummæli upp í hugann. (6:272).

    Sömu viðhorf birtust hjá Sigurjóni Þ. Árnasyni þar sem hann lýsir vandræðum Bear Stearns vorið 2008:

                Hvað gerist? Allir hluthafar þurrkast út en öllum skuldabréfaeigendum er bjargað. Það sem gerðist á þeim punkti var að allir horfðu og hugsuðu, já það er Bear Stearns, það er nú minnsta málið, honum var bara bjargað, þá verður bara öllum bjargað. Það verður viðsnúningur á markaði hjá öllum heiminum, öll „credit spread“ lækka um allan heim – nema á þrjá banka. Þrír íslenskir bankar. En hvar er ekki verið að bjarga? [...] Hverja eigum við þá að skortselja? Íslenska banka. Og það myndaðist bara skriða á okkur. Og rosaleg neikvæðni. (6:141)

                Og ég hugsaði, guð minn góður, það er verið að gera árás á okkur, nú erum við komnir í vesen. Þarna var ég hræddur, guð minn góður, allur heimurinn skynjar það núna að það sé hægt að drepa okkur vegna þess að okkur verði ekki bjargað, öllum öðrum verði bjargað af því að sá sem á að bjarga okkur hann getur það ekki, hann hefur ekki samning við neinn til að hjálpa sér og hefur ekki gert neitt í því. Þannig upplifðum við það. (8:101)

    Ljóst er að seðlabankastjóri og bankastjóri Landsbankans upplifa ástandið eins og stórt samsæri og að ráðist sé á Ísland að ósekju. Ísland er berskjaldað eins og hjálparlaust fórnarlamb. Sjálfsöryggi og víkingaorðræða koma ekki að gagni. Bankamennirnir sem ekki vildu afskipti ríkisins nokkrum árum fyrr vildu nú að þeim yrði „bjargað“ en sá sem átti að bjarga gat það ekki því hann [seðlabankinn] „hefur ekki samning við neinn til að hjálpa sér“ (6:141). Sú mikla ábyrgð sem vísað er til m.a. í launum og hvatakerfi gildir ekki þegar á reynir.
    Í þessum kafla hefur sjónum verið beint að þeirri hugmyndafræði sem leiddi til falls bankanna. Þjóðhverfar karlmennskuhugmyndir um meinta yfirburði íslenskra karla mynduðu hugmyndafræðilega réttlætingu fyrir þá þróun sem hér varð.

6. Hæfni, ákvarðanataka, hugarfar.
     Víðar en á Íslandi eru ástæður hruns fjármálakerfisins skoðaðar. Í nýlegri bandarískri umfjöllun gerir Barbara Ehrenreich⁶⁵ að umtalsefni hugmyndafræðilega umgjörð og viðhorf til ákvarðanatöku. Hún segir að ríkt hafi sú trú, sem á rætur sínar í jákvæðrisálfræði (e. positive psychology), að með jákvæðu hugarfari geti einstaklingar haft áhrif á aðstæður sínar. Þessi hugmynd hafi fengið byr ungir báða vængi og þróast með ýmsum hætti á ólíkum sviðum samfélagsins. Í fjármálaheiminum var t.a.m. rík sú krafa að „ekki mætti tala markaðinn niður“ heldur væri það hlutverk þeirra sem starfa á sviðinu að hugsa jákvætt til að viðhalda vextinum.

6.1. Innsæi á kostnað reynslu.
    Þessu tengt var krafa um að ákvarðanir byggðu á innsæi frekar en ígrundun. Ráðnir voru til starfa ungir reynslulitlir karlar og sem mest gert úr meintu fjármálalegu innsæi þeirra, snilligáfu og jákvæðu hugarfari. Gagnrýnin hugsun og ígrundun var litin hornauga í þessu andrúmslofti.⁶⁶ Í skýrslu RNA má finna dæmi um karla með litla reynslu af fjármálastarfsemi og meinta snilligáfu. Lárus Finnbogason, stjórnarmaður FME síðan 1999 og stjórnarformaður 2007, sagði við skýrslutöku hjá RNA:

                [Þ]að var bara erfitt fyrir eftirlitið og þessa eftirlitsaðila að beita sér af einhverjum svona alvöruþunga. Þá voru menn að trufla eitthvað og skemma eitthvað sem var verið að byggja hérna upp og var svo æðislegt. Nei, nei, og svo sér maður náttúrlega bara, af því að ég var náttúrlega í skilanefndinni, að hérna hvað maður var einhvern veginn bláeygur, allir þessir menn sem voru alltaf hérna á forsíðum viðskiptablaðanna og alls staðar, þetta voru gríðarlegir snillingar í viðskiptum og svo þegar maður, af því að maður sá þetta nú hinum megin frá, að þá var þetta bara allt lán á lán ofan, þetta var enginn, það var enginn substance, það var engin snilld í þessu, þetta voru bara menn sem höfðu aðgang að, óendanlegan aðgang að fé og voru eiginlega óendanlega sæknir í áhættu og að fjárfesta. (5:166, skáletrun okkar)

    Í skýrslu RNA er vitnað í orð Ragnars Önundarsonar viðskiptafræðings og fyrrverandi bankastjóra Iðnaðarbankans sem gerir reynsluleysi íslensku bankamannanna að umtalsefni, þar kemur fram að:

                Hvergi annars staðar á Vesturlöndum kemur neinn til greina sem æðsti daglegur stjórnandi banka sem ekki hefur langa reynslu af bankastarfsemi. Lágmarkskrafan er að hafa þraukað í gegnum alvöru efnahagslægð, með öllum sínum útlánatöpum og erfiðleikum. Þannig var þetta líka hér á landi. Nú telst reynsla og þekking íþyngja mönnum, hún dregur úr hugmyndaauðgi og áhættuvilja. (8:42, skáletrun okkar)

    Orð Ragnars má tengja við orð Ehrenreich hér að framan um hvernig reynsluleysi var litið jákvæðum augum og litið á það sem kost á meðan reynsla þótti íþyngjandi og draga úr ákvörðunum byggðum á innsæi í stað ígrundunar. Í þessu andrúmslofti er gott að vera ungur og reynslulítill karl. Reynsla sem oft fylgir aldri er litin hornauga.
    Krafan um jákvætt hugarfar er samfara kröfunni um reynsluleysi. Áður hefur verið að vikið að þjóðhverfu og hvernig gagnrýni útlendinga var afgreidd sem árás illa meinandi afla. Krafan um jákvæðni þjónar því tvenns konar tilgangi, annars vegar til að þagga niður í gagnrýnisröddum og hins vegar til að viðhalda vextinum: „[Ö]nnur öfl en leitin að sannleikanum ráði ferðinni hjá neikvæðum greiningaraðilum og fjölmiðlum. Allir verði að snúa bökum saman til að bregðast við“ (8:159, skáletrun okkar) eins og forsætisráðherra sagði. Á öðrum stað er umfjöllun erlendra aðila afgreidd sem „bölmóður“: „Áslaug Árnadóttir, skrifstofustjóri viðskiptaráðuneytisins, segir að Gracie [breskur sérfræðingur í fjármálastöðugleika] hafi þótt vera með „bölmóð““. (8:136).
    Í skýrslu RNA er að finna ákveðið þrástef þessu tengt: Aðilar voru ekki að horfast í augu við stöðuna eins og hún var, dæmi um þetta er í drögum að fundargerð þar segir að: „Jónína S. Lárusdóttir og Baldur Guðlaugsson telji að Landsbankamenn sem rætt hafi verið við í London átti sig ekki fyllilega á stöðunni.“ (6:228). Embættismenn voru ekki undanskildir:

                Þegar Stefan Ingves var spurður út í þennan fund í bréfi frá rannsóknarnefnd Alþingis lýsti hann þeirri skoðun sinni að „íslensku fulltrúarnir á þessum fundi hafi verið stressaðir, ekkert sérlega vel undirbúnir og að þeir hafi ekki gert sér fulla grein fyrir þeirri áhættu sem til staðar væri“. (1:170)

    Í tilvitnuninni kemur einnig fram að aðilar hafi verið illa undirbúnir. Að því þema verður vikið síðar þegar fjallað verður um viðhorf til fræðilegrar þekkingar. Víðar í skýrslu RNA er þess getið að bankamenn, embættismenn og stjórnvöld hafi ekki áttað sig á stöðunni og því ekki brugðist við. Skýrsluhöfundar RNA tala í þessu sambandi um „pólitíska lömunarveiki“ (8:149–151). Ef ferlið er skoðað í anda greiningarinnar hér að ofan má einnig halda því fram að skil á milli raunveruleika og þess sem þótti æskilegt hafi tekið að dofna. Krafa um jákvæðni og velgengni voru ofar öllu öðru. Þessu tengt eru hugtökin stigveldi karlmennskunnar, samtryggingar- og samkeppniskarlmennska, sem fjallað verður um síðar.

6.2. Hröð ákvarðanataka og áhættusækni.
    Þegar ákvarðanatökuferli eru skoðuð hefur sjónum í auknum mæli verið beint að hraða og ástæðum hraðans. Rannsóknir sýna hvernig geðsjúkdómurinn manía (sem er hluti geðhvarfa eða geðhvarfasýki) hefur fengið breiðari skírskotun en áður. Um maníu er ekki einvörðungu fjallað í læknisfræðilegu samhengi heldur kemur manían víða við sögu í menningu okkar. Þessi þróun hefur m.a. átt sér stað í ýmiss konar menningar- og dægurefni, t.d. bókum eða blöðum, þar sem einkenni sjúkdómsins eru fegruð og upphafin. Það sem áður var talið til merkis um kvenlægt stjórnleysi er nú álitið karlmannlegur styrkur. Litið er á karla sem sterka, máttuga, áhrifaríka og dugmikla vegna þess að þeir eru skapandi og óstýrilátir. Orka, kraftur og áhættusækni athafnamannsins lýsir ástríðu og eldmóði hans sem stuðlar að vexti hagkerfisins. Því er litið á maníu, sérstaklega í umfjöllun um fjármál, sem jákvæðan eiginleika sem knýr markaðinn áfram. Í þessum aðstæðum er líklegt að manía verði álitin hið eðlilega ástand: „Ef það er aukin krafa um stöðugar breytingar og samfellda framþróun einstaklinga á öllum tímum, á mörgum sviðum samfélagsins, þá getur verið að manía sem hluti geðhvarfasýki verði álitin eðlileg – jafnvel til fyrirmyndar …“⁶⁷ Þessu má finna dæmi í skýrslu RNA. Skattalögfræðingur hjá Landsbankanum sagði:

                    En menn voru náttúrlega alltaf að svona státa sig svolítið af því að þeir væru svona fljótir að hugsa eða fljótir að taka ákvarðanir, kannski ekki fljótir að hugsa en fljótir að taka ákvarðanir. (8:193)

    Í skýrslu RNA um viðhorf útlendinga árið 2006 til íslenskra fyrirtækja á Norðurlöndum birtist það viðhorf að Íslendingar grípa tækifærin þegar þau koma en vinna ekki eftir langtímaáætlun. Einn viðmælandi sagði:

                Við fórum dálítið íslensku leiðina, fórum bara af stað, létum hlutina ráðast án þess að hafa neina strategíu. Undirbúningurinn var þessi venjulegi íslenski undirbúningur: „þetta reddast!“ Fórum svo í eina átt og ef það gekk ekki þá reyndum við eitthvað annað. (8:89)

    Greiningin hjálpar til við að skilja útrásarkarlmennskuna. Ef ákveðinn hópur valdamikilla karla sýnir mikla áhættusækni sem í augum hinna myndi jaðra við að flokkast undir óskynsemi þá verður það engu að síður viðmiðið sem aðrir finna sig knúna til að máta sig við. Eiginleikanum fylgir mikil trú á eigin getu sem miðlað er til samfélagsins. Forstjóri FME, Jónas Fr. Jónsson, sagði við skýrslutöku hjá RNA:

                Á hinn bóginn hefði verið litið á bankana sem óskeikular stofnanir eða „masters of the universe“, eftirlitsiðnaðurinn hefði ekki verið „vinsæl söluvara“ í hinu opna og frjálsa markaðskerfi og þau viðhorf hugsanlega haft áhrif á stuðning stjórnvalda við stofnunina. (5:133)

    Fjallað hefur verið um Blue Ocean Strategy og hvernig sú hugmyndafræði ýtti undir sjálfstraust og áhættusækni. Hugmyndafræði hins bláa hafs tengjast hugmyndum um maníu sem raktar hafa verið hér og oflætinu sem birtist í tilvitnuninni. Lýsingin passar við þá sem líta á sig sem guði, þ.e. „masters of the universe“. Þessu tengd eru ummæli Geirs H. Haarde forsætisráðherra við skýrslutöku hjá RNA:

                Þetta er náttúrulega eitt af því sem maður er búinn að vera að tala um við þá allt árið á öllum þessum fundum: „Reynið að koma þessu yfir í dótturfélag, reynið að vera ekki svona „agressívir“ með að fá inn innstæður“, en það er ekkert á það hlustað og maður veltir því fyrir sér, af hverju var ekkert á það hlustað: Jú, það er vegna þess að það er verið að nota þessa peninga hér innanlands, eins og þetta sé bankaútibúið að Laugavegi 77, og það er ekkert verið að lána þetta kannski í neitt sérstaklega góð útlán, það er ekki hægt að kalla þetta inn og nota þetta til þess að standa skil á þessum hlutum. Þetta var náttúrulega mjög alvarlegt en ég hérna hef talað við bankastjórann þarna skömmu eftir að þetta bréf kom, Halldór, og hann sem sagt sagði mér frá því að bankinn væri að bregðast við þessu mjög hart, þeir mundu að senda út menn, eins fljótt og þeir gætu og þeir tækju þetta allt saman mjög alvarlega og teldu sig hafa góða möguleika í að ná einhverju samkomulagi við FSA um að gera þetta, þannig var nú alltaf talað að þetta væri einhver misskilningur á ferðinni og þeir mundu strauja þetta, finna út úr því.“ (6:220–221, skáletrun okkar)

    Í tilvitnuninni kemur fram að forsætisráðherra leitast við að draga úr ágengni íslenskra bankamanna sem virðast taka lítið mark á orðum hans miðað við hvert framhaldið varð. Orðalag forsætisráðherra er heldur ekki til þess fallið að draga mikið úr þeim: „Reynið að koma þessu yfir í dótturfélag, reynið að vera ekki svona agressívir“. Einhvern vott af virðingu virðist forsætisráðherra hafa fyrir manísku tilburðunum og hér á eftir er fjallað um hvernig vald stjórnmálamanna minnkaði á meðan vald bankamanna jókst. Í tilvitnuninni kemur einnig fram að íslenskir bankamenn álitu tilmæli FSA „misskilning“ og að þeir hygðust „strauja“ þann misskilning sem væntanlega þýðir að leiðrétta misskilninginn. Orðfærið lýsir mikilli trú á eigin getu, sögnin „að strauja“ er notuð í tölvumáli og þá er átt við að tölvur eru straujaðar, allt er þurrkað af harða diski þeirra, minninu, til þess að hægt sé að ræsa þær að nýju og byrja þannig með hreint borð. Íslenskir bankamenn töldu sig því geta byrjað með hreinan skjöld gagnvart FSA. Þurrkað úr minni þeirra sem þeir eiga samskipti við til þess að geta byrjað með hreint borð. Að strauja misskilning gefur til kynna að viðkomandi áliti sig hafa völd í aðstæðunum. Þeir strauja burt misskilning, þ.e. hanna atburðarás og skapa trúverðugleika. Raunveruleiki og sannleikur – hvað er það í þessu samhengi? Þessu tengt er viðhorf bankamannanna til laga og reglna. Innri endurskoðandi Landsbankans sagði við skýrslutöku hjá RNA:

                [É]g held að almennt séð hafi menn litið á reglur svona eitthvað sem hægt væri að „challenge-era“, eitthvað sem ætti að vinna með þannig að virðing fyrir anda reglnanna og svoleiðis hafi kannski ekki almennt verið til staðar heldur voru menn frekar viljugir til að þróa reglur … þróa túlkun á reglum þannig að menn kæmust … svona eins og í fótbolta, menn reyndu að tækla án þess að vera dæmdir.“[...] Hann segir að þetta hafi verið skýr skilaboð frá yfirstjórninni: „[B]ankaformaðurinn lýsti því að hann ætlaði að spila stífan sóknarbolta og ég held að það hafi að einhverju leyti verið „attitudeið“ og dómarinn var þá væntanlega Fjármálaeftirlitið og einhver svona leiðindaendurskoðendur, hvort sem það voru innri eða ytri. Og svo gekk þetta svolítið út á að vinna innan þess. Það „attitude“ á sér ekki … er ekki algengt í bankastarfsemi, ekki í svona fyrirtækjum sem varða almannahag. (8:51)

    Úr tilvitnuninni má lesa virðingarleysi fyrir lögum og reglum og hugmyndir um samkeppni sem vikið verður að í kaflanum „Samkeppniskarlmennska“. Menn, karlmenn í þessu tilviki, „þróa reglur“ og „þróa túlkun á reglum“. Að þeirra mati er enginn þess megnugur að setja þeim mörk: Þeir ráða för, þeirra er krafturinn og eldmóðurinn. Þessu tengt er virðingarleysi fyrir rannsóknum og fræðum sem vikið verður að hér næst.

6.3. Viðhorf til rannsókna og fræða.
    Hér að framan var fjallað um að reynsluleysi hafi þótt kostur, rætt var um illa ígrundaða ákvarðanatöku og um trú íslenskra bankamanna á eigin mátt og getu. Í almennri umræðu er haft á orði að skólaganga eða lærdómur og menntun fari ekki endilega saman, talað er um sjálfmenntaða einstaklinga og skóla lífsins. Framhjá því verður þó ekki horft að menntun veitir einstaklingum oft lykla að ákveðinni fræðilegri þekkingu, þekkingu sem fólk öðlast ekki af sjálfu sér. Reynsla og menntun fara síðan ekki endilega saman en aftur getur menntun orðið lykill að því að öðlast reynslu. Í skýrslu RNA er víða að finna dæmi þar sem stjórnmálamenn og viðskiptamenn nýttu fræðasamfélagið og fræðinga í þeim tilgangi að ljá hugmyndum sínum og athöfnum vægi og réttmæti. Um skort á gagnrýni háskólafólks er fjallað ítarlega í 8. bindi skýrslunnar og vikið að hér að framan.
    Jafnvel þótt ýmsir af aðalleikendum útrásarinnar hafi haft háskólamenntun ber á virðingarleysi gagnvart rannsóknum og fræðilegri þekkingu. Fræðilegri þekkingu sem hlýst af menntun er stillt upp sem andstæðu meintrar snilligáfu, reynslu eða raunsæis. Það er gjarnan gert þegar fræðin eru í andstöðu við það sem ráðandi aðilar telja vera hagsmuni sína. Í skýrslu RNA er víða getið um togstreitu milli seðlabankastjórnar og hagfræðinga bankans sem ekki töldu farið að ráðum sínum. Annað dæmi um tortryggni gagnvart fræðum er skýrsla hagfræðinganna Anne Sibert og Willem Buiter sem Landsbankamenn höfðu fengið til að taka saman um bankamarkaðinn. Sibert og Buiter kynntu skýrslu sína 11. júlí 2008 á fundi sem hópur af fólki var boðaður á. Skýrsla hagfræðinganna var ekki birt opinberlega og Landsbankamenn lágu undir ámæli fyrir að hafa „stungið henni undir stól“ (6:199). Eftirfarandi ummæli Sigurjóns Þ. Árnasonar bankastjóra Landsbankans um skýrsluna og hagfræðingana í skýrslutöku hjá RNA gefa til kynna að fræðimenn skorti raunveruleikatengsl:

                [V]ið vorum að reyna að koma á framfæri því sem skipti máli. Því þú „blastar“ ekki skýrslu þar sem stendur: „Það er enginn vandi að drepa Ísland.“ Það væru landráð að blasta henni. Það varð að gera þetta svona, að láta þá sem vita það sem skiptir máli, það mátti ekki segja frá því almennt þá varstu að láta alla fatta hvað kerfið var ofboðslega veikt. Það voru auðvitað aðilar úti í heimi sem voru búnir að átta sig á því. Þess vegna var alltaf verið að möndla svona eitthvað í þessu, að við teljum. En það mátti ekki segja að þú sért varnarlaus, þótt þú vitir það. Þú verður einhvern veginn að hjálpa og reyna að búa til varnirnar frekar en að segja frá þessu því það var það hættulegasta sem þú gast gert. Þess vegna, það er ég sem ber ábyrgð á því að Willem Buiter vildi fá að birta þetta en ég sagði alltaf: Bíddu nú, það má alls ekki birta þetta, alls ekki. Þó að hann sé akademíker og finnist þetta rosalega flott að komast að þessari niðurstöðu þá má ekki birta þetta vegna þess að það er að láta alla óvinina fá vopnin. (6:199, skáletrun okkar)

    Dæmi af svipuðum toga er að finna úr vinnu samráðshóps um fjármálastöðugleika og viðbúnað, sem starfað hafði síðan 2006, en hann var skipaður fulltrúum forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits (FME) og Seðlabanka Íslands. Hópurinn vann að viðbragðsáætlun stjórnvalda ef til fjármálaáfalls kæmi. Hópurinn skilaði ekki tillögum og ekki lá fyrir viðbragðsáætlun þegar bankarnir féllu. Eftirfarandi er tilvitnun í orð eins meðlima samráðshópsins:

                Framhaldið á þessu er í rauninni bara það að vinna áfram þessi frumvarpsdrög og reyna enn og aftur að „konkretísera“ hvernig vandamálið gæti litið nákvæmlega út og auðvitað stendur eftir að ég hafði lýst því yfir þarna eitthvað fyrr að ég teldi að við þyrftum að fara að setja þetta meira niður á blað fyrir okkur. Það var alla vega mín skoðun að mér fannst erfitt að vera alltaf að ræða þetta svona akademískt og hafa ekkert á blaði fyrir framan mig. (6:195, skáletrun okkar)

    Í tilvitnuninni kemur fram að of mikið af vinnu hópsins hafi farið í að „ræða þetta svona akademískt.“ Það sem mætti líta á sem aðgerðaleysi eða ákvarðanatökufælni er tengt akademíunni. Í orðunum felst því ákveðið viðhorf til menntaðra/akademískra sérfræðinga. Í daglegu tali er þessu oft stillt upp sem muninum á milli gerenda (e. doers) og hugsuða (e. thinkers). Þetta viðhorf endurspeglast með enn skýrari hætti í orðum eins bankamannanna, Sigurjóns Þ. Árnasonar sem sagði þegar hann lýsti viðbrögðum sínum við tilmælum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um að minnka bæri bankana:

                Þetta er eins og að menn komi á lakkskónum þegar þú ert úti á ballarhafi, búinn að vera að berjast í einhverju hrikalegu óveðri, þá koma einhverjir menn á lakkskóm: „Ég held að þú ættir kannski að minnka, ég held að þú ættir kannski að sigla í land.“ – Já, já, ég veit allt um það, en hvernig á ég að gera það? Það er ekki hægt núna, núna verð ég bara að þakka fyrir að halda mér á floti og að koma mér í gegnum með öllum hinum skipunum sem öll eru hérna á kafi á sjó í óveðrinu. Það er ekki bara þannig að maður geti bara stefnt á þessa höfn og bara komist í höfn einn, tveir og þrír. Það eru draumórar. (6:263)

    Sigurjón lítur á sjálfan sig sem bjargvætt í aðstæðunum og vitundin um að hann hafi átt þátt í að koma sér í þær aðstæður sem við er að etja eru víðs fjarri, þær koma í það minnsta ekki fram í orðum hans. Hann er hinn brimsorfni skipstjóri sem heldur um stýrið á meðan eftirlitsaðilarnir, á lakkskóm í landi, víðs fjarri hinum salta sjó, koma þeim skilaboðum áleiðis að best sé að halda til hafnar. Hann er karlmennið, sem trónir á toppi stigveldis karlmennskunnar og meðan hinir, eftirlitsaðilarnir – vel menntaðir útlendingar – gefa, að hans mati, ótæk ráð, fjarri þeim veruleika sem Sigurjón telur sig staddan í.
    Ekki þarf að hafa mörg orð um hvaða afleiðingar skortur reglusetningu, eftirfylgd og ígrundun hafði þegar kom að hruni bankanna. Í kaflanum „Launa- og hvatakerfi“ er farið í gegnum afleiðingar þessa þegar kom að launagreiðslum. Um afleiðingar skorts á menntun og/eða reynslu virðist mega segja, eins og endurskoðandi Landsbankans víkur að þegar hann fjallar um skort bankaráðsmanna á þekkingu, að:

                [B]æði kannski svolítið á því umhverfi sem bankinn var kominn í, alþjóðlegt bankaumhverfi, og líka á bara reikningsskilum og endurskoðun yfir höfuð. Þetta voru ágætismenn [...] og þeir takmörkuðu ekkert okkar störf [en] við gátum ekkert haft svakalega mikið svona „dialogue“ við þá um flókin málefni. (8:35)

    Um þetta segir á öðrum stað í ályktunum skýrsluhöfunda RNA:

                Ein leið til þess að undirbúa mál vel er að leita faglegra umsagna, en hér hefur verið ríkjandi virðingarleysi gagnvart fræðilegu áliti. Það virðist vera djúpstæð vantrú á fræðilegar röksemdir og rík tilhneiging til þess að rekja þær til einhverra sérhagsmuna eða pólitískrar afstöðu sem notuð er til að grafa undan trúverðugleika þeirra. (8:180)

    Við þetta er vert að bæta umræðu um kyn og menntun. Á undanförnum árum hafa konur verið hvattar til að mennta sig og því verið haldið fram að menntun sé leiðin til að komast betur áfram í atvinnulífinu og minnka eða jafnvel eyða launamun kynjanna. Sú hefur ekki verið raunin. Í nýlegri launakönnun á meðal félagsmanna Stéttarfélags í almannaþjónustu (SFR) kemur fram að kona með háskólapróf getur vænst þess að þéna næstum því eins mikið og karl með grunnskólapróf.⁶⁸ Af þessu leiðir að ávinningur menntunar er minni fyrir konur en karla. Því hefur þó verið haldið að konum að menntun sé leið til aukins jafnræðis, það sé kvenna að mennta sig til að geta staðið jafnfætis körlum.
    Þessi samfélagslega áhersla endurspeglast m.a. í fjölda kvenna í háskólum á Íslandi. Í Háskóla Íslands eru konur um 67% nemenda. Hluti þessarar aukningar hefur verið útskýrður með uppsafnaðri þörf á meðal kvenna, konur sem ekki höfðu tækifæri til að mennta sig m.a. vegna fjölskylduábyrgðar hafa á undanförnum árum verið að sækja sér menntun.⁶⁹ Með aukinni menntun kvenna og auknu kynjabili, þeim í hag, er hætta á að litið sé á menntun sem málefni kvenna. Karlar sæki fram án menntunar, menntun sé fyrir konur, eitthvað sem karlar þurfi ekki á að halda með sama hætti. Áður var fjallað um hugtakið drengjamenning en mikilvægur þáttur í mótun karlmennsku hjá drengjum er snilld og námsárangur án þess að hafa fyrir því, ástundun í námi er tengd kvenleika: „[F]áum er gefin snilld án fyrirhafnar“, eins og Ingólfur Ásgeir Jóhannesson bendir á.⁷⁰
    Í skýrslu RNA er tekið dæmi um einstakling sem skorti tilskilda menntun í starf sem hann gegndi, þar segir:

                Dagleg stjórn RKB [Rekstrarfélags Kaupþings banka] var í höndum Ómars Kaldal Ágústssonar, framkvæmdastjóra rekstrarfélagsins, sem fór með rekstur og starfsmannamál […]Athyglisvert er að framkvæmdastjóri RKB uppfyllti ekki lagaskilyrði til þess að gegna starfinu þar sem hann hafði ekki lokið námi í verðbréfaviðskiptum eins og skylt er, sbr. 53. gr. laga nr. 161/2002. Sama skilyrði var að finna í 15. gr. samþykkta RKB á þessum tíma. (4:198)

    Ályktun RNA er svohljóðandi:

                Þá verður að mati rannsóknarnefndar Alþingis að teljast með miklum ólíkindum að stjórn Rekstrarfélags Kaupþings banka hafi ráðið mann sem hvorki uppfyllti almenn hæfisskilyrði laga né samþykkta rekstrarfélagsins til að gegna starfi framkvæmdastjóra. Af öllu þessu og fyrirliggjandi gögnum verður því ráðið að eftirlit stjórna rekstrarfélaganna hafi ekki uppfyllt þær kröfur sem gera má til fjármálafyrirtækja að þessu leyti. (4:205, skáletrun okkar)

    Nokkuð hefur verið vikið að skorti á ígrundun í kaflanum. Á bak við hugmyndina um að hlutirnir reddist og því þurfi ekki að bregðast við í aðstæðunum sem uppi eru er samspil fórnarlambshugsunar og hugsunar gerandans. Samspil sem á sér stað samtímis í huga einstaklingsins. Fórnarlambið bíður og vonar á meðan að gerandinn tekur af skarið. Það er óhætt að segja að í vissum málum hafi karlmenn tekið af skarið, samanber áhættusækni sem rædd verður meira síðar í skýrslunni, en á sama tíma öxluðu þeir ekki ábyrgð gjörða sinna heldur biðu og vonuðu að allt færi á besta veg og vörpuðu ábyrgðinni annað. Að varpa ábyrgðinni annað er til merkis um hugleysi. Hugmyndir um meinta hæfni gerendanna í bankahruninu sem að miklum meirihluta voru karlar verður að skoða í því ljósi. Hæfni felst m.a. í því að geta séð fyrir afleiðingar gjörða sinna, brugðist við aðsteðjandi hættum í tíma – að sýna árvekni og aðgætni í stað fífldirfsku. Árvekni krefst þess að aðgangur að viðeigandi upplýsingum og þekkingu sé fyrir hendi sem og viðeigandi reynsla og þjálfun.
    Í þessum kafla var fjallað um hvernig hugmyndir um hæfni byggðust á meintu innsæi og snilld einstakra karla á kostnað virðingar fyrir fræðilegri þekkingu og reynslu. Áhersla var á hraða ákvörðunartöku á kostnað ígrundunar.

7. Stigveldi karlmennskunnar.
    Karlmaður sem gekk í svörtum jakkafötum, starfaði í banka eða í fjárfestingarfyrirtæki, keyrði um á svörtum Range Rover og átti fallega eiginkonu var á tíma góðærisins ímynd hinnar fullkomnu karlmennsku. Kenningar Connells og Messerschmidts lýsa stigveldi karlmennskunnar sem menningarlegu forræði. Það þýðir að stigveldið byggir ekki einungis á styrk og valdbeitingu heldur er því að einhverju leyti viðhaldið með því að framleiða dæmi um karlmennsku eins og það sem lýst var hér í upphafi. Þessi dæmi verða ráðandi karlmennskutákn þrátt fyrir að flestir karlar nái ekki að fylgja þeim fullkomlega eftir.⁷¹ Í samtímanum er talið að alþjóðleg viðskiptakarlmennska eða útrásarkarlmennska hafi yfirhöndina. Það þýðir að þeir sem stunda eða stunduðu viðskipti á alþjóðlegum vettvangi tróna eða trónuðu á toppi stigveldis karlmennskunnar.⁷² Hafa verður í huga að þessar hugmyndir hafa að einhverju leyti laskast.⁷³
     Stigveldi karlmennskunnar og ráðandi karlmennska byggja á því að neðar í stigveldinu séu karlar sem tilheyra ekki hinni menningarlegu ráðandi karlmennsku og konur. Yfirráðin byggja á því að hafa völd til að raða öðrum hópum neðar í stigveldinu. Völdin fylgja stöðunni og eru sjálfgefin en byggja á aðgangi að gæðum, t.d. fjármagni. Í skýrslu RNA er farið ítarlega yfir launakjör æðstu stjórnenda bankanna og hvernig laun þeirra hækkuðu á tímabilinu sem til rannsóknar var, sem dæmi má nefna að: „Meðalmánaðarlaun Bjarna Ármannssonar fimmfölduðust á þremur árum, fóru úr 9 milljónum kr. á mánuði árið 2004 í rúmar 50 milljónir kr. á mánuði árið 2007.“ (3:44). Aðgengi að fjármunum er síðan aftur stjórnað með hinum sjálfgefnu völdum. Í skýrslu RNA kemur fram að:

                Ástæðurnar sem gefnar voru upp fyrir háum launum í bankakerfinu voru einkum samanburður við önnur lönd en laun í fjármálakerfinu fóru verulega hækkandi á þessum tíma. „Við erum í samkeppni um starfsmenn á sumum stöðvunum þar sem við erum að borga mjög lág laun þó að þau, í samhengi hér heima, þættu alveg óheyrilega há. Þau laun sem ég hef verið með hjá þessum banka síðan 2003 hafa í öllum samanburði við þá sem ég ber mig saman við verið óheyrilega lág. Það er nefnilega þannig,“ segir Sigurður Einarsson, stjórnarformaður Kaupþings. […] Þá var einnig bent á þá miklu ábyrgð sem fælist í stjórnun þessara stóru fyrirtækja. (8:43)

    Sigurður Einarsson talar líkt og sá sem valdið hefur. Lesa má úr orðum hans að hann sé eftirsóttur úti í hinum stóra heimi fjármálalífsins en kjósi að starfa við íslenskan banka og er spurning hvort hann hafi litið á það sem greiðastarfsemi við íslenskt samfélag. Eins og fram kom í kaflanum hér á undan voru íslenskir bankamenn ekki eftirsóttir erlendis, þá skorti m.a. reynslu. Orð þeirra eru hins vegar tekin góð og gild í íslensku samfélagi vegna þess að þeir hafa vald. Með þessum hætti virkar stigveldi karlmennskunnar. Vegna valdsins geta þeir síðan ráðið för í samskiptum sínum við aðra hópa, t.d. embættis- og stjórnmálamenn. Í skýrslutöku hjá RNA vitnaði einn æðstu stjórnenda Kaupþings, Sigurður Einarsson, í samtal sitt við fjármálaráðherra um hvort bankinn mundi gera upp í evrum:

                Hann bað okkur svona: „Hugsið þetta aðeins, ég vil helst ekki þurfa að úrskurða í þessu“, o.s.frv. Já, já, við vorum náttúrulega allir af vilja gerðir eins og alltaf, til að þóknast yfirvöldum og fórum heim og hugsuðum málið. Svo vorum við kallaðir aftur á fund þremur vikum síðar þar sem hann bað okkur lengstra orða að draga þetta til baka. Og við urðum við þeirri ósk. (6:91).

    Út úr tilvitnuninni má lesa hvernig fjármálaráðherra tekur á bankamönnunum með silkihönskum. Fjármálaráðherra vill „helst ekki þurfa að úrskurða“, þ.e. þrátt fyrir skýrar reglur er komið fram við æðstu stjórnendur í bankakerfinu sem valdhafa. Annað dæmi af þessum toga er af samskiptum Björgólfs Thors Björgólfssonar, fyrir hönd Samson-hópsins við formann framkvæmdanefndar um einkavæðingu: „Ofangreint tilboð gildir til kl. 17:00 fimmtudaginn 17. október 2002. Að öðrum kosti lítur Samson svo á að ríkið hafi slitið viðræðum við félagið.“ (1:270). Áður hafði Björgólfur Thor sent framkvæmdanefnd um einkavæðingu eftirfarandi:

                Svar við ofangreindum spurningum óskast hið fyrsta svo unnt verði að taka ákvörðun um næstu skref. Á meðan þeim er ósvarað telur undirritaður ógerlegt að meta hvort hann og samstarfsaðilar hans hafi áhuga á að fjárfesta í kjölfestuhlut í Landsbanka Íslands hf. eða Búnaðarbanka Íslands hf. (1:268)

    RNA dregur eftirfarandi ályktum af samskiptum Björgólfs Thors við framkvæmdanefnd um einkavæðingu:

                Að mati rannsóknarnefndar verður einnig að hafa í huga að síðastnefnd stefnumörkun á lokastigi söluferlisins, þar á meðal yfirlýsingar sem stjórnvöld gáfu á opinberum vettvangi um hvenær þau hygðust ljúka sölunni [fyrir lok kjörtímabilsins], var til þess fallin að hafa áhrif á stöðu þeirra sem fóru fyrir hönd ríkisins með sölu bankanna gagnvart samningsaðilum sínum. Nægir þá að horfa til almennra sjónarmiða um samningagerð og -tækni. (1:302–303)

    Dæmin sýna hvernig útrásarkarlmennskan tók yfirhöndina yfir stjórnmálakarlmennskunni í stigveldi karlmennskunnar. Beinnar valdbeitingar er þó ekki þörf eins og vikið hefur verið að og eftirfarandi dæmi sýnir. Vitnað er í orð fyrrum stjórnarmanns og stjórnarformanns FME, Lárusar Finnbogasonar, hann sagði:

                Ég held að það sé svona einhver lærdómur sem mætti gjarnan draga af þessu, að menn hefðu kannski mátt vera meira svona í bara beinum samskiptum við þessa yfirstjórnendur. Þetta voru svona kannski, ég segi ekki eins og hálfgerðar heilagar kýr eða þannig, þeir voru svona einhvers staðar dálítið svona langt í burtu og kannski við sem stjórnarmenn vorum kannski ekkert að kalla í sjálfu sér eftir einhverjum beinum samskiptum við þá. Við vorum svona, menn voru kannski svona meira að horfa á starfsemina svolítið inn á við. (5:169, skáletrun okkar)

    Nátengt stigveldi karlmennskunnar er hugtakið tengslanet karla. Um það er fjallað hér næst.

7.1. Tengslanet karla.
    Í skýrslu RNA eru gerð að umtalsefni tengsl á milli manna og í því sambandi talað um „kunningja- og ættartengsl“ sem þýðir að: „Fjölskyldur standa þétt saman og æskuvinátta bregst seint.“ (8:103). Þessu er lýst með eftirfarandi hætti:

                Tengdafaðir forstjóra Fjármálaeftirlitsins var forstjóri Visa og eiginkona forstjórans situr í stjórn Samskipa sem tengjast stærstu eigendum Kaupþings. Bankastjórar og forstjórinn eru gamlir skólafélagar. Bankamenn eru á ferðalögum með eigendum fyrirtækja og eigendum bankanna. Samskiptin milli yfirmanna og undirmanna eru miklu óformlegri hér á landi en annars staðar. „Já, eins og við sögðum alltaf að ef ég þurfti að hringja í Sigurjón þá hringdi ég bara í farsímann hans en ef þurfti að hringja í forstjóra dótturfyrirtækisins í London þá hefði þurft [að] hringja í ritarann og óska eftir viðtali. Það var bara allt annar kúltúr.“ (8:103).

    Á öðrum stað þar sem fjallað er um spillingu segir:

                Mælikvarði GRECO á spillingu takmarkast til dæmis við mútuþægni en spilling í íslenskri stjórnsýslu mælist ekki á þeim kvarða. Smæð íslensks samfélags skapar miklu fremur forsendur fyrir fyrirgreiðslupólitík sem byggist á kunningsskap og ættartengslum milli manna og elur á mismunun ekkert síður en mútuþægnin gerir, þótt með ólíkum hætti sé. (8:132)

    Til að ljá ályktunum RNA kynjafræðilegt sjónarhorn kynnum við til sögunnar enska hugtakið old boys network í stað hugtaksins „kunningjasamfélags“ en það má þýða sem tengslanet karla. Þetta gerum við í ljósi þess að konur voru varla með sem gerendur í þessu kunningjasamfélagi. Tengslanet karla felur í sér að samskipti milli karla fari fram á óformlegum nótum og að treyst sé á gamlan kunnings- eða vinskap þannig séu völd karla tryggð því að karlar hygli hver öðrum þegar komi að útdeilingu gæða, t.d. stöðuveitingum.⁷⁴ Þannig sé ekki endilega verið að ráða hæfasta einstaklinginn til starfa heldur þann sem tilheyri hópnum. Umfjöllunin um einkavæðingu bankanna hér að framan er dæmi um slíkt og fleiri dæmi má víða finna í skýrslu RNA. Einn af æðstu stjórnendum bankanna, Sigurjón Þ. Árnason, fjallaði um samskipti sín við embættismannakerfið með þessum hætti:

                Almennt séð hringdi Davíð ekki í mig. Kerfið virkaði þannig að Davíð talaði við Halldór, Sturla talaði við Jón Þorstein eða við mig. Ég og Stulli erum vinir, sátum hlið við hlið í menntaskóla, þetta er allt svona á Íslandi, við þekkjumst því ágætlega, þó að við séum ekki vinir í dag en við þekkjumst sögulega séð og getum því alveg talað saman, óháð vinnu. Við tölum því stundum saman en almennt séð var það Jón Þorsteinn sem var í samskiptum við hann. (6:279, skáletrun okkar).

    Í tilvitnuninni er lýst óformlegum boðleiðum sem byggja á tengslum milli karla. Fram kom í skýrslu RNA að Halldór J. Kristjánsson annar bankastjóra Landsbankans hafði tilheyrt embættismannakerfinu á ákveðnum tímapunkti. Hvort að grunnurinn að hinum óformlegu tengslum var lagður þar kemur ekki fram en einhver tengsl virðast vera til staðar fyrst að samskiptunum er háttað með þessum hætti. Tengsl Sigurjóns og Sturlu eru skýr, þeir sátu „hlið við hlið í menntaskóla“. Slík tengsl eru ekki einskorðuð við banka- eða embættismannakerfið. Í nýútkominni rannsókn á vinnumenningu, kynjatengslum og fjölskylduábyrgð kemur fram hvernig ráðningar í fyrirtækjum stjórnast af sömu lögmálum tengslanets karla þar sem tengslin virðast skipta mestu⁷⁵ og því spurning hvort að hæfni sé metin út frá tengslum frekar en öðrum meira viðeigandi mælikvörðun eins og viðeigandi menntun og reynslu. Á öðrum stað í skýrslu RNA kemur fram að einn af æðstu stjórnendum bankanna, Sigurjón Þ. Árnason átti í óformlegum tengslum við Geir H. Haarde forsætisráðherra, sem lýsti í skýrslutöku hjá RNA að þeir væru nágrannar:

                Fram kemur til dæmis í máli Geirs H. Haarde að bankastjóri Landsbankans hafi verið nágranni hans og þeir hafi hist til að fara yfir málin. Formlegt, jafnvel harðort bréf frá öðrum aðilanum til hins hefði líklega virkað ankannalegt þegar slík tengsl eru komin á. (8:147)

    Haft er eftir forsætisráðherra í áðurnefndri skýrslutöku:

                Sigurjón Þ. Árnason bankastjóri er nágranni minn, við horfumst svona á horn í horn í botnlanga þarna vestur í bæ. Og ég fékk hann til að labba yfir til mín þrisvar sinnum þarna í marsmánuði, bæði til að tala um Icesavereikningana, sem ég var þá þegar farinn að hafa miklar áhyggjur af og tala um það við hann og líka hef ég talað um það við þá saman, en líka almennt um þessa stöðu og stöðuna gagnvart Evrópska seðlabankanum, sem þá er að komast í, verða að vandamáli. Sigurjón er nú mikill stærðfræðingur og teiknaði upp fyrir mig einhver box sem ég skildi nú ekki helminginn af hvernig ætti að með pílum og örum að sem sagt ná í pening út úr Seðlabanka Evrópu. Þetta snerist allt um það að búa til einhver instrúment, einhver bréf sem bankinn tæki gild sem veðandlag fyrir því að ná út evrum. (8:147)

    Eins og fram kemur í tilvitnuninni virðast tengslin verða þess valdandi að fagmennska er fyrir borð borinn. Óformlegu tengslin gera forsætisráðherra ókleift að sinna starfi sínu með viðunandi hætti, þ.e. að setja bankamönnum tilhlýðileg mörk gagnvart íslensku samfélagi. Velta má fyrir sér hvort það hafi verið meðvitaður eða ómeðvitaður tilgangur tengslanna að múlbinda valdaminni aðilann í samskiptum við valdameiri aðilann. Bankakarlinn trónir á toppi stigveldis karlmennskunnar á meðan stjórnmálakarlinn mátar sig við bankamanninn en situr neðar í stigveldinu. Þessu tengt er karlmennska samtryggingar sem fjallar verður um síðar í kaflanum.
    Í skýrslunni er einnig að finna dæmi þess hvernig tengslin er notuð til að afla upplýsinga, þó með takmörkuðum árangri í tilfellinu sem um ræðir. Viðskiptaráðherra, Björgvin G. Sigurðsson, sagði við skýrslutöku hjá RNA: „[É]g bað hann [Jón Þór Sturluson, aðstoðarmann viðskiptaráðherra] að hringja í Tryggva Þór, en þeir voru ágætis kunningjar.“ (7:16). Viðskiptaráðherra sagði ennfremur:

                Jón [Þór Sturluson] hringdi í Tryggva [Þór Herbertsson], að mér heyrandi, og gekk mjög á hann á laugardeginum, og hinn bara fullyrti alveg „nei, nei, ekkert að gerast, bara fara yfir bankana, forsætisráðherra var að koma heim“, og bara alveg blákalt. Og Jón trúði honum og við bara líka, maður reiknar ekki með því að það sé alltaf verið að ljúga að manni. (7:16)

    Áður kom fram að Tryggvi og Jón Þór „voru ágætis kunningjar“. Hér var treyst á óformlegu tengslin og samtrygginguna sem felast á í þeim. Í þetta sinn virkaði tengslanet karla þó ekki sem skyldi fyrir viðskiptaráðherra sem tengist stöðu hans innan ríkisstjórnarinnar. Í kaflanum „Kyngerving: Samspil stöðu og kyns“ er fjallað um stöðu Björgvins G. Sigurðssonar, viðskiptaráðherra, innan ríkisstjórnarinnar. En hvað ef þau óformlegu tengsl sem hér hefur verið fjallað um eru ekki til staðar, t.d. vegna kyns, eða vegna þess að einstaklingum eru eignaðir eiginleikar eða persónueinkenni sem leiða til annars konar jaðarsetningar? Þá má leiða að því líkum að aðgengi að upplýsingum sé mjög takmarkað. Í þessu sambandi er vert að benda á að aðgengi að upplýsingum jafngildir valdi. Í rannsóknum á vinnumenningu kemur fram að valdamestu einstaklingar innan fyrirtækja eru þeir sem geta komið sér upp samböndum við sem flesta starfsmenn, aðgengi að upplýsingum tryggir í því sambandi upplýsingar sem geta tryggt viðkomandi framgang innan fyrirtækis.⁷⁶ Í handbók Jafnréttisstofu um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða kemur einnig fram að skoða beri aðgang að upplýsingum þegar aðferðafræði samþættingar er beitt.⁷⁷ Í skýrslu RNA kom fram að karlarnir töldu þó ekki að tengslin hefðu haft áhrif á störf þeirra líkt og fjallað er um hér:

                Jónas Fr. Jónsson var spurður að því fyrir rannsóknarnefnd Alþingis hvort hann hefði haft kunningjatengsl við suma bankastjóra stóru bankanna. Jónas svaraði því til að hann, Bjarni Ármannsson og Sigurjón Þ. Árnason hefðu verið saman í háskóla og „í sömu stúdentapólitík“. […] Jónas heldur því fram að þau kunningjatengsl hafi ekki veikt hann í starfi, enda hafi það hjálpað honum að hafa búið erlendis í átta og hálft ár áður en hann tók við sem forstjóri Fjármálaeftirlitsins. (8:123, skáletrun okkar)

    Haft er á orði að enginn sé dómari í eigin sök. Fyrrum forstjóri FME er vart dómbær á áhrif þessara tengsla, m.a. vegna nálægðar sinnar við viðfangsefnið, þ.e. sjálfan sig og í þessu sambandi vegur þyngra að rýna í störf hans. Í skýrslu RNA (7. bindi) eru gerðar athugasemdir við störf hans og óþarft að fjölyrða um þá niðurstöðu frekar en benda má á orð hans sjálfs um eigin störf:

                „Svo mundu menn vinna í því að, ja, gera ákveðnar breytingar þarna og trappa þetta niður og færa þetta yfir í dótturfélag.“ Hann álítur ekki að harðari aðgerðir hefðu verið við hæfi: „[Þ]ú sem stjórnvald situr ekki og sendir tillögu um inngrip í rekstri, það eru stjórnendur fyrirtækjanna sem reka fyrirtækið og ég meina, þú skiptir þér ekki af því nema að þú teljir þá vera að brjóta lög, þannig að þú getur lagt til við þá eitthvað, en ég meina, þú getur ekki sagt: Mér finnst að þið eigið að selja eignir. Þú hefur enga lagaheimild fyrir því.“ (8:125)

    Í skýrslu RNA er fjallað um að lagahyggja, þ.e. að einblína á bókstaf laganna í stað þess að skoða anda laganna, hafi verið ríkjandi. Um hvort að vera forstjóra FME í tengslaneti karla hafi mótað sýn hans á lögin skal ekki fullyrt frekar en bent er á orð hans hér að framan um bankanna sem „masters of the universe“ (5:133). Þessu næst verður fjallað um samkeppniskarlmennsku.

7.2. Samkeppniskarlmennska.
    Hugtakið samkeppniskarlmennska⁷⁸ lýsir hvernig tekist er á um völd í stærra og smærra samhengi. Nátengt samkeppniskarlmennskunni er hugtakið áhættusækni. Bæði hugtökin rúmast innan stigveldiskarlmennskunnar sem gerð voru skil hér að framan. Í skýrslu RNA kemur fram hvernig íslenskir bankamenn voru í samkeppni á Íslandi og í innbyrðis samkeppni erlendis, þ.e. í keppni við hvorn annan fremur en að keppa við banka erlendis. Í skýrslu RNA kemur fram að íslenskir bankamenn voru „highest bidders“ (2:53) og erlendir bankamenn drógu sig í hlé, töldu sér ekki fært að keppa á forsendum þeirra íslensku. Í skýrslu RNA segir: „Þegar litið er til bankanna virtust þeir vera í harðri samkeppni – ekki síst í útlöndum. Íslensk fjármálafyrirtæki voru í útrás en heldur mikið á sama stað og þvældust þá hvert fyrir öðru.“ (8:96). Og bætt er við: „Í stað þess að opna nýjar lendur á erlendum mörkuðum voru íslenskir bankar og fyrirtæki komin í grimma samkeppni hvert við annað í útlöndum, auk þess að vera í samkeppni hér heima.“ (8:96). Víkjum fyrst að samkeppninni í útlöndum, skýrslu RNA kemur fram að:

                Mark Sismey-Durrant, bankastjóri Heritable-bankans, segir að það hafi verið greinileg samkeppni milli Kaupþings og Landsbankans, bankarnir hafi oft boðið á móti hvor öðrum og oftar hafi Kaupþing haft yfirhöndina: „Ég sagði stundum í gríni að það hlyti að vera að Kaupþing hleraði hjá okkur.“ Mark segist hafa ráðið sínu fólki frá þessu kapphlaupi en eigendum hafi ekki fundist bankinn fara nógu hratt fram. „Sumarið 2008 hitti ég Steinþór Baldursson sem sýndi mér kort með flöggum Landsbankans út um allt. Ég sagði við hann: Þú hefur sýnt mér kort með heimsyfirráðum en hver er tilgangurinn? Hvað áttu við? spurði hann á móti. Og ég spurði: Hvernig á að nota þessa fjármuni? Þetta er góð spurning, svaraði hann – og sagðist ekki vita hvort þeim væri ljóst hvert markmiðið væri með þessu öllu. (8:98)

    Í tilvitnuninni kemur fram hvernig keppt er keppninnar vegna, þ.e. án skýrra markmiða nema að markmiðið hafi verið heimsyfirráð eða dauði eins og fjallað er um í skýrslu RNA (8. bindi). Íslenskir karlar sem ekki voru starfsmenn bankanna lýsa samkeppninni með þessum hætti:

                Framkvæmdastjóri Samtaka fjármálafyrirtækja [...] segir samkeppnina milli bankanna hafa verið grimma, ekki síst milli æðstu stjórnendanna, enda voru við stjórnvölinn í bönkunum kappsfullir menn: Sigurjón „mikill keppnismaður og kappsfullur og einstaklega klár og greindur og allt það, að hann hefði nú aldeilis ekki ætlað að láta sitt eftir liggja í samkeppninni. Hreiðar Már, svona klár strákur líka og snarpur, ef maður notar eitthvað íþróttalíkingamál, og óhræddur við kýla á hlutina og þá bæði til sóknar en líka til varnar ef það þarf, þ.e. að draga saman. Að þarna hafi klárlega verið tveir svona augljósir keppinautar og svo var, maður þekkti líka Bjarna Ármanns og hann auðvitað bjó líka yfir þessu keppinautablóði.“ (8:89)

    Jón Ásgeir Jóhannesson, fyrrverandi stjórnarformaður Baugs og FL group, lýsir samskiptum, byggðum á samkeppni, milli bankamanna með þessum hætti:

                [Þ]að var alltaf vandamál þegar þeir þrír komu saman [Hreiðar, Sigurjón og Lárus]. Það er bara, var historía að, hversu oft var í, örugglega þrisvar eða fjórum sinnum að annaðhvort Sigurjón sprakk eða Hreiðar sprakk og þeir fóru út og skelltu hurðum. Það var dálítið vandamál sem átti sér langa sögu. Lalli var svona, litið á hann sem kannski dálítið peð á milli þeirra, voru þarna tveir kóngar og Hreiðari fannst Sigurjón alltaf vera að tala illa um Kaupþing og svo omvendt. En það voru samt svona tveir, þrír alvörufundir þar sem menn náðu saman. (8:107)

    Víkjum þá að bankamönnunum sjálfum, þeirra upplifun virðist vera sú að samkeppni hafi verið eina leiðin. Annar stjórnenda Landsbankans, Sigurjón Þ. Árnason, lýsir samkeppninni með þessum hætti:

                Eftir á að hyggja segja allir að bankarnir hafi stækkað of mikið, sem er alveg rétt, og þá segja menn: „Þessir bankamenn eru bara alveg brjálaðir að stækka svona mikið.“ „Ok“, menn geta sagt það en það er svolítið erfitt, ég meina átti ég að koma og segja á bankaráðsfundi [...]: Nú erum við bara alveg hættir að stækka, það er ekki pláss fyrir þessa þrjá stóru banka. Hinir bankarnir ætla að halda áfram að stækka en við ætlum að stoppa. Við skulum bara leyfa þeim að stækka en við skulum bara hætta. Það er ekki einfalt að segja það [eða] að taka slíkar ákvarðanir. (6:262)

    Á öðrum stað í skýrslu RNA segir:

                Margir forsvarsmanna bankanna lýstu því við skýrslutökur að íslensku bankarnir hefðu þróast í að verða áhættusæknari og hefðu nánast allir bankarnir farið yfir í sama áhættusækna viðskiptamódelið… Þá kom fram hjá mörgum viðmælendum rannsóknarnefndarinnar að gagnstætt því sem margir virtust telja hefði verið afar hörð samkeppni á milli bankanna á Íslandi sem að sumu leyti hefði komið þeim í ógöngur. Um þetta atriði sagði Sigurjón Þ. Árnason, bankastjóri Landsbankans: „Eitt af stóru vandamálunum í íslensku bankakerfi [...] var að hluta til að það var of mikil samkeppni […] annars vegar ertu með verðlagningu sem þér finnst vera rökrétt og rétt […] og svo kemstu að því að það verslar bara enginn við þig og þá er það bara þannig að þá þarftu eitthvað að breyta. [...] Þegar Kaupþing fór út í íbúðalánin þá var ég bara hundfúll yfir því, mér fannst það bara algjört rugl [...]. Hvernig á maður að geta keppt á 4,15%, eða 4,45 eins og þeir byrjuðu á? Hvernig á ég að fjármagna þetta, hvar á ég að fá langtímafé til að fjármagna fasta vexti í 4,45 eða 4,55? [...] Þetta er bara rugl og allt sem var sagt í fjölmiðlum til að útskýra þetta, að menn væru svo stórir í erlendu og svoleiðis, allt bara rugl. Þetta stenst enga bankalega skoðun, allt sem menn voru að segja hjá KB. En hvað áttirðu að gera? Þegar kerfið er hannað þannig að ef þú ferð í viðskipti þá ertu læstur næstu 40 ár. Hvað áttu að gera? Og þú bara ferð út í vitleysuna líka.“ (6:279).

    Samkeppnin milli karlanna kallar því á aukna áhættusækni og bankastjórinn, Sigurjón, upplifir sig nánast sem fórnarlamb aðstæðna: „Hvað áttu að gera? Og þú bara ferð út í vitleysuna líka.“ Ef einstaklingar upplifa sig sem fórnarlömb aðstæðna er ekki líklegt að ákvarðanir þeirra byggi á stefnufestu og ígrundun. Hann virðist upplifa að ekkert sé í boði annað en að keppa, jafnvel þó að slík keppni þýði það að vera „læstur næstu 40 ár.“ Orð hans virðast ekki lýsa snilligáfu eða fjármálaviti heldur hugleysi í aðstæðum þar sem honum eru borguð ofurlaun, m.a. vegna þess að hann á að geta tekið erfiðar ákvarðanir með langtímahagsmuni hluthafa og eigenda að leiðarljósi. Hann fylgir hinum körlunum jafnvel þótt hann viti betur. Annar bankastjóri, Lárus Welding, kallar í þessu sambandi eftir að honum séu sett mörk af stjórnvöldum, í tilvitnuninni er verið að ræða aðdraganda falls Glitnis:

                Í skýrslu Lárusar Welding, forstjóra Glitnis, fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að honum hefðu verið borin skilaboðin um þær aðgerðir sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn taldi rétt að grípa til. Lárus sagði m.a.: „[...] við fengum náttúrulega skilaboðin en þau eru almenn og við vorum að vinna í þeim. Ég veit ekki hvernig aðrir bankar túlkuðu það en ég fékk ekki reglugerð sem sagði: „Þú verður að vera innan þessara marka, þú verður að vera búinn að selja eignir innan þessara marka á þessum tíma ellegar verður þú sviptur starfsleyfi eða þú færð févíti““. (6:162, skáletrun okkar).

    Aftur er vitnað í Lárus:

                Við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis var Lárus Welding, forstjóri Glitnis banka hf., spurður hvort stjórnvöld hefðu lagt að Glitni að selja eignir eða draga saman starfsemina. Lárus svaraði: „Nei, ég man ekki eftir neinum „konkret“ tillögum, þetta eru svona almennir fundir bara, menn eru að tala um stöðuna. Ef það má segja eitthvað, þá held ég að lexían sem verði að læra [sé] að það verður að vera miklu meiri samhæfing og samræming og samstarf á milli ríkisstjórnar, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka [...] Og ríkisstjórnin leggur ekkert beint til nema að hún vonar að þetta fari allt að lagast.“ (6:261)

                Þá bætti Lárus við: „Ég hefði talið að eftirlitið og Seðlabanki hefðu átt að kalla menn meira saman á fundi og setja þeim skýrar reglur, sem stjórnendur bankanna gætu farið með og sagt: „Þessar reglur hafa verið settar og þeim þarf að fylgja.“ Og okkur hefðu verið sett skilyrði að íslenska ríkið hefði sagt: „Þið þurfið að selja eignir fyrir þetta.“ Þá höfum við engan valkost, þá er komin skýr regla [...]. Stjórnendur bankanna hafa það markmið að reka bankana, við vinnum fyrir stjórnina, þeir eru okkar yfirmenn [...] en ef það á að gera eitthvað „drastískara“, hraðar, sem hefur mjög neikvæð áhrif á eigið fé, þá verður það að koma í [...] í einhverri tilskipun eða reglu, því annars erum við í mjög miklum umboðsvanda einhvern veginn gagnvart stjórninni, sem er að vinna fyrir hluthafana. Þá segir stjórnin: „Er þetta það besta fyrir hluthafana?““. (6:261–262, skáletrun okkar)

    Í báðum tilvitnunum kemur fram að Lárus Welding kallar eftir að honum séu sett skýr mörk af stjórnvöldum, FME og Seðlabanka. Ef rýnt er í orð Sigurjóns Þ. Árnasonar hér að framan þá virðist hann líta svo á að hann sem bankastjóri hafi ekki haft getu til að setja bankanum mörk. Á meðan líta stjórnvöld ekki á það sem hlutverk sitt að setja þau mörk sem Lárus kallar eftir, forsætisráðherra Geir H. Haarde, sagði við skýrslutöku:

                Já, já, það var auðvitað það sem þeir [bankarnir] áttu að gera, en hverjir áttu að minnka bankana? Og hverjir áttu að selja úr bönkunum? Þeir sjálfir. Það voru engir aðrir til að gera það og við höfðum ekki úrræði eða vald til að fyrirskipa þeim og bara hérna aðeins út af þessu með, Seðlabankinn var með viðvaranir, eða var með áhyggjur, og það kemur fram í „prívatsamtölum“, það kemur ekki mikið fram opinberlega, en það sem kemur fram opinberlega er það að þeir eru að halda áfram að lána þessum bönkum, ef þeir voru sannfærðir um það að þeir væru að fara á hausinn, af hverju var það þá gert? Nýjustu tölurnar núna um þessi veðlán, endurhverfu viðskipti sem falla á ríkið eru eitthvað á milli 240 og 300 milljarðar og maður spyr sjálfan sig: Af hverju er það? (6:162)

    Á einföldu máli má segja að bankamenn segi: Það stoppaði okkur enginn. Á meðan stjórnvöld og eftirlitsaðilar segja: Enginn lét okkur stoppa þá. Ábyrgðinni er þar með varpað fram og til baka í hinni stjórnlausu samkeppni. Barátta um yfirráð er háð baráttunnar vegna. Lærdómurinn sam draga má af þessu ferli er sá að setja þarf aðilum skýr mörk, ekki síst á markaði. Færa má rök fyrir því, með vísan í orð Lárusar Welding, að skýrar reglur séu tæki stjórnenda til að standa í lappirnar gagnvart eigendum og hluthöfum, fremur en að þær séu það helsi sem lýst er að í kaflanum um einstakling, frelsi og þjóðerni.
    Í kaflanum hefur verið lýst samkeppninni sem ríkti á milli íslenskra bankamanna. Innbyggt í samkeppniskarlmennskunna er áhættusækni. Karlarnir eru áhættusæknir vegna þess að stöðugt þarf að halda í við keppinautinn í stigveldi karlmennskunnar. Á sama tíma á sér stað ákveðin samtrygging, sem að hluta birtist í óformlegum tengslum tengslanets karla sem gerð hafa verið skil en einnig í ákveðinni samtryggingu karlanna um að tryggja hver öðrum völd og tryggð hvorn við annan innan hinnar ráðandi karlmennsku.

7.3. Samtryggingarkarlmennska.
    RNA ályktar varðandi fjármögnun bankanna að:

                Rannsóknarnefnd Alþingis telur að fjármögnun bankanna á hlutabréfum hvers annars hafi verið það umfangsmikil að með því hafi skapast mikil kerfisleg áhætta sem hafi veikt getu íslenska fjármálakerfisins til að standa af sér þá lausafjárkreppu sem skall á um mitt ár 2007. (3:23)

    Tilvitnunin í ályktun RNA lýsir samtryggingunni sem við lýði var á meðal karlanna
sem fjármögnuðu bankanna með því að kaupa hlut hver í öðrum. Fleiri dæmi þessu
tengd er að finna í skýrslu RNA:

                Rök má færa fyrir því að stóru bankarnir þrír hafi verið kerfislega tengdir, það er að ef einn þeirra félli þá væru verulegar líkur á því að hinir myndu lenda í erfiðleikum. Samkvæmt Ragnari Hafliðasyni, aðstoðarforstjóra Fjármálaeftirlitsins, „var veikleiki í þessu, og hefði eflaust þurft að vera búið að taka á því […] eða einn af stóru veikleikunum var, að mínu mati, þessi exposure á milli fjármálafyrirtækjanna á eiginfé í gegnum […] ekki bara í gegnum einhverja eignahluti sem að átti þá að draga frá í eiginfjárútreikningi heldur líka í gegnum lánveitingar sem var miklu umfangsmeira, held ég, heldur en maður vissi af“. Til stuðnings þessu má nefna að árið 2008 voru dæmi þess að samstarf væri milli bankanna um að fjármagna eða kaupa bréf hver annars. Í september 2008 gerðu Landsbankinn og Glitnir samkomulag um að skiptast á hlutabréfum, Landsbankinn keypti í Glitni og Glitnir í Landsbankanum. Frá þessu er nánar skýrt í kafla 12.0 en í stuttu máli var um að ræða viðskipti þar sem Glitnir keypti andvirði 3,7 milljarða króna af hlutabréfum Landsbankans í nokkrum viðskiptum um miðjan og seinni hluta september og Landsbankinn keypti á móti 3,7 milljarða virði af hlutabréfum Glitnis. Þá var samkomulag milli Glitnis og Kaupþings um fjármögnun hvors banka á hlutabréfum hins, skv. lánsumsókn vegna lánveitingar Kaupþings til FL Group í maí 2008. Andvirði lánsins skyldi varið til kaupa á hlutabréfum í Glitni en í umsókninni segir: „The . 90m facility stems from a deal Kaupthing and Glitnir made where Glitnir committed to lend against Kaupthing shares and Kaupthing committed to lend against Glitnir shares.“ (3:21)

    Í tilvitnuninni er lýst hvernig samtrygging um eigið fé fór fram á milli bankanna. Samtrygging á sér einnig stað á milli einstaklinga, og tengjast tengslaneti karla sem fjallað var um áður:

                Um 40% þeirra lána sem Landsbankinn veitti starfsmönnum sínum gengu til Guðmundar Péturs Davíðssonar. Hann er bróðursonur Björgólfs Guðmundssonar. Lán Guðmundar og eignarhaldsfélags hans, Brimholts, stóðu í tæplega 800 milljónum kr. í lok september 2008. (3:69)

    Í samtryggingunni felst m.a. að karlarnir festast í sjálfhverfu hinnar ráðandi karlmennsku sem tryggir þeim sjálfgefin völd og byrja að líta á það fé sem þeim hefur verið treyst fyrir af hluthöfum og innstæðueigendum sem sitt eigið fé. Dæmi um þetta má finna í skýrslu RNA:

                Þá endar það þannig að það er þarna í síðustu vikunni, eitthvað svoleiðis, þá endar það þannig að við lánum Björgólfi Thor af okkar pening til þess að hann geti staðið við ákveðna hluti í Actavis, gegn því að hann láti okkur fá veð í seinni hlutanum í, láti pabba sinn fá veð, sem sagt, til þess að láta okkur fá þannig að Landsbankinn sé kominn með 100% veð í Samsoneignarhaldsfélagi. [....] [n]æsta verkefni þá í tengslum við það er auðvitað að finna nýja eigendur til þess að taka allt draslið yfir. (2:177, skáletrun okkar)

    Í tilvitnuninni lýsir Sigurjón Þ. Árnason því hvernig hann lánar Björgólfi Thor Björgólfssyni af „okkar pening“. Björgólfur Thor lætur síðan föður sinn fá veð til þess að faðirinn, Björgólfur Guðmundsson, geti látið þá fá, sbr. „til þess að láta okkur fá“. Völd og fjárhagsleg yfirráð fámenns hóps karla eru þannig tryggð með samtryggingarkarlmennskunni. Það að líta á stofnunina eða fyrirtækið sem viðkomandi starfar hjá sem sitt, sbr. „okkar“ tengist viðfangsefni næsta hluta. Þar er fjallað um hvernig vinnumenning byggir á samspili samtryggingar- og samkeppniskarlmennsku sem m.a. þrífst með því að gera starfsfólk, aðallega karla sem vegna kyns eru hærra settir í skipuriti bankanna, að eigendum: Bankarnir eru þeirra.

7.4. Vinnumenning: Samtrygging og samkeppni í senn.
    Á Íslandi hefur ímynd karlmannsins sem fyrirvinnu verið ríkjandi, þrátt fyrir mikla þátttöku íslenskra kvenna á vinnumarkaði. Karlar vinna að meðaltali lengur en konur, jafnvel þótt íslenskar konur vinni næstum jafnlangan vinnudag og norskir karlar. Virði íslensks karls sem manneskju er mælt í stundunum sem hann eyðir á vinnustaðnum og launum hans. Þetta endurspeglast m.a. í launamun kynjanna, en á Íslandi er hann meiri en á öðrum Norðurlöndum. Margir karlar virðast byggja sjálfsmynd sína að miklu leyti á því að vera í launaðri vinnu og á því að vinna langan vinnudag. Nátengt þessu er löngunin til að afla góðra tekna og vera þar með talinn alvöru þátttakandi í atvinnulífinu.⁷⁹
    Það sem einkenndi ráðandi karlmennsku fyrir hrun bankanna var vinnuumhverfi sem byggðist jöfnum höndum á samkeppni og samvinnuanda. Langur vinnudagur, sókn í hærra kaup og samkeppni við starfsfélaga mótaði karlmennskuhugmyndir sem byggðu í senn á samtryggingu- og samkeppni sem síðan mótaði þá útrásarkarlmennsku sem var ríkjandi fyrir hrun bankanna. Þetta kristallaðist í útrás íslenskra fyrirtækja og blandast hugmyndafræði sem einkennist fyrst og fremst af einstaklingshyggju. Að auki byggjast þessar hugmyndir á og viðhalda ójafnræði kynjanna.
    Ein hlið samtryggingar snýr að vinnumenningu og tengslum og samskiptum yfir- og undirmanna. Til þess að tryggja tryggð starfsmanna við fyrirtækið er þeim afhentur eignarhluti í fyrirtækinu. Dæmi um þetta er að finna í skýrslu RNA:

                Í Kaupþingi tíðkaðist lengi að tengja hagsmuni starfsmanna við fyrirtækið. Árið 2004 greiddi Kaupþing til dæmis öllum starfsmönnum 100 þúsund króna bónus. 50 þúsund voru greidd í peningum en 50 þúsund sem framlag í séreignarsjóð Kaupþings-Búnaðarbanka sem er lífeyrissjóður sem fjárfesti í hlutabréfum bankans. „Við viljum gjarnan að sem flestir starfsmenn bankans séu jafnframt hluthafar í honum,“ sagði Sigurður Einarsson í ræðu við það tækifæri. […] Almennt var talsvert lagt upp úr „fjölskyldukúltúr“ í Kaupþingi […] en ekki síður árangursdrifinni fyrirtækjamenningu: „[W]ork hard – play hard.“ (8:87)

    Vinnumenningin sem lýst er hér að framan einskorðast ekki við bankana. Í nýútkominni rannsókn á vinnumenningu, kynjatengslum og fjölskylduábyrgð sem vitnað hefur verið í áður kemur fram að samskonar vinnumenning er við lýði á fleiri sviðum atvinnulífsins. „Fjölskyldukúltúrinn“, sem vikið er að kemur einnig fram í rannsókninni og lýsir sér í því að á yfirborðinu er gefið til kynna að allir starfsmenn fyrirtækisins séu jafnréttháir og ýtt er undir samvinnu sem aftur á að tryggja sem besta niðurstöðu fyrir fyrirtækið. Undir yfirborðinu er hins vegar mikil samkeppni milli einstaklinga og sá hefur best í þeirri samkeppni sem getur sýnt fram á að hafa aflað mestra tekna fyrir fyrirtækið og/eða lengstu viðveruna. Það tengist aftur fjölskyldukúltúrnum, þ.e. að vera sem mest í vinnunni með vinnufélögunum og að sýna fyrirtækinu hollustu, í rannsókninni voru karlar sem tóku samveru með fjölskyldunni fram yfir viðveru í vinnu litnir hornauga.⁸⁰ Dæmi um hollustu sem leiðir til þess að ekki er spurt erfiðra spurninga er að finna í skýrslu RNA. Starfsmaður eins bankans sagði við skýrslutöku hjá RNA:

                Þegar að bankastjóri segir við þig: Þú gerir þetta ekki neitt. Þú veist og þú ætlar að jafnvel að halda áfram að vinna í bankanum og jafnvel að vera úthlutað kauprétti einhvern tíma seinna, þá – og við fengum aldrei neinar skýringar á því af hverju það var sagt, af hverju það mátti ekki. (8:112)

    Tilvitnunin lýsir hinum erfiðu hliðarverkunum samtryggingarkarlmennskunnar. Starfsmaðurinn vill innleysa hlutabréf sín í bankanum en er bannað það af bankastjóra, Sigurjóni Þ. Árnasyni. Annar starfsmaður í sömu aðstöðu í sama banka telur ekki að sér hafi verið meinað að innleysa bréfin heldur hafi hann hlýtt tilmælum bankastjórans án frekari fyrirmæla. Hann sagði: „Við treystum manninum“ (8:113). Hvort sem „bannið“ var orðað með skýrum hætti eða ekki er ljóst að hollustan var með þeim hætti að ekki var spurt erfiðra spurninga og afleiðingin er sú að bréfin eru ekki innleyst. Þetta eru hinar erfiðu hliðarverkanir samtryggingarkarlmennskunnar sem tryggir stöðu hinna valdameiri á kostnað hinna valdaminni eins og í þessu tilviki. Vikið verður nánar að þessum þætti í kaflanum „Launa- og hvatakerfi“.

7.5. Styðjandi kvenleiki.
    Víkjum að stöðu kvenna innan stigveldiskarlmennskunnar og hvernig valdi karla og stöðu innan stigveldis er viðhaldið með stuðningi kvenna. Systurhugtak hinnar ráðandi karlmennsku er hugtakið styðjandi kvenleiki. Eins og vikið hefur verið að þá byggir ráðandi karlmennska á því að neðar í stigveldinu séu valdaminni karlar og konur. Það er þó engin ein tegund kvenleika sem er ráðandi líkt karlmennsku þar sem ein tegund hennar trónir ávallt á toppi stigveldisins. Þess vegna er talað um styðjandi kvenleika. Konur styðja við völd karla vegna þess að samfélagsleg og fjárhagsleg völd þeirra eru mun minni en karlanna. Hlutverki kvenna sem stuðningsaðila er komið á framfæri og viðhaldið í gegnum menningu okkar, hugmyndafræðilega, í fjölmiðlum og í gegnum ýmiss konar markaðssetningu.⁸¹ Þetta þýðir að konur eru ekki aðalleikendur á sviðinu heldur í stuðningshlutverkum; þær hjálpa aðalleikendum að láta ljós sitt skína. Þær eru m.a. í hlutverki skrautfjöðurseiginkonunnar⁸² (e. trophy wife). Í skýrslu RNA má finna dæmi þessa. Fyrir skýrslutöku hjá RNA sagði einn stjórnenda bankanna, Lárus Welding:

                [Þ]að eru ráðningarfyrirtæki sem birta þessar skýrslur, sem Michael Page, held ég sé með skýrslu sem allir sem hafa verið með einhverja undirmenn í Bretlandi þekkja, af því að þeir mæta alltaf með helvítis skýrsluna og segja: Bíddu, markaðurinn er að borga þrisvar sinnum laun. Og maður segir: Já, en þú ert með hærri grunnlaun en markaðurinn. Já, en það eru allir að fá svona tvisvar sinnum laun, þrisvar sinnum laun í bónusa. Þetta er endalaus umræða og allir að rífast um hvaða viðskipti þeir skiluðu, maður fær ekki mikla svona gleði af mannskepnunni að vera í þessum viðræðum. Ég sagði við þá oft í London: Hættið þið bara að kaupa ykkur Porsche og drekka svona mikið brennivín og þá líður ykkur betur, hættið að skipta um eiginkonur, það mun spara ykkur mikla peninga. (8:43, skáletrun okkar).

    Sem viðbrögð við hækkandi launakröfum undirmanna sinna ráðleggur Lárus þeim m.a. að hætta „að skipta um eiginkonur, það mun spara ykkur mikla peninga.“ Í þessu dæmi eru konur í hlutverki skrautfjaðra, í sama flokki og dýrir bílar, þ.e. hlutgerðar en ekki sjálfstæðar viti bornar manneskjur heldur skrautmunir ráðandi karla. Skömmu eftir hrun bankanna gekk á milli manna í tölvupósti mynd af svartri Range Rover bifreið, upp að bifreiðinni hallaði sér íturvaxin síðhærð kona í rauðum glansandi kjól. Í stað Range Rover á húddi bifreiðarinnar stóð „Game Over“. Staða íslenskra bankamanna á toppi stigveldiskarlmennskunnar hafði beðið hnekki, leiknum var lokið, bíllinn og konan e.t.v. farin – í bili að minnsta kosti.

7.6. Kvengerving: Samspil stöðu og kyns.
    Eins og áður kom fram var Valgerður Sverrisdóttir fyrrverandi viðskiptaráðherra, ráðherra bankamála fram í júní 2006, að einhverju marki „á hliðarlínunni“ (1:267) við einkavæðingu bankanna. Sjálf gaf hún þær skýringar í einu tilviki að það væri kannski af því hún væri kona og því talið að hún væri „kannski ekki að stjórna þessu.“ (1:268). Jón Sigurðsson tók við embættinu af henni og gegndi því til kosninga vorið 2007 en hann kemur ekki mikið við sögu í skýrslu RNA. Björgvin G. Sigurðsson tók við embættinu eftir kosningarnar 2007. Athygli vekur að viðskiptaráðherra hélt áfram að vera jaðarsettur og á hliðarlínunni eftir að ný ríkisstjórn tók við völdum árið 2007 og karlmaður tók við embættinu af konu. Þá var viðskiptaráðherra og hans ráðuneyti formlega í lykilhlutverki, rétt eins og við einkavæðingu bankanna, en nú sem eftirlitsaðili með fjármálakerfinu. Eftirlitið skiptist á þrjú ráðuneyti (forsætis-, viðskipta- og fjármálaráðuneyti), auk Seðlabanka sem heyrði undir forsætisráðuneytið og FME sem heyrði undir viðskiptaráðuneytið (RNA 5. bindi, kafli 16.1).
    Eins og fram kom í kaflanum um kynjafræðileg hugtök og sjónarmið er ein áhrifaríkasta leiðin til að tákngera valdatengsl að kyngera þau.⁸³ Menningarbundnar hugmyndir um að eitthvað sé karlmannlegt undirstrika vald, og á sama hátt draga hugmyndir um að eitthvað sé ókarlmannlegt úr valdi. Í þessum kafla er skoðaður þáttur viðskiptaráðherra, Björgvins G. Sigurðssonar, en jaðarsetning hans er áberandi í ferlinu sem leiddi til hrunsins samkvæmt því sem fram kemur í skýrslu RNA. Þrástef í þeirri orðræðu er tilvísun í meinta eiginleika sem teljast ókarlmannlegir. Hér er þeirri spurningu varpað fram hvort orðræða um ókarlmannleg einkenni hafi átt þátt í að jaðarsetja ráðherra og draga úr áhrifavaldi hans, og þar með vægi málaflokksins. Hér er ekki verið að fjalla um persónu, athafnir eða framgöngu viðkomandi heldur orðræðu og eiginleikum sem honum voru eignaðir.
    Við skýrslutöku hjá RNA sagði Jón Þór Sturluson aðstoðarmaður Björgvins G. Sigurðssonar viðskiptaráðherra að ráðherrann hafi ekki verið í hópi „súperráðherrahópsins“ (6:214) en í þeim hópi væru forsætis-, utanríkis-, fjármála- og félagsmálaráðherra.⁸⁴ Þetta birtist í að hann var ekki boðaður á fundi, vissi ekki um þá, fékk ekki skýrslur eða vissi ekki af tilvist þeirra. Nokkur dæmi eru um þetta í skýrslu RNA. Hann var t.d. ekki boðaður á fund 7. febrúar 2008 þegar seðlabankastjórnin fundaði með forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra eftir fundi Davíðs Oddssonar í London m.a. með matsfyrirtækinu Moody's og fleirum. Hann var ekki á fundi stjórnar Seðlabankans með sömu ráðherrum 7. maí 2008. Hann var ekki boðaður á lokaðan fund ráðherra með hagfræðingum 7. ágúst 2008.⁸⁵ Hann var ekki á fundi ráðuneytisstjóra forsætisráðuneytisins 16. september 2008 þar sem farið var yfir stöðu mála með forsætisráðherra og utanríkisráðherra.
    Seðlabankinn vantreysti viðskiptaráðherra. Ingimundur Friðriksson, einn seðlabankastjóranna, sagði hann vera talinn reynslulítinn, lausmálan og óvarkáran í yfirlýsingum (8:137). Það vekur athygli að þarna er reynsluleysi talið veikja stöðu viðskiptaráðherra á meðan reynsluleysi var ekki tíundað sem löstur á ungu stjórnendunum í bankakerfinu. Við skýrslutöku var Davíð Oddsson formaður stjórnar Seðlabankans spurður að því hvort ekki hefði verið talið tilefni af hálfu Seðlabankans til að funda oftar með viðskiptaráðherra. Formaður stjórnar Seðlabankans sagði:

                [V]ið „sorteruðumst“ undir forsætisráðherrann og hann gat kallað menn til og auðvitað tókum við eftir því, og það var ekkert leyndarmál, að viðskiptaráðherra var ekki hafður með á fundum með fjármálaráðherra og utanríkisráðherra. Jóhanna Sigurðardóttir var á einum eða tveimur fundum. [...] og reyndar var það nú þannig að – það verður bara að segja það eins og er – menn treystu sér ekki til að segja neitt sem ætti að fara leynt við viðskiptaráðherrann, menn treystu sér ekki til þess. [...] Ég held að sú afstaða hafi ráðið því að forsætisráðherra og utanríkisráðherra kölluðu hann ekki á fund með bankastjórninni. Og það sem vakti nú athygli mína var að þegar utanríkisráðherra, formaður hins stjórnarflokksins, lýsti því yfir að hann hefði verið á sex, sjö fundum með Seðlabankanum – hann hafði ekki sagt viðskiptaráðherranum frá neinu sem þar gerðist sem ég hefði nú búist við að mundi gerast. En ég held að það sé sama ástæðan, það var vitað að viðskiptaráðherra átti það til að hringja í fréttamann, jafnvel bláókunnuga fréttamenn, og segja þeim fréttir „off the record“, eins og það hét. Það getur bara ekki gengið í stjórnsýslunni. (6:93)

    Í ræðu á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í mars 2009 sagði Davíð Oddsson formann Samfylkingarinnar, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, hafa óttast það að Björgvin G. Sigurðsson, viðskiptaráðherra, og Össur Skarphéðinsson, iðnaðarráðherra, mundu leka þeim upplýsingum sem forsvarsmenn Seðlabanka Íslands kynntu fyrir forsvarsmönnum ríkisstjórnar Íslands fyrir bankahrun. Sagði hann Össur „hriplekan“ og aldrei hafa kunnað að fara með trúnaðarupplýsingar. Þess vegna hefði hann ekki verið með í ráðum á fundum þar sem alvarlegar athugasemdir voru gerðar við stöðu mála hjá bönkunum. Á meðan Össur hefði átti „Íslandsmetið í leka“ hefði Björgvin G. átt „drengjametið“. Með þessum orðum er einni vídd bætt við jaðarsetningu viðskiptaráðherra, með öðrum orðum aldursvídd. Með orðunum gefur seðlabankastjóri í skyn að ekki sé litið svo á að viðskiptaráðherra keppi í fullorðinsflokki heldur drengjaflokki.
    Mál frá viðskiptaráðherra voru jaðarsett. Á fundi ríkisstjórnarinnar 12. ágúst 2008 lagði viðskiptaráðherra fram tillögu um skipun sérstakrar nefndar til að auka stöðugleika fjármálakerfisins og lagði jafnramt til að hann myndi skipa formann nefndarinnar. Enginn í ríkisstjórninni studdi hugmyndina: „Málið rætt en afgreiðslu þess frestað“ (6:218) segir í fundargerð. Andstaða forsætisráðherra fólst í að tillagan gæti gefið skilaboð um „taugaveiklun“ (6:219) eða að ríkisstjórnin hefði ekki stjórn á hlutum, þau vildu:

                [M]jög ógjarnan gera hluti sem út á við hefðu verið túlkaðir sem einhver taugaveiklun eða ótti af okkar hálfu um það að hlutirnir væru að fara úr böndum hvað bankana varðaði (6:219).

                Iðnaðarráðherra taldi að menn hefðu litið á tillöguna sem „hálfgerða framhleypni“. Hann ráðlagði viðskiptaráðherra að „gardera“ sig fyrirfram, sagði sjálfur að hann „talaði við einhverja lykilmenn og svona“ (6:219), formann flokksins og hugsanlega fjármálaráðherrann. Hér er ýjað sterklega að þekkingarleysi og dómgreindarleysi. Hugmyndir ráðherrans eru taldar geta sýnt taugaveiklun og veikleika, bæði kvenkennd einkenni.

    Ráðuneytisstjóri viðskiptaráðuneytisins kynnti tillögu viðskiptaráðherra um nefndina í samráðshópi stjórnvalda og sagði að þar „hefðu menn í rauninni hneykslast á því og talið að þetta væri alls ekki tímabært því það væru önnur verkefni brýnni á þeim tímapunkti“ (6:219). Skrifstofustjóri ráðuneytisins, Áslaug Árnadóttir, sem starfaði tímabundið sem ráðuneytisstjóri og tók sæti í samráðsnefnd stjórnvalda, greindi frá því við RNA að það hefðu farið:

                [O]ft heilu og hálfu fundirnir í það að ræða um persónu viðskiptaráðherra sem þótti lausmáll og var ekki mikil trú á honum [...] það var iðulega lögð fram opnugrein, viðtal við viðskiptaráðherra [og síðan spurt] getur maðurinn ekki haldið kjafti (6:146).

    Eins og fram kom í kaflanum um kynjafræðileg hugtök og sjónarmið hefur sjálfsstjórn og þagmælska verið tengd við mikilleika og vald karlmennsku, sem kallast á við að kjaftagangur er gjarnan kenndur við konur. Til eru málshættir og skírskotanir í bókmenntir sem endurspegla staðalmyndir um konur og ábyrgðarleysi í tali þeirra. Úr Gísla sögu Súrssonar er t.d. dreginn málshátturinn „oft hlýst illt af kvennahjali“. Orðræða um lausmælgi sem eitthvað ókarlmannlegt hefur fengið skýra birtingarmynd í stríðum og eru slagorðin „lausmælgi sökkvir skipum“ dæmi um það. Þar er ennfremur að finna ímyndir af konum sem „blaðurskjóðum sem kjafta frá hernaðarleyndarmálum.“⁸⁶
    Skrifstofustjóri viðskiptaráðuneytisins sagði í skýrslutöku hjá RNA að hún hefði gert samráðsnefnd stjórnvalda ljóst að hún teldi það skyldu sína að upplýsa ráðherra um það sem fram kæmi á fundum og veita honum aðgang að gögnum ef hann óskaði eftir því. Af þeim ástæðum hefði fundarmönnum í samráðshópnum „verið gert að skila framlögðum skjölum“ (1:146). Þá kemur fram í skýrslu RNA að skrifstofustjórinn telur að fulltrúar FME og Seðlabanka „hafi verið tregir til þess að veita skriflegar upplýsingar inn á fundina, meðal annars vegna tortryggni sem ríkti gagnvart því að gætt yrði trúnaðar“ (8:143).
    Af hálfu bankageirans eru heldur ekki mikil samskipti við viðskiptaráðherra. Sigurjón Þ. Árnason sagði:

                Bankamálaráðherra, nei, við töluðum við aldrei við hann, Seðlabankinn bara boycut- aði á hann og talaði aldrei við hann, hann var náttúrlega aldrei inni í neinu, það talaði aldrei neinn við hann (8:106).

                Sigurður Einarsson taldi viðskiptaráðherra gjarnan á að tjá sig um hluti án þess að hafa nægar upplýsingar fyrir hendi en: „Ég held að hann hafi verið vel meinandi og svoleiðis.“ (8:106). Hreiðar Már orðar það svo að bankamálaráðherra hafi verið ráðherra neytenda en fjármálageirinn hafi í raun aldrei átt ráðherra sem barðist fyrir hann (8:106). Tilvísunin í neytendamál gefur sterk hughrif, þau eru að öllum líkindum talin léttvægari en málefni fjármálageirans.

    Dæmi um lítil tengsl bankamannanna við viðskiptaráðherra er fundur Landsbankans 11. júlí 2008 með hagfræðingunum Anne Sibert og Willem Buiter sem fjallað var um hér að framan. Til fundarins bauð bankinn m.a. starfsmönnum úr Seðlabanka Íslands, ráðuneytum, einkageiranum og loks fræðimönnum, eða með orðum Sigurjóns Þ. Árnasonar:

                Þess vegna boðuðum við þennan fund þar sem allir ákvörðunaraðilarnir sem skipta máli voru boðaðir, akademíkerarnir, Seðlabankinn og allir þessir gaurar voru boðaðir og fengu þetta í æð, og svo hitti hann líka einhverja ráðherra og svona... (6:199).

    Aðstoðarmaður viðskiptaráðherra var á fundinum en ekki viðskiptaráðherra. Aðstoðarmaðurinn kynnti honum ekki skýrsluna og bar við:

                Hann var bara í fríi þarna akkúrat á þessum tíma og við höfum farið yfir þetta, ég, hann man ekki eftir því að ég hafi kynnt honum þessa skýrslu, ég get ekki, man ekki hvenær það átti að vera … (6:201).

    Ummæli aðstoðarmannsins um að ráðherrann hafi verið í fríi gæti gefið til kynna að aðstoðarmaðurinn sé að réttlæta það eftir á að hafa ekki upplýst ráðherrann. Í ljósi þeirra óformlegu samskipta sem eiga sér stað á milli karla, og lýst er hér að framan, verður þetta haldlítil skýring. Ráðuneytisstjórar viðskiptaráðuneytisins, sem voru tveir á þessum tíma eins og fram kemur hér að framan, báru við um vantraust í garð viðskiptaráðuneytisins og viðskiptaráðherra:

                Mér hefur í rauninni mjög oft fundist í þessari krísu að ég hafi þurft að berjast fyrir aðkomu viðskiptaráðuneytisins að hlutunum,“ segir Jónína Lárusdóttir, ráðuneytisstjóri viðskiptaráðuneytisins. Áslaug Árnadóttir, skrifstofustjóri viðskiptaráðuneytisins segir að sér hafi oft þótt óþægilegt að hann væri ekki hafður með í ráðum: „[Þ]etta var mjög undarleg staða, verð ég að segja, ekki svona korrekt stjórnsýsla. (8:137138).

    Í skýrslu viðskiptaráðherra sjálfs, Björgvins G. Sigurðssonar, fyrir RNA kemur fram að hann telur að skort hafi þann „trúverðugleika og heiðarleika í samskiptum sem var kannski forsendan fyrir því að menn gætu sinnt sínu hlutverki“. (8:142–143). Hann segir að samráðshópurinn hefði verið mikill leynihópur, sem ekki hefði mátt upplýsa að til væri og að hópurinn hefði aldrei komið með neinar skriflegar skýrslur. Viðskiptaráðherra kannaðist ekki við að ráðuneytisstjóri viðskiptaráðuneytis hefði nokkurn tímann borið undir hann tillögur af vettvangi samráðshópsins sem hann hefði þurft að taka ákvörðun um (6:239). Hann lýsti líka óvild af hálfu Seðlabankans:

                Heiftin var mjög mikil þarna og menn sniðgengu hverjir aðra greinilega kerfisbundið og ég staðhæfi það að [Davíð Oddsson] hafi með mjög yfirveguðum hætti haldið mér frá upplýsingum og atburðum og ýmsu slíku. (6:92).

    Þegar rýnt er í stöðu viðskiptaráðherra, og orðræðu um hana, vekur athygli hve hlutverk ráðherrans virðist vera talið léttvægara en annarra. Hér er sem saman tvinnist kyngervi og hlutverk og staða sem viðkomandi hefur í krafti embættisins. Eins og fram kom í kaflanum um kynjafræðileg hugtök og sjónarmið er ein áhrifaríkasta leiðin til að tákngera valdatengsl að kyngera þau.⁸⁷ Áhugaverð spurning í þessu samhengi er hvort orðræða um viðskiptaráðherra og tenging við meinta ókarlmannlega eiginleika tengist málaflokknum, og meðvituðum eða ómeðvituðum tilburðum til að jaðarsetja hann. Ekki er til einhlítt svar við þeirri spurningu en vert að hafa í huga hið stærra samhengi, að Fjármálaeftirlitið heyrir undir viðskiptaráðuneytið, og jaðarsetning ráðherra þýðir jafnframt veikingu eftirlitsins, en eins og fram hefur komið var „eftirlitsiðnaðurinn“ (5:133) ekki vinsæll. Umfjöllunina hér að ofan þarf að skoða í því ljósi. Hér má bæta við að Valgerður Sverrisdóttir fyrrverandi viðskiptaráðherra líkti hlutverki FME við „verndarengil sem vakir yfir velferð okkar“ (8:122). Hugmyndin var fengin af jólakorti sem hún fékk frá FME. Það er líka táknrænt í þessu samhengi að „e“ í skilti framan á byggingu Fjármálaeftirlitsins er lítið á meðan aðrir stafir eru stórir (hástafir):

8. Launa- og hvatakerfi.
    Í skýrslu RNA eru eftirfarandi ályktanir dregnar:

                Rannsóknarnefnd Alþingis telur að útlán stóru íslensku bankanna þriggja, Glitnis banka hf., Kaupþings banka hf. og Landsbanka Íslands hf., hafi síðustu árin fyrir fall þeirra vaxið langt fram úr hagkerfinu og þeim stofnunum sem áttu að hafa eftirlit með bönkunum og gæta hagsmuna innlánseigenda. Rannsóknarnefndin telur jafnframt að efnahagur og útlán bankanna hafi vaxið fram úr innviðum bankanna sjálfra. Þannig hafi utanumhald um og eftirlit með útlánum ekki fylgt eftir útlánavextinum. Þá var hröð sókn inn á nýja markaði mjög áhættusöm. Í ljósi fyrirliggjandi rannsókna og fræðigreina mátti gera ráð fyrir að líkur væru á því að gæði útlánasafna bankanna væru mun minni en ef vöxtur þeirra hefði verið hóflegur og því var ljóst að verulega myndi reyna á bankana þegar um hægðist. Eins og fram kemur í kafla 8.5 telur nefndin að þetta hafi verið raunin. Af þessum ástæðum samræmist svo mikill vöxtur ekki langtímahagsmunum trausts banka. Það er mat nefndarinnar að til staðar hafi verið hvatar til skammtímahagnaðar sem drifu vöxtinn áfram. Þessir hvatar hafi meðal annars falist í hvatakerfum bankanna [...]. Þá hafi mikil skuldsetning stærstu eigendanna, sem jafnframt skipuðu stjórnir bankanna, verið til þess fallin að auka áhættusækni í rekstri bankanna. (2:93, skáletrun okkar).

    Má því segja að bankakerfið hafi farið fram úr sjálfu sér: Áhættusækni, skammtímagróðasjónarmið og markaleysi samkeppniskarlmennskunnar réðu för. Um þessi atriði verður fjallað í þessum hluta með áherslu á launa- og hvatakerfi bankanna og með hliðsjón af þeim kynjafræðilegu hugtökum sem kynnt hafa verið til sögunnar hér á undan. Hér verður ekki farið efnislega í launasamninga bankamannanna, um þá er fjallað í 10. kafla, 3. bindi RNA. Til að byrja með er ágætt að átta sig á umfangi þeirra launa sem um ræðir, hér eru nokkur dæmi:

                Meðalmánaðarlaun Bjarna Ármannssonar fimmfölduðust á þremur árum, fóru úr 9 milljónum kr. á mánuði árið 2004 í rúmar 50 milljónir kr. á mánuði árið 2007. (3:44)

                Heildarmánaðarlaun Sigurjóns Þ. Árnasonar rúmlega nífölduðust frá árinu 2004 til 2008 og voru tæpar 35 milljónir króna að meðaltali á mánuði árið 2008. (3:58)

                Grunnlaun Halldórs J. Kristjánssonar tvöfölduðust milli áranna 2004 og 2008, fóru úr rúmlega 1,5 milljónum króna að meðaltali á mánuði í rúmar 3 milljónir króna. (3:59)

                Heildarlaun Hreiðars Más Sigurðssonar að meðaltali á mánuði ríflega fjórfölduðust á árunum 2004 til 2006 og voru rúmar 80 milljónir kr. á mánuði árið 2006. Heildarlaun hans að meðaltali á mánuði lækkuðu eftir það niður í tæpar 50 milljónir kr. árið 2008. (3:95)

    Áður hefur verið rætt um hvernig aðgengi að fjármunum tryggir ráðandi stöðu innan stigveldis karlmennskunnar. Dæmunum verður því ekki gerð frekari skil en sjónum beint að afleiðingum launa- og hvatakerfis bankanna. Í skýrslu RNA kemur fram að í bönkunum þremur, Glitni, Landsbanka og Kaupþingi, hafi verið við lýði launa- og hvatakerfi sem að stuðluðu að vexti skammtímahagnaðar. Til að nefna nokkur dæmi, það fyrsta er frá Glitni, þá varð þetta þess valdandi að „að stjórnendur t[óku] of mikla áhættu í rekstri“ (3:47). Í Landsbankanum er tekið dæmi af einu sviði (verðbréfamiðlunarsviði): „Á þessum þremur mánuðum frá september til nóvember 2007 voru tekjur sviðsins ríflega 178 milljónir kr. Bónusgreiðslur námu 194 milljónum kr. fyrir sama tímabil.“ (3:54). Í Kaupþingi voru starfsmönnum veitt há laun til hlutabréfakaupa í bankanum. Allt eru þetta dæmi um afleiðingar launa- og hvatakerfis sem byggir á hugmyndafræði þeirra sem skammtað hafa sér völd. Af því að völdin eru sjálfgefin þá eru launin það líka og virðast ekki háð frammistöðu eins og dæmið frá Landsbankanum sýnir glögglega.
    Launa- og hvatakerfið sem RNA gerir að umfjöllunarefni lýsir vel tengslum stigveldis karlmennskunnar, og þeim hugmyndum samtryggingar og samkeppni sem í henni felast. Umfjöllunin sýnir jafnframt vinnumenningu sem byggir í senn á samkeppni og samtryggingu. Fram kemur að:

                Bónusgreiðslur til starfsmanna voru að stórum hluta byggðar á mati æðstu stjórnenda, bankastjórans Sigurjóns Þ. Árnasonar sem fór með starfsmannamál og framkvæmdastjóra viðkomandi sviðs. Eins og staðið var að þessum ákvörðunum í Landsbankanum er ekki hægt að útiloka að það hversu ákveðið einstakir starfsmenn sóttust eftir bónusum og mismunandi aðstaða starfsmanna til þess að gera slíkar kröfur hafi í reynd haft sitt að segja þegar kom að ákvörðun yfirmanna um bónusa. (3:70)

    Í tilvitnuninni kemur fram hvernig starfsmenn gátu sótt sér slíka bónusa eða hvata og hvernig aðgengi að yfirmanni hjálpaði til við slíkt. Hér koma aftur við sögu tengslanet karla. En sambandið er ekki einhliða, starfsmaðurinn sækir hvatann og stjórnandinn hefur hag af því að hvetja starfsmanninn, það tryggir tryggð hans við vinnustaðinn. Fram kemur í skýrslu RNA að:

                Samkvæmt fréttatilkynningu Kaupþings Búnaðarbanka var sú stefna samþykkt á aðalfundi bankans 27. mars 2004 að æskilegt væri að lykilstarfsmenn væru einnig hluthafar bankans með afgerandi hætti. (3:77, skáletrun okkar)

    Með stefnu bankans er verið binda saman hagsmuni starfsmanna og stjórnenda en ekki allra starfsmanna heldur „lykilstarfsmanna“. Orðið lykilstarfsmenn hefur talsvert verið í umræðunni á undanförnum árum og lýsir stigveldinu innan bankanna. Ljóst er af lestri skýrslu RNA að karlar voru í yfirgnæfandi meirihluta lykilstarfsmanna þegar lán til starfsmanna vegna hlutabréfakaupa eru annars vegar og ef skoðað er hverjir fengu að setja slík lán og hlutabréf í eignarhaldsfélög. Verður vikið að því síðar. Eftirsókn var eftir því að vera flokkaður sem lykilstarfsmaður og geta þannig mátað sig við hina ráðandi karlmennsku. Í skýrslu RNA er haft eftir starfsmanni eins bankans:

                Í öðrum bönkum virðist samheldnin ekki hafa verið eins sterk og í Kaupþingi. Þó eru allir að reyna að komast í innsta hring. „Það var ekki meðvitað en það var bara svo gaman, það snerist allt um að komast í fótboltaferðina til West Ham eða … þið skiljið hvað ég er að fara. Þá varstu kominn í svona elítustarfsmannahóp og það snerist líka um að komast í kúlulánahópinn og kaupréttarhópinn.“ (8:88)

    Ekki voru þó allir skilgreindir lykilstarfsmenn áfjáðir í lán og var því ekki vel tekið
eins og eftirfarandi dæmi sýna:

                Fyrirsvarsmenn bankans virðast hafa lagt hart að starfsmönnum að taka við háum lánum til kaupa á hlutabréfum og fyrirtækjamenning sú er við lýði var innan bankans hneig einnig í þá átt. Guðmundur Þórður Guðmundsson, framkvæmdastjóri hjá Kaupþingi, lýsti þessu með eftirfarandi hætti: „[...] ef þú sest niður með yfirmanni þínum: Heyrðu, ég bara hef ekki efni á að taka svona stórt lán hjá þér. Hann: Mér finnst að, þú átt að taka þetta. Ég: Nei, veistu að mér líst ekki á þetta, ég er ekki með nógu há laun til þess að standa undir þessu hérna. Hann: Þú þarft ekki að hafa áhyggjur af því, það eru, áhætta þín er í raun og veru mjög takmörkuð eða engin. Þú tekur þetta hér.“ (3:79)

                Starfsmenn Kaupþings sem gáfu skýrslu fyrir rannsóknarnefnd 4. september 2009 mátu það svo að bankinn hefði í raun með þessu haldið í „gíslingu“ mörgum starfsmönnum sem tekið höfðu lán af þessu tagi. Fyrirsvarsmenn bankans hefðu stöðugt veitt sama svarið þegar starfsmenn báru sig eftir heimildum til að selja bréfin og mæta veðköllum. Það var á þann veg að verið væri að skoða málið. […] Í fyrrnefndri skýrslutöku sagði Guðmundur Þórður Guðmundsson: „[...] [Þ]að mátti aldrei sýna veikleika með því að selja bréf í raun og veru. Og þetta náttúrulega er þannig að ég vil meina það að þú varst með stóran hóp starfsfólks sem var í raun og veru, þetta var bara hreint út, í bara gíslingu í meira en ár og jafnvel lengri tíma hjá banka með þessa stöðu. Nema það bara að segja upp eða hætta og þá vissi kannski fólk ekki í raun og veru hver staða þess var ef það hefði tekið upp á því. [...] Hagsmunirnir voru það miklir, alveg satt, ef við sýnum veikleika, ef lykilstjórnendur, stór hópur lykilstjórnenda fer að selja bréfin sín í bankanum, þá bara hrynur þetta [...].“ (3:80)

    Ofangreind orð lýsa vel samspili samtryggingar og samkeppni og hvernig þeir þættir hafa áhrif á vinnumenningu fyrirtækja. Hart er lagt að starfsmanninum að taka lánið og sýna þannig tryggð sína í verki og gangast inn á samtrygginguna. Leiða má að því líkum að þeir sem voru innsta hring lykilstarfsmanna eða – stjórnenda hafi verið betur tryggðir en aðrir stafsmenn. Í skýrslu RNA er birt tölvubréf tveggja starfsmanna Kaupþings til æðstu stjórnenda:

                Í bréfinu kom fram hugmynd um að stjórnendurnir gætu losað sig undan persónulegri ábyrgð vegna lánanna þannig að Kaupþing bæri alla áhættu. Tekið skal fram að innan hornklofa eru skýringar rannsóknarnefndar á hugtökum sem skammstöfuð eru í bréfinu:
                „Sæll Siggi og Hreiðar
                Þar sem að Ármann er búinn að ræða þetta við ykkur höfum við talað okkur saman (samtök loyal CEOa) og komist að þessari hugmynd um bréf okkar í bankanum:
                1.    Við stofnum SPV (hver um sig) [eignarhaldsfélag eða Special Purpose Vehicle] og setjum öll bréf og lán í það félag.
                2.    Við fáum viðbótarlán uppá að 90% LTV [Loan to Value, eða 90 krónur að láni fyrir hverjar 100 sem eru í félaginu þegar] sem þýðir að við tökum út einhvern pening strax.
                3.    Við fáum heimild fyrir að fá lánað meira ef gengi KB hækkar sem nemur 90% LTV upp að genginu 1000. Þannig að ef gengið fer yfir 1000 þá getum við ekki fengið meira lánað.
                4.    Bankinn hefði engin margincall á okkur og myndi taka á sig fræðilegt tap ef að yrði
                    Við hefðum áhuga á að nota hluta af þessu fjármagni til að setja inní Kaupthing Capital Partners (principal investment sjóður bankans)
                    Kveðja Magnús og Ármann
                    Eins og við höfum sagt áður þá höfum við rætt þessa hugmynd við Ingólf líka.“ (3:81)

    Starfsmennirnir skilgreina sig sem „samtök loyal CEOa“, skilgreining sem æðstu stjórnendur hafa eflaust verið sammála um. Tölvubréfið sýnir glögglega karlmennsku samtryggingar. Starfsmennirnir eru innvígðir og innmúraðir í fyrirtækið, umfram aðra. Fjárhagur þeirra er tryggður umfram aðra starfsmenn sem keppa innbyrðist um virðingu æðstu stjórnenda.

    Í skýrslu RNA kemur fram að:

                Rannsóknarnefnd Alþingis fær ekki séð af athugun sem hún hefur gert að bónusgreiðslurnar hafi verið tengdar rekstrarárangri bankans með kerfisbundnum hætti heldur virðast þær hafa verið háðar huglægu mati stjórnenda. (3:86)

    Að veita ákveðnum starfsmönnum, oftast körlum, lán til hlutabréfakaupa er m.a. gert með eftirfarandi markmið í huga:

                Stjórnendur Kaupþings vildu koma bankanum undan launakostnaði, kostnaði félagsins vegna opinberra gjalda, draga úr skattbyrði starfsmannanna vegna færslu úr tekjuskatti í fjármagnstekjuskatt […] … lánafyrirgreiðslunni hafi verið ætlað að binda saman hag hluthafa og stjórnenda. Það verður að teljast sérlega veikburða samræming hagsmuna ef starfsmenn njóta alls hagnaðar meðan vel gengur en hluthafar sitja uppi með alla áhættuna og þar með gríðarlegt tap ef illa gengur. (3:96)

    Samtryggingin er án nokkurrar eigin sku