Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF -
Word Perfect. Ferill málsins.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1418 — 736. mál. 2. umræða.
Nefndarálit
um frumvarp til laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda.
Frá velferðarnefnd.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðríði Þorsteinsdóttur og Laufeyju
Helgu Guðmundsdóttur frá velferðarráðuneyti, Skúla Guðmundsson frá innanríkisráðuneyti,
Óttar Guðmundsson frá geðsviði Landspítala, Önnu K. Kristjánsdóttur frá Trans-Íslandi,
Guðmund Helgason, formann Samtakanna ´78, og Margréti Steinarsdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands. Umsagnir um málið hafa borist frá Önnu K. Kristjánsdóttur, Bandalagi
starfsmanna ríkis og bæja, Félagi nýrnasjúkra, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Samtökunum
´78 og Siðmennt.
Með frumvarpinu eru lagðar til tillögur að úrbótum á réttarstöðu fólks með kynáttunarvanda en þær lúta fyrst og fremst að stjórnsýslu og meðferð mála fólks með kynáttunarvanda
og tilhögun kynleiðréttinga og nafnbreytinga í Þjóðskrá. Í frumvarpinu er kynáttunarvandi
skilgreindur sem upplifun einstaklings frá unga aldri um að hann telji sig hafa fæðst í röngu
kyni og óskar að tilheyra hinu kyninu. Frumvarpið tekur til málsmeðferðar lögráða einstaklinga með kynáttunarvanda. Gert er ráð fyrir að einstaklingur leiti fyrst til teymis Landspítala
um kynáttunarvanda sem hefur umsjón með greiningu og viðurkenndri meðferð einstaklinga
með kynáttunarvanda. Að 18 mánaða meðferð lokinni, þar af 12 mánaða reynslutímabili í
gagnstæðu kynhlutverki, og að uppfylltum öðrum skilyrðum, getur viðkomandi sótt um staðfestingu sérfræðinefndar um kynáttunarvanda á að hann tilheyri gagnstæðu kyni og nefndin
metur í kjölfarið hvort viðkomandi teljist hæfur til kynleiðréttandi aðgerðar. Eftir slíka
staðfestingu nýtur einstaklingur allra þeirra réttinda að lögum sem skráð kyn ber með sér.
Vert er þó að árétta að réttarstaða einstaklings, sem farið hefur í kynleiðréttandi aðgerð, helst
óbreytt gagnvart börnum hans. Sérfræðinefndin skal einnig tilkynna Þjóðskrá Íslands um
leiðrétt kyn og skal stofnunin þá upplýsa viðkomandi um skyldu hans til nafnbreytingar. Þá
er viðkomandi einnig heimilt að sækja um að sér verði úthlutað nýrri kennitölu. Óski viðkomandi nýrrar kennitölu skal fyrri kennitala vera aðgengileg þeim stjórnvöldum og öðrum
aðilum sem starfs síns vegna þurfa að vita um tengsl nýju og eldri kennitölunnar.
Frumvarpið var samið af nefnd skipaðri sérfræðingum og hagsmunaaðilum. Nefndinni var
falið að gera tillögur að úrbótum fyrir einstaklinga með kynáttunarvanda með hliðsjón af áliti
setts umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4919/2007 frá 27. apríl 2009. Í álitinu kom m.a. fram
að lagaumgjörð vantaði um möguleika einstaklinga til að gangast undir kynskiptiaðgerð og
um málsmeðferð og skyldur stjórnvalda í því sambandi sem og um þau réttaráhrif sem
læknisfræðileg greining á kynáttunarvanda og kynskiptiaðgerðin sem slík hefðu í för með
sér, m.a. með tilliti til réttar til nafnbreytinga. Víðtækt samráð var haft við hagsmunaaðila
við gerð frumvarpsins og þykir nefndinni vel hafa tekist til.
Gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar eru allir mjög jákvæðir í garð frumvarpsins og telja
það mikilvæga réttarbót fyrir fólk með kynáttunarvanda. Fyrir nefndinni kom fram að með
frumvarpinu væri verið að lögfesta framkvæmd sem hefði verið stunduð í 20 ár og komin væri góð reynsla á og rétt væri því að skapa framkvæmdinni skýran lagaramma. Rætt var um
að mikil bót væri í því fólgin að einstaklingur gæti sótt um nafnbreytingu strax og staðfesting
sérfræðinefndar lægi fyrir en þyrfti ekki að bíða eftir að fara í kynleiðréttandi aðgerð. Slíkt
ferli getur tekið tíma en viðkomandi er þó frá staðfestingu búinn að vera í gagnstæðu kynhlutverki í a.m.k. eitt ár. Þá kom einnig fram að eins árs aðlögunartími væri hæfilegur tími
og ekki væri fært að stytta hann.
Nefndin fjallaði einnig um heimild til að skipta um kennitölu. Fyrir nefndinni kom fram
að ekki væri um lagalega nauðsyn að ræða þar sem kennitala væri ein og sér ekki kynbundin.
Hins vegar gæti þetta verið mikilvægt atriði fyrir viðkomandi einstakling þar sem um nýtt
upphaf væri að ræða og eldri kennitala tengd fyrra kyni. Þá kom einnig fram að þó svo að
vissir opinberir aðilar hefðu aðgang að tengslum eldri og nýrri kennitölunnar væri ekki hægt
að búa til úr því lista yfir einstaklinga sem hefðu fengið skráningu á kyni sínu breytt þar sem
Þjóðskrá leiðréttir að öllu jöfnu töluverðan fjölda af kennitölum á hverju ári vegna mistaka
við skráningu eða leiðrétts fæðingardags. Ekki verður hægt að aðgreina kennitölubreytingar
vegna breyttrar skráningar á kyni frá breytingum vegna mistaka eða annarra breytinga.
Nefnd sú sem samdi frumvarpið sem hér er til umfjöllunar vakti athygli á því við velferðarráðherra og innanríkisráðherra að nauðsynlegt væri að refsiréttarnefnd tæki til athugunar hvort rétt væri að breyta ákvæðum 1. mgr. 180. gr. og 233. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Fyrrnefnda ákvæðið varðar bann við mismunun varðandi vörur eða þjónustu á grundvelli þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar. Síðarnefnda
ákvæðið varðar opinberar ærumeiðingar í garð manns vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar,
trúarbragða eða kynhneigðar. Vikið var að því hvort rétt væri að bæta orðinu kynvitund inn
í upptalningu fyrrnefndra ákvæða svo að tryggt væri að ákvæðin tækju einnig til einstaklinga
með kynáttunarvanda. Þá vakti nefndin einnig athygli á því að nauðsynlegt væri að breyta
reglugerð nr. 722/2009, um lýtalækningar sem sjúkratryggingar almannatrygginga taka til,
þannig að sjúkratryggingar taki þátt í þremur aðgerðum sem telja má einstaklingum með
kynáttunarvanda nauðsynlegar, þ.e. kynleiðréttandi aðgerð, brjóstnámi og háreyðingu vegna
skeggvaxtar á fyrri stigum kynleiðréttingarmeðferðar. Nefndin tekur heils hugar undir þessar
athugasemdir og væntir þess að breytingar á almennum hegningarlögum og reglugerð um
lýtalækningar komi fram svo fljótt sem verða má eftir samþykkt frumvarpsins enda um
mikilvægar og nauðsynlegar breytingar að ræða.
Nefndin telur að málið feli í sér mikla réttarbót fyrir þá einstaklinga sem frumvarpið tekur
til og leggur því til að það verði samþykkt óbreytt.
Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu.
Kristján L. Möller var fjarverandi við afgreiðslu málsins.