Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill málsins.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1249  —  645. mál.



Svar


utanríkisráðherra við fyrirspurn Ásmundar Einars Daðasonar
um áhrif ESB á umræður um ESB-aðild.

    Fyrirspurnin hljóðar svo:
    1.     Hver er skoðun ráðherra á því að ESB, með fjármunum og þátttöku sendiherra og sendiráðs, blandar sér með beinum hætti í umræður um áhrif ESB-aðildar á þá málaflokka sem heyra undir ráðuneytið?
    2.     Hvernig hyggst ráðherra tryggja að starfsemi Evrópustofu og þeir fjármunir sem ESB ver til hennar, ásamt beinni þátttöku sendiherra og sendiráðs ESB, skekki ekki lýðræðislega umræðu um þá málaflokka sem heyra undir ráðuneytið?

    Um starfsemi sendiráða ríkja og annarra aðila að þjóðarétti gildir alþjóðasamningur um stjórnmálasamband, kenndur við Vín, og þar gerður 18. apríl 1961. Hann hefur lagagildi á Íslandi, sbr. lög nr. 16/1971. Markmið samningsins er að skilgreina „forréttindi og friðhelgi“ sendiráða með það í huga „að tryggja árangursríkan sendierindrekstur á vegum ríkja“, sbr. inngangsákvæði samningsins. Í ákvæðinu er einnig tekið fram að varðandi þau atriði sem ákvæði samningsins taka ekki til skuli venjureglur þjóðaréttarins gilda. Sá hefðbundni skilningur þjóðaréttar er jafnframt áréttaður að það sé „skylda allra þeirra, sem njóta forréttinda og friðhelgi að virða lög og reglur móttökuríkisins“ og „einnig sú skylda að skipta sér ekki af innanlandsmálum“, sbr. 1. mgr. 41. gr. samningsins. Þess ber að geta að þótt talað sé um „ríki“ í samningnum gilda þessi ákvæði að sjálfsögðu jafnt um aðra fullvalda aðila að þjóðarétti sem móttökuríkið hefur viðurkennt. Má þar nefna t.d. Páfastól og ESB.
    Í 3. gr. Vínarsamningsins er fjallað um viðfangsefni sendiráða og er hún svohljóðandi:
    1.     Viðfangsefni sendiráða eru einkum þessi:
            a.     að vera fulltrúi sendiríkisins í móttökuríkinu;
            b.     að vernda hagsmuni sendiríkisins og ríkisborgara þess í móttökuríkinu, innan þeirra takmarka sem þjóðaréttur setur;
            c.     að annast samningagerð við ríkisstjórn móttökuríkisins;
            d.     að afla á löglegan hátt upplýsinga um ástand og þróun mála í móttökuríkinu og gefa ríkisstjórn sendiríkisins skýrslur um það;
            e.     að efla vinsamleg samskipti milli sendiríkisins og móttökuríkisins og auka efnahagsleg, menningarleg og vísindaleg samskipti þeirra.
    2.     Ekki skal túlka nein ákvæði samnings þessa á þann hátt að þau hindri sendiráð í því að annast ræðismannsstörf.
    Í samræmi við þessa grein og langa hefð í alþjóðasamskiptum hafa ríki og aðrir aðilar að þjóðarétti haft með höndum upplýsingastarf í þeim ríkjum þar sem þau hafa sendiráð og kynnt málefni sín í móttökuríkinu. Sendiherrar og aðrir starfsmenn sendiráðanna, í sumum tilvikum sérstakar upplýsingastofnanir á vegum sendiríkisins, kynna málefni sinna ríkja hérlendis með margvíslegum hætti, hvort sem er á sviði stjórnmála, viðskipta eða menningar. Eins eru þeir eftir atvikum rödd viðkomandi ríkis í opinberri umræðu. Þannig leita til að mynda íslenskir fjölmiðlar jafnan til erlendra sendiráða í Reykjavík þegar hlutaðeigandi málefni Íslands og viðkomandi ríkis, eða önnur mál sem snerta viðkomandi ríki, eru ofarlega á baugi. Hefur það jafnan verið talinn eðlilegur og sjálfsagður hluti af starfsemi sendiráða og ekki afskipti af innanlandsmálum eða til þess fallið að skekkja lýðræðislega umræðu í móttökuríki. Á sama hátt er það meginhlutverk íslenskra sendiskrifstofa erlendis að gæta hagsmuna Íslands á sviði stjórnmála, viðskipta eða menningar í þeim ríkjum sem þær eru staðsettar og eftir atvikum í umdæmisríkjum, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1971, um utanríkisþjónustu Íslands, m.a. með því að kynna íslensk málefni á þessum sviðum. Ein helsta grundvallarregla í alþjóðasamskiptum, sem staðfest er í Vínarsamningnum, er sú að öll ríki og sendiráð þeirra skuli njóta sama réttar. Ísland hefur stofnað til stjórnmálasambands við 186 ríki auk einnar alþjóðastofnunar, Evrópusambandsins. Hafi íslensk stjórnvöld samþykkt að ríki eða annar aðili, sem það er í stjórnmálasambandi við, opni sendiskrifstofu hérlendis eru stjórnvöld bundin af því að þjóðarétti að veita þeim sömu réttindi og öðrum slíkum aðilum sem hér hafa opnað sendiskrifstofur.
    Sendiráð Evrópusambandsins hér á landi er eitt 15 erlendra sendiráða sem starfrækt eru á Íslandi. Það starfar á grundvelli samnings milli ríkisstjórnar Íslands og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um stofnun og um forréttindi og friðhelgi sendinefndar framkvæmdastjórnar ESB á Íslandi. Samningurinn byggist á þeim grunni sem lýst er í 3. gr. Vínarsamningsins og vilja samningsaðila til að styrkja og þróa enn frekar vinsamleg samskipti og samvinnu milli Íslands og Evrópusambandsins. Í samningnum er kveðið á um að sendinefnd framkvæmdastjórnarinnar skuli njóta þeirra réttinda sem mælt er fyrir um í Vínarsamningnum.
    Utanríkisráðuneytið telur að kynningarstarf Evrópusambandsins á Íslandi, hvort sem er í nafni sendiráðs ESB hérlendis eða Evrópustofu, sem er hluti af reglubundinni starfsemi sambandsins í aðildarríkjum, umsóknarríkjum og í þriðju ríkjum, teljist til eðlilegs hluta af starfsemi sendiráða í samræmi við Vínarsamninginn um stjórnmálasamband og venjurétt þjóðaréttar. Þess má geta að Evrópusambandið starfrækir upplýsingaskrifstofur eða sendiskrifstofur með upplýsingahlutverk í samtals 130 löndum og hafa þó fæst þeirra sótt um aðild að sambandinu. Í tilviki Íslands skýrist tilgangurinn með Evrópustofu giska vel í útboði sambandsins en þar er hlutverk Evrópustofu skilgreint með svofelldum hætti: „Að aðstoða Evrópusambandið við að auka þekkingu og skilning á Evrópusambandinu á Íslandi og til að varpa ljósi á tengsl Íslands og ESB, samningaferlið sjálft og mögulegar afleiðingar aðildar fyrir Íslendinga. Slíkt feli í sér að hvetja til samræðna um allt ofantalið, koma í veg fyrir misskilning og rangfærslur um Evrópusambandið og byggja þannig upp raunhæfar væntingar borgara og þekkingu til að komast að eigin niðurstöðu“.
    Með vísan til framangreinds telur utanríkisráðuneytið að Evrópusambandið sé ekki að blanda sér með beinum hætti í umræður um áhrif ESB-aðildar á þá málaflokka sem heyra undir ráðuneytið. Af sjálfu leiðir þá að utanríkisráðuneytið telur málsefni ekki standa til þess að starfsemi Evrópustofu skekki lýðræðislega umræðu á Ísland. Mætti raunar rökstyðja hið gagnstæða þó í því efni verði engum þröngvað til sammælis.