Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Það er hluti af þeirri vegferð að umbreyta og sameina ráðuneyti. Þann 1. janúar 2011 voru fjögur ráðuneyti sameinuð í tvö ný, þ.e. samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti og dómsmála- og mannréttindaráðuneyti sem urðu að nýju innanríkisráðuneyti, og heilbrigðisráðuneyti og félags- og tryggingamálaráðuneyti urðu að nýju velferðarráðuneyti. Hér er verið að stíga skrefið lengra þar sem ráðuneyti eru lögð niður, sameinuð og annað slíkt.
Þessari sameiningu og miklu breytingu á Stjórnarráðinu fylgir ekki mikil greinargerð. Hér er fimm, sex blaðsíðna greinargerð og er ekki djúpt farið í hlutina þar. Það er ljóst að þetta er gríðarlega mikil breyting sem ég tel að muni ekki leiða af sér góða hluti. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um hvernig fara á með fjármálamarkaði og auðlinda- og umhverfismál. Jafnframt tel ég að breytingin muni vera kostnaðarsöm og opna á hluti sem ég er ekki viss um að séu til framfara, þ.e. að það verði fleiri en einn ráðherra í hverju ráðuneyti, allt að þrír ráðherrar, tel ég, þannig að í þessum átta ráðuneytum gætu tæknilega séð verið 24 ráðherrar og þá yrði þröngt setinn bekkurinn er ég hræddur um og lítill sparnaður af því.
Ef við lítum aðeins á hvernig umgjörð fjármálamarkaða er háttað í breyttri skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sjáum við að stofna á atvinnuvegaráðuneyti. Atvinnuvegaráðuneytið á að halda utan um iðnaðarmál, landbúnaðarmál, sjávarútvegsmál og af einhverjum sökum á það að sjá um það er lýtur að fjármálamörkuðum og eftirliti með fjármálamörkuðum með einni veigamikilli undantekningu þó, það er Seðlabanki Íslands, en seðlabanki er hjartað í fjármálamarkaði okkar Íslendinga eins og allra annarra landa. Sú stofnun verður staðsett í fjármálaráðuneytinu þannig að þar er verið að lengja boðleiðir á milli fjármálamarkaðarins, eftirlits með fjármálamörkuðum og Seðlabankans.
Eitt af því sem flestir, þó ekki allir, lærðu af fjármálakreppunni miklu sem hófst um mitt ár 2007 í heiminum var að það stofnanaskipulag sem komið hafði verið á á fjármálamarkaði, þ.e. eftirlit með fjármálamarkaði, reyndist meingallað. Hér í Evrópu átti það rætur sínar að rekja til heimsóknar Gordons Browns, fyrrverandi forsætisráðherra og þáverandi fjármálaráðherra Breta, til Bandaríkjanna þar sem hann kynntist þeirri hugmynd að eftirliti með fjármálamörkuðum væri best fyrir komið hjá fjármálafyrirtækjunum sjálfum. Við heimkomuna ákvað Brown sem fjármálaráðherra þá stjórnarstefnu að aðskilja bankaeftirlit og Seðlabanka Bretlands, eða Bank of England eins og hann heitir, og varð það síðan lenska í sífellt fleiri löndum.
Það leiddi til þess að eftirlit með fjármálalegum stöðugleika fór úr skorðum vegna þess að það segir sig sjálft að þegar stofnanir eru aðskildar og komin er gjá á milli þeirra sem fylgjast með eindaeftirlitinu eða míkróeftirlitinu og þeirra sem eru með heildareftirlitið eða þ.e. makróeftirlitið, skapast aðstæður sem leitt geta til fjármálalegs óstöðugleika vegna þess að eftirlit með vissum þáttum á fjármálamarkaði dettur þá á milli skips og bryggju. Það var nákvæmlega það sem gerðist í fjármálakreppunni miklu sem hófst um mitt ár 2007 að Fjármálaeftirlitið fylgdist með hverri og einni bankastofnun og sá til þess að farið væri eftir lögum og reglum. Það sá til þess að bókhald væri rétt fært, að farið væri eftir bókhaldslegum reglum og öðru slíku. Seðlabankinn hafði heildarsýnina yfir skóginn og sá til þess að ekki væri tekin of mikil kerfislæg áhætta.
Eftirlitið með hverri og einni bankastofnun var þá ekki á forsjá þeirra sem fylgjast áttu með kerfisáhættunni og því magnaðist upp kerfisáhætta í hinum vestræna heimi. Ísland er mjög gott dæmi um það. Tökum til dæmis stofnun eins og Landsbankann, sem ég vel af algjöru handahófi. Þar gat verið fyrirtæki eða fyrirtækjasamstæða sem fjármögnuð var af Landsbankanum og uppfyllti allar reglur en hún var kannski undir hámarki hvað útlán varðar miðað við áhættugrunn bankans en það var samt sem áður í lagi. Síðan í næsta banka, segjum bara Glitni, var sami aðili sem var undir hámörkum. Í Kaupþingi banka heitnum kom svo í ljós að eins var ástatt þar. Í hverri og einni stofnun voru því uppfyllt öll skilyrði sem lög og reglugerðir sögðu til um en ef við hefðum lagt saman áhættuna í stofnununum þremur hefði aftur á móti verið ljóst að kerfislæg áhætta var orðin slík að ekki hefði mikið þurft út af að bera til þess að kerfið hryndi allt eins og spilaborg, eins og varð síðan raunin.
Hér er ekki verið að ráða bóta á þessu heldur er verið að breikka gjána. Við höfum heyrt hæstv. ráðherra tala um að það sé óæskilegt að sameina bankaeftirlit Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankann, vegna þess að nú sé komið í lög og reglur að samskipti eigi að vera meiri en áður var. Þá ber að geta þess að það er eðli stofnana að upplýsingar flæði ekki viðstöðulaust þar á milli. Það getur stafað af ýmsum atriðum, það getur stafað af því að stofnun sem fylgist til dæmis með míkróþáttum bankastarfsemi safni ekki upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir þá sem fylgjast með makróhliðinni eins og Seðlabankinn gerir.
Ef stjórnskipulagið í kringum þetta er enn gert þannig að gjáin breikkar, þ.e. að Seðlabankinn er undir fjármálaráðuneyti og Fjármálaeftirlitið undir atvinnuvegaráðuneyti, er ljóst að enn meiri hætta verður á því að þeim upplýsingum sem þurfa að vera uppi á borðunum verði hvorki safnað né miðlað á milli þessara stofnana þannig að hætta er á að fjármálastöðugleiki muni gjalda fyrir það.
Skipulagið sem ég mundi vilja sjá á þessu er að bankaeftirlit Fjármálaeftirlitsins væri sett inn í Seðlabankann á þann stað þar sem fylgst er með fjármálalegum stöðugleika í landinu. Neytendavernd yrði skilin eftir í Fjármálaeftirlitinu, en neytendavernd er mjög ábótavant á fjármálamarkaði hér. Í Fjármálaeftirlitinu yrðu líka skilin eftir samkeppnismál sem lúta að fjármálamarkaði og tryggingastarfsemi. Fjármálaeftirlitið í núverandi mynd mundi því breytast og jafnframt hlutverk Seðlabanka. Ég tel eðlilegt að það sé allt saman á einum stað.
Ég tel reyndar að eftirlit með fjármálamörkuðum i heild sinni, þ.e. umgjörð fjármálamarkaða, eftirlit með fjármálamörkuðum og Seðlabanki, eigi mun fremur heima í fjármálaráðuneyti en nokkurn tíma í atvinnuvegaráðuneyti, sem eðli máls samkvæmt hefur öðrum hnöppum að hneppa. Ef fyrirkomulagið væri þannig væri starfsemi fjármálaráðuneytisins allsherjarhagstjórn, það væri fjármálastjórn, peningamálastjórn, eftirlit og umhverfi fjármálamarkaða auk þess sem það hefði hið hefðbundið hlutverk í kringum skatta og gjöld.
Það er ljóst að við þessa breytingu yrði ráðuneytið gríðarlega stórt og óvíst að einn ráðherra hefði yfirsýn yfir öll mál. Með því aukast völd embættismannanna og pólitísk leiðsögn minnkar þannig að slíkt ráðuneyti yrði mjög kerfislægt. Ég bendi á leið mína sem leið til að reyna að tryggja þá umgjörð sem fjármálamarkaðurinn verður að hafa til þess að hann sé öruggur. Það er ljóst að það kerfi sem við bjuggum við var ekki öruggt. Þess vegna var ég að mörgu leyti sammála því þegar efnahags- og viðskiptaráðuneytið var stofnað hér á sínum tíma fyrir einu og hálfu eða tveimur árum síðan, sem var hluti af stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna. Ég skildi þá hugsun sem bjó að baki því, að þarna væru efnahagsmálin fyrir utan ríkisfjármálin komin á einn stað og þar af leiðandi væri mun betri yfirsýn yfir þá þætti, þ.e. yfir peningamálastjórnina, eftirlit með fjármálamörkuðum og umgjörð fjármálamarkaða.
Með því að gera ráðuneytið jafnstórt og raun ber vitni, eins og reyndar er verið að gera núna, þrátt fyrir að ég segi að það væri enn hagstæðara upp á fjármálalegan stöðugleika og fjármálamarkaði að bæta þar inn fjármálaeftirliti og skipulagi fjármálamarkaða, er augljóst að þá bæta menn bara við ráðherrum í sama ráðuneyti þannig að í hverju ráðuneyti geti verið fleiri en einn ráðherra. Ég er ekki viss um að það komi í veg fyrir að embættismennirnir taki völdin en ég er aftur á móti viss um að það mundi auka kostnaðinn verulega. Ég skil því ekki alveg þessa vegferð að leggja niður efnahags- og viðskiptaráðuneytið og skipta því upp á milli atvinnuvegaráðuneytis og fjármálaráðuneytis, ég er ekki viss um að sú leið sé hagkvæm.
Hitt sem mig langaði til að tala um er auðlinda- og umhverfisráðuneytið. Þar er ég ósammála því prinsippi að umhverfismál og auðlindanýtingarmál eigi að vera undir sama hatti. Ástæðan er sú að umhverfismál eru í eðli sínu þannig að þangað inn safnast sérfræðingar og væntanlega þeir sem fara með pólitíska leiðsögn, þeir sem hafa sérstaklega mikinn áhuga og þekkingu og hafa mikla tilfinningu fyrir umhverfismálum. Það hefur sýnt sig að það er togstreita á milli auðlindanýtingar og umhverfismála, við sjáum það bara á þeirri hæstv. ríkisstjórn sem nú er við völd, að nýting á auðlindum er eitur í beinum hæstv. umhverfisráðherra. Hæstv. ráðherra vill friða allt og ekki nýta neinar auðlindir og talar ávallt um að við eigum að geyma hitt og þetta handa kynslóðum framtíðarinnar. (Gripið fram í: Hneyksli.)
Ég tel það ekki vera slæmt að umhverfisráðherra tali svona en aftur á móti geta menn hugsað með sér að ef umhverfisráðherra sem talar og hugsar svona fengi þau völd í hendur að geta stöðvað auðlindanýtingu, hvort sem það er orkuöflun eða nýting sjávarauðlinda o.s.frv. — ef hún fengi þau völd í hendur eða hann réttara sagt, ráðherrann — það er óþarfi að hugsa um akkúrat þann hæstv. ráðherra sem situr í ráðuneytinu núna vegna þess að ég vona ekki aðeins að hún hætti sem ráðherra sem fyrst heldur er það ekki þannig að maður búi til stofnanaskipulag miðað við eina manneskju, þó að hæstv. forsætisráðherra hafi farið út í það til þess að losna við þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, en það er önnur saga.
Þeir sem eru strangir í umhverfisvernd, sem er mjög gott, verða að fá mótvægi sem felst í því að auðlindanýtingin sé undir öðrum ráðherra sem hefur önnur sjónarmið að leiðarljósi en ýtrustu umhverfisvernd. Í öllum umhverfismálum og allri umhverfisvernd og allri auðlindanýtingu verður að vera visst jafnvægi á milli þess að vernda náttúru og að nýta auðlindir. Mér hefur jafnframt fundist að sem þeir sem hafa viljað ganga hvað lengst í umhverfisvernd og ekki nýta auðlindir hafi beitt mjög misjöfnum brögðum, eins og við sjáum til dæmis núna í rammaáætlun hvernig pólitískum undirmálum var beitt til þess að stöðva það að við Íslendingar gætum nýtt orkuauðlindina okkar á fullnægjandi hátt, öllum Íslendingum til hagsbóta.
Að lokum vil ég segja það að mér finnst þessar miklu breytingar á Stjórnarráði Íslands verðskulda meira en fimm, sex blaðsíðna greinargerð og einhverja skýrslu, bakskýrslu sem samanstendur aðallega af bros- og fýluköllum.