Virðulegi forseti. Hagstjórnartækjum er gjarnan skipt í fjármálastjórn og peningamálastjórn. Peningamálastjórn er á höndum Seðlabanka en fjármálastjórn á hendi Alþingis og ríkisstjórnar. Almennt samkomulag er meðal hagfræðinga um að seðlabankar eigi að vera sjálfstæðir og ekki lúta pólitískri eða með öðrum orðum stjórnmálalegri forskrift. Fjármálastjórn eða stjórn ríkisfjármála er á hinn bóginn eðli máls samkvæmt á hendi stjórnmálamanna. Ef vel á að vera þarf að vera samhljómur á milli peningamálastjórnar og fjármálastjórnar. Það liggur í augum uppi að ef þensla er í hagkerfinu kann það ekki góðri lukku að stýra að peningamálastjórn noti aðferðir sem draga úr þenslu en á sama tíma sé ríkisfjármálum stýrt á þann veg að þau leiði til þenslu í hagkerfinu. Þannig var það nú samt á árunum fyrir hrun.
Ljóst er að á undanförnum árum hefur hvort tveggja mistekist fullkomlega hér á landi, fjármálastjórn og peningamálastjórn, enda hrundi hér efnahagskerfið og verkefni næstu ára er að endurreisa efnahagslífið undir og með leiðsögn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.
Virðulegi forseti. Ég vona að mér fyrirgefist að fjalla hér nokkuð um fjárlagagerð og hvernig að henni hefur verið staðið hér á landi undanfarin ár án þess að taka sérstaklega til það fjárlagafrumvarp sem hér liggur fyrir. Ég sit í þrem nefndum sem skiluðu áliti til fjárlaganefndar, utanríkismálanefnd, allsherjarnefnd og heilbrigðisnefnd, og skrifaði undir meirihlutaálit tveggja þeirra síðarnefndu með fyrirvara, til að vekja athygli á því að ég tel að það verklag sem viðhaft er við fjárlagagerð standist ekki þær kröfur sem þingmenn eiga að gera til starfa sinna. Ég hafði skrifað undir álit utanríkismálanefndar áður en ég gerði það upp við mig að ég gat ekki setið þegjandi hjá og verð ég að biðja þingheim að virða mér það til vorkunnar að ég var sein að hugsa.
Áður en ég held lengra með mál mitt vil ég ítreka að fyrirvari minn er við það verklag sem verið hefur á Alþingi um áraraðir og beinist ekki sérstaklega að þeirri vinnu sem unnin hefur verið hér í haust. Við stöndum á tímamótum við að byggja hér upp nýtt kerfi og nýtt verklag við stjórn landsins og því finnst mér nauðsynlegt að segja skoðun mína í þessu máli.
Á vefnum fjarlog.is er að finna kafla eða dálk sem heitir „fjárlagaferli stjórnvalda“. Þar segir m.a., með leyfi forseta:
,,Í fjárlagagerðinni er glímt í senn við helstu hagsmuni þjóðfélagsins, efnahagsleg áhrif ríkisfjármálanna og áherslur í verkefnum ráðuneyta og stofnana. Fjárlagaferlinu er ætlað að leiða til lykta margvísleg pólitísk og fagleg úrlausnarefni á þessum sviðum og færa niðurstöðurnar í fjárhagslegan búning fjárlaganna.“
Það má ljóst vera af þessu að hér er eitt veigamesta mál sem þingið tekur sér fyrir hendur ár hvert. Þegar þingið kemur að málinu hafa hins vegar allar veigamestu ákvarðanirnar verið teknar og þingið glímir við að rýna í meira en 1000 fjárlagaliði sem þingmenn hafa litlar eða engar forsendur til að meta hvort rétt sé úthlutað til.
Á þessari sömu vefsíðu er því lýst hvernig undirbúningur fjárlagagerðarinnar fer fram að hætti rammafjárlagagerðar, aðferð sem miðar að því að efla hlutverk ríkisstjórnarinnar við stefnumörkun og ákvarðanatöku og veita ráðuneytum og stofnunum meira svigrúm við útfærslu þeirra. Aðferðin á að efla hlutverk ríkisstjórnarinnar við stefnumörkun. Það mun vera þannig að í upphafi árs ákveður ríkisstjórnin heildarútgjaldastigið. Eftir því sem mér er best kunnugt kemur Alþingi ekkert að þeirri ákvörðun, en þetta er einmitt veigamesta ákvörðunin í allri fjárlagagerðinni því að hún ber með sér áhrif ríkisfjármálanna á efnahagslífið.
Ímyndum okkur að við búum við venjulegar aðstæður í efnahagslífi, þá veldur halli á ríkissjóði þenslu en afgangur dregur að sama skapi úr henni. Þetta eru hinar stóru línur sem dregnar eru með fjárlögum. Í mínum huga hlýtur Alþingi að eiga að koma að þeirri ákvörðun strax á fyrsta stigi því að það er þingið sem á að setja hinar breiðu línur og síðan á ríkisstjórnin að framkvæma.
Rammafjárlögin ákveða ekki einungis hver hin efnahagslegu áhrif fjárlaganna verða, heldur er með þeim einnig ákveðið hversu mikið er til ráðstöfunar fyrir ríkið. Þá er komið að næststærstu ákvörðuninni í fjárlagagerðinni sem er þegar útgjöld til einstakra ráðuneyta eru ákveðin. Enn þá er Alþingi víðs fjarri, það er ríkisstjórnin sem ákveður það.
Látum eins og við séum í venjulegu árferði. Þá er það ríkisstjórnin sem ákveður hvort auka eigi útgjöld til menntamála eða félagsmála, hvort draga eigi saman í samgöngumálum eða heilbrigðismálum. Kannski má einfalda þetta með að segja að það sé styrkleiki ráðherranna við ríkisstjórnarborðið sem ræður því hver þróun hinna ýmsu málaflokka verður. Það getur ríkisstjórnin gert án þess að ráðfæra sig við Alþingi.
Hvenær kemur Alþingi svo að málum? Jú, það er fyrst þegar búið er að skipta milli 500 og 600 milljörðum niður á meira en 1000 fjárlagaliði. Plöggin eða öllu heldur bækurnar sem bornar eru fyrir þingmenn eru eins óárennilegar og hugsast getur. Enda virðist það vera sérfræði einhvers konar að sitja í fjárlaganefnd daginn langan allt haustið og rýna í tölur.
Þeim þingmönnum sem ekki eru í fjárlaganefnd eru síðan afhentir svokallaðir safnliðir til útdeilingar. Safnliðir eru fjárhæðir sem úthlutað hefur verið óskiptum á hin ýmsu ráðuneyti. Hinum svokölluðu fagnefndum þingsins er ætlað að deila þessum peningum til ólíkra verkefna sem fólk, félagasamtök og fyrirtæki sækja um. Fyrir nefndarmenn mætir síðan heiðvirt fólk og flytur mál sitt, allt þjóðþrifamál. Og við þingmenn getum gert okkur digur með því að játa eða hafna beiðnum. Þetta árið er auðvitað minna útdeilt en oft áður, en gefur okkur kannski betra færi á að láta líta út sem við höfum einhver áhrif.
Það var við þessa athöfn sem það rann upp fyrir mér að ég gæti ekki setið þegjandi hjá.
Þegar vikið er að þessari útdeilingu safnliða og haft á orði að vinnulagið gangi ekki segja reyndir menn að þetta séu tiltölulega litlir fjármunir sem ekki skipti máli í heildarmyndinni — og vissulega er það rétt að þetta er lítill hluti fjárlaganna. Athugasemdir eins og þessar, að þetta séu litlir fjármunir, eru hins vegar gömul aðferð til að halda við gömlu og úreltu kerfi. Staðreyndin er sú að allt fjárlagakerfið þarf að endurskoða. Þingmenn eiga að ákveða stóru línurnar, rammann, og það er síðan framkvæmdarvaldsins að skipta niður á liðina 1000. Þingmenn eiga síðan að notfæra sér vinnu ríkisendurskoðanda sem vinnur mikilvægt starf og birtir fjölda skýrslna á hverju ári sem lítið eða ekkert er fjallað um. Þingið á að fjalla um þessar skýrslur og veita framkvæmdarvaldinu aðhald með því móti og ekki síður læra af því sjálft og bæta vinnubrögð sín.
Virðulegi forseti. Fjárlagagerðin hér á landi er enn einn áfellisdómurinn yfir ríkisstjórnum fyrri ára. Hér lék allt í lyndi í nokkur ár. Þessi ár hefði átt að nota til að koma á nútímalegu kerfi við fjárlagagerð. Það var ekki gert. Það er nauðsyn að í þetta verði ráðist strax í upphafi næsta árs. Auk vinnulagsins sjálfs þarf að endurskoða framsetningu fjárlagafrumvarpsins og allra þeirra upplýsinga sem þeim fylgja. Við þingmenn þurfum að fá skýrari og einfaldari upplýsingar um ríkisfjármálin en við fáum í dag. Það mun ekki einungis koma okkur að gagni, heldur einnig öllum þeim sem hafa áhuga á að fylgjast grannt með þessum málum og þá um leið veita okkur aðhald í verkum okkar þegar við tökumst á við það ábyrgðarmikla verkefni að ráðstafa sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Vissulega þarf einnig að taka á ýmsu í framkvæmd fjárlaganna. Ráðuneyti og stofnanir eiga að fara að fjárlögum og auðvitað skiptir máli hvort eða hvernig má færa fjárheimildir á milli fjárhagsára og auðvitað skiptir líka máli að varasjóður sé í fjárlögum til að eiga fyrir ófyrirséðum útgjöldum vegna frávika í þeim forsendum sem gefnar eru. Og það gengur ekki að nota fjáraukalög eins og gert hefur verið. En það skiptir ekki síður máli að fjárlagagerðin sjálf sé hafin yfir gagnrýni svo sem framast er unnt. Þar eru hæg heimatökin, það er undir okkur einum komið hér í þessum sal að standa þannig að fjárlagagerðinni að við gætum verið stolt af þótt seint muni þingheimur sammála um innihald fjárlaganna. Ég tel það eiga að vera forgangsverkefni þingsins strax á fyrstu mánuðum næsta árs að endurskoða allt vinnulag við fjárlagagerðina. Fyrsta skrefið í þá átt væri að Alþingi en ekki ríkisstjórnin ákvæði fjárlagaramma ársins 2011 strax í upphafi ársins.