122. löggjafarþing 1997–98.

Þskj. 1554 – 429. mál.

Skýrsla

heilbrigðisráðherra um tíðni og eðli barnaslysa tímabilið 1990–96, samkvæmt beiðni.

(Lögð fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi 1997–98.)

Með beiðni (á þskj. 754) frá Össuri Skarphéðinssyni og fleiri alþingismönnum er þess ósk að að heilbrigðisráðherra flytji Alþingi skýrslu um tíðni og eðli barnaslysa tímabilið 1990–96. Beiðnin hefur dregið fram þann vanda sem því fylgir að hafa ekki samræmda skráningu slysa hér á landi. Sækja þarf upplýsingar til nokkurra aðila sem hafa séð um slíka skráningu. Þar sem ekki er um samræmt skráningarform að ræða á umbeðnu tímabili er erfitt fá fram þær upplýsingar sem um er beðið.

Slysavarnaráði ber að samræma skráningu á slysum og vera eftirlitsaðili samkvæmt lögum um ráðið. Ráðinu hefur ekki auðnast að hrinda samræmdri tölvuskráningu í framkvæmd, en slíkt er í burðarliðnum eins og getið er um hér á eftir. Hins vegar er rétt að nefna að það að eiga landsnefnd eins og slysavarnaráð, sem leitast við að hafa heildarsýn yfir slys, er mjög skynsamlegt, og er Ísland í fararbroddi í Evrópu að þessu leyti. Evrópudeild Alþjóðaheil brigðismálastofnunarinnar hefur hvatt aðildarríkin til að koma slíkri nefnd á laggirnar, en það hefur ekki verið gert enn sem komið er nema á Íslandi og í Noregi.

Slysaskráning hófst á Sjúkrahúsi Reykjavíkur árið 1968. Á síðasta ári var tekið þar upp norrænt tölvuskráningarkerfi við flokkun slysa, NOMESKO-kerfið. Tölvuskráning á heilsu gæslustöðvum hófst árið 1976. Ýmis tölvuskráningarkerfi hafa verið þróuð og notuð síðan. Nýjasta forritið heitir SAGA, en það er sjúkraskrárkerfi fyrir tölvur, þróað af Gagnalind hf. fyrir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Þetta kerfi hefur þegar verið tekið í notkun á nokkrum heilsugæslustöðvum og er ætlunin að taka það upp alls staðar á landinu á næstu ár um. SAGA gefur möguleika á að skrá slys samkvæmt NOMESKO-kerfinu. Aukin nákvæmni í slysaskráningu sem norræna flokkunarkerfið býður upp á mun á næstu árum gefa möguleika á markvissum aðgerðum til að fyrirbyggja slys á grundvelli ítarlegra upplýsinga.

Hér á eftir verður leitast við að svara þeim spurningum sem koma fram í beiðninni. Af ástæðum sem skýrt hefur verið frá hér að framan er ekki unnt að svara þeim öllum. Upplýsing arnar eru aðallega fengnar frá slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Slysadeildin þjónar fólki mun víðar að en úr Reykjavík. Þjónustusvæðið er hins vegar ekki nákvæmlega skilgreint, og þar með ekki íbúafjöldi þess. Því eru hér á eftir einungis gefnar upp heildartölur um slys sem annast var um á slysadeildinni, en ekki reiknaðar út tíðnitölur, þ.e. árlegur fjöldi slysa miðað við fjölda íbúa. Upplýsingar frá Umferðarráði, Slysavarnafélagi Íslands og Hagstofu Íslands koma einnig fram í svörunum hér á eftir. Starfsmaður slysavarnaráðs vann að samantekt upplýsinganna.

1. Heimaslys.

1.	Hver var árleg tíðni heimaslysa hjá 0–4 ára, 5–9 ára, 10–14 ára og 15–18 ára börnum á tímabilinu? Hvernig er skiptingin eftir kynjum

a.	í heild,

b.	innan aldursbila?

Tímabilið 1990–96 komu 22.153 börn (12.422 drengir (56%) og 9.731 stúlkur (44%)) á aldrinum 0–18 ára á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna slysa í heimahúsum.

2.	Hvernig skiptast þau samtals eftir slysaflokkum (t.d. brunaslys, köfnunarslys, klemmu
slys, augnáverkar, höfuðhögg, eitranir, önnur slys)? Óskað er eftir að einnig verði til greind skipting fyrir sérhvern aldursflokkanna.

Orsakir slysanna voru sem hér segir, fjöldi slasaðra 1990–96 í sviga: Högg af hlut eða árekstur við hlut (5.593), fall (4.611), hrösun á jafnsléttu (3.727), slasaði klemmdist (1.804), vélar, rafmagn flísar (1.610), aðrir aðskotahlutir (1.200), bruni (af hita eða kulda) (945), áverki frá öðrum (ofbeldi) (757), óskilgreind orsök (737), aðskotahlutir í auga (408), slys af völdum dýra (240), lyfja- eða efnaeitranir (193), íþróttaslys (86), ekki slys (64), sjálfsáverki (viljandi) (62), umferðarslys (55), mein af læknisaðgerð (18), rafmagn (15), geislun (á augu eða húð) (10), drukknun, köfnun (3) og skotvopn (2).

3.	Hvar verða slysin helst innan heimilisins?

Ekki kemur fram við skráningu hvar innan heimilisins slysin urðu.

4.	Hversu mörg barnanna þurfti að leggja inn á sjúkrahús vegna heimaslysa og hve lengi samtals?

Skráning legudaga barna sem slasast er ekki fyrir hendi.

5.	Hve mörg þeirra eru talin hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml?

Upplýsingar um fjölda barna sem hljóta varanleg meiðsl eða örkuml eru ekki fyrir hendi.

6.	Hvernig er tíðni heimaslysa íslenskra barna á fyrrgreindum aldursbilum og eftir kynjum í samanburði við aðrar þjóðir á Norðurlöndum, t.d. Norðmenn eða Svía?

Ekki er unnt að bera saman tíðni heimaslysa íslenskra barna við aðrar þjóðir á Norðurlönd um af eftirfarandi ástæðum: Skráningu slysa, annarra en banaslysa, er ábótavant á Norður löndunum enda þótt hún sé með því besta sem gerist í heiminum. Erfitt er að bera saman þær upplýsingar til eru. Í Danmörku og Finnlandi eru fyrir hendi upplýsingar sem byggðar eru á skráningu slysa. Í Noregi hefur verið komið á fót skráningu sem nær til u.þ.b. 10% þeirra sem lagðir eru inn á sjúkrahús vegna slysa. Ísland og Svíþjóð hafa ekki samsvarandi upplýsingar aðgengilegar.

7.	Í umsjón hvers voru þau börn sem slösuðust á aldrinum 0–4 ára?

Skráning um eftirlitsaðila barna sem slasast er ekki fyrir hendi.

8.	Hve mörg börn slösuðust í vörslu dagmæðra? Hvers konar áverka hlutu þau og hversu alvarlegir voru þeir?

Upplýsingar um börn sem slösuðust í vörslu dagmæðra eru ekki fyrir hendi.

2. Skólaslys.

1.	Hver var árleg tíðni skólaslysa hjá 0–4 ára börnum (leikskólar), 5–9 ára, 10–14 ára og 15–18 ára á tímabilinu? Hvernig er skiptingin eftir kynjum

a.	í heild,

b.	innan aldursbila?

Tímabilið 1990–96 komu 10.139 börn (5.771 drengir (57%) og 4.368 stúlkur (43%)) á aldrinum 0–18 ára á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna slysa í skólum og/eða dagvist un.

2.	Hvernig skiptast þau samtals eftir slysaflokkum? Óskað er eftir að einnig verði tilgreind skipting fyrir sérhvern aldursflokkanna.

Orsakir slysanna voru sem hér segir, fjöldi slasaðra 1990–96 í sviga: Hrösun á jafnsléttu (2.382), högg af hlut eða árekstur við hlut (2.252), fall (1.854), íþróttaslys (1.267), áverki frá öðrum (ofbeldi) (715), slasaði klemmdist (542), vélar, rafmagn, flísar (252), óskilgreind orsök (226), aðrir aðskotahlutir (151), aðskotahlutir í auga (137), umferðarslys (44), bruni (af hita eða kulda) (34), ekki slys (22), lyfja- eða efnaeitranir (15), slys af völdum dýra (12), mein af læknisaðgerð (2), drukknun, köfnun (2), skotvopn (2) og geislun (á augu eða húð) (1).

3.	Hvar verða slysin helst á vettvangi skólans?

Ekki kemur fram í skráningu hvar á vettvangi skólans slysin urðu.

4.	Hversu mörg barnanna þurfti að leggja inn á sjúkrahús vegna skólaslysa og hve lengi samtals?

Tímabilið 1990–96 voru 213 börn (130 drengir (61%) og 83 stúlkur (39%)) lögð inn á Sjúkrahús Reykjavíkur eftir að hafa slasast í skólum og/eða dagvistun. Þetta eru um 2% allra barna (10.139) sem slösuðust á tímabilinu.

Ekki liggja fyrir upplýsingar um hve lengi börnin lágu á sjúkrahúsinu.

5.	Hve mörg þeirra eru talin hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml?

Upplýsingar um fjölda barna sem hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml vegna skólaslysa eru ekki fyrir hendi.

6.	Hvernig er tíðni skólaslysa íslenskra barna á fyrrgreindum aldursbilum og eftir kynjum í samanburði við aðrar þjóðir á Norðurlöndum, t.d. Norðmenn eða Svía?

Ekki er unnt að bera saman tíðni skólaslysa íslenskra barna við aðrar þjóðir á Norðurlönd um af ástæðum sem getið er um hér að framan (liður 1.6).

3. Íþróttaslys.

1.	Hver var árleg tíðni íþróttaslysa á tímabilinu?

Tímabilið1990–96 komu 9.924 börn (6.239 drengir (63%) og 3.685 stúlkur (37%)) á slysa deild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna íþróttaslysa.

2.	Hvernig skiptast þau eftir íþróttaflokkum?

Íþróttaslysin eru ekki sundurgreind eftir íþróttaflokkum og er því ekki vitað hvernig þau skiptast samkvæmt þeim.

3.	Hvers konar áverkar einkenna einstaka íþróttaflokka? Óskað er eftir eins nákvæmri sundurgreiningu og gögn leyfa.

Þar sem íþróttaslys eru ekki sundurgreind eftir íþróttaflokkum er ekki hægt að sjá hvers konar áverkar einkenna einstaka íþróttaflokka.

4.	Hvernig skiptast þau samtals eftir eðli áverka?

Tímabilið 1990–96 voru áverkar vegna íþróttaslysa sem hér segir:

Innlagnir á Sjúkrahús Reykjavíkur vegna íþróttaslysa á tímabilinu 1990–96.

Ekki innlögn vegna íþróttaslysa.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	38	25	63
5–9 ára	649	393	1.042
10–14 ára	2.743	2.087	4.830
15–18 ára	2.672	1.123	3.795
Samtals	6.102	3.628	9.730

Innlögn vegna íþróttaslysa.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	15	5	20
10–14 ára	58	36	94
15–18 ára	64	15	79
Samtals	137	56	193

Áverkar af íþróttaslysum.

Drengir	Stúlkur	Samtals
Brot	1.503	796	2.299
Liðhlaup, tognanir	2.444	1.667	4.111
Áverkar á heila, mænu	101	55	156
Áverkar á brjósti	8	1	9
Sár	491	136	627
Mar	861	537	1.324
Annað	137	66	203
Samtals	5.545	3.258	8.803

5.	Hve stór hluti slysanna varð í leikfimikennslu á vegum skóla eða annarra aðila?

Ekki liggur fyrir hve stór hluti slysanna varð í leikfimikennslu á vegum skóla eða annarra aðila.

6.	Hvar verða slysin einkum á íþróttasvæðum (þar með talin íþróttahús) og við hvers konar íþróttaiðkanir?

Fjöldi íþróttaslysa eftir slysstað tímabilið 1990–96 var sem hér segir: Á íþróttasvæði (7.125), í skóla eða dagvistun (1.267), annars staðar úti (786), í óbyggðum (112), óskilgreint (77), á heimili (76), á gangstíg eða gangbraut (47), á umferðargötu (23) og í verksmiðju eða á verkstæði (10).

7.	Hversu mörg barnanna þurfti að leggja inn á sjúkrahús vegna íþróttaslysa og hve lengi samtals?

Tímabilið 1990–96 voru 193 börn (137 drengir (71%) og 56 stúlkur (29%)) lögð inn á Sjúkrahús Reykjavíkur eftir að hafa slasast í íþróttum. Þetta eru um 2% allra barna (9.924) sem slösuðust á tímabilinu.

8.	Hve mörg þeirra eru talin hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml?

Upplýsingar um fjölda barna sem hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml vegna íþrótta slysa eru ekki fyrir hendi.

9.	Hvernig er tíðni íþróttaslysa íslenskra barna á fyrrgreindum aldursbilum og eftir kynjum í samanburði við aðrar þjóðir á Norðurlöndum, t.d. Norðmenn eða Svía?

Ekki er unnt að bera saman tíðni skólaslysa íslenskra barna við aðrar þjóðir á Norðurlönd um af ástæðum sem getið er um hér að framan (liður 1.6).

4. Umferðarslys.

1.	Hver var árleg tíðni umferðarslysa hjá 0–4 ára, 5–9 ára, 10–14 ára og 15–18 ára börnum á tímabilinu?

Tímabilið 1990–96 komu 6.019 börn (3.374 drengir (56%) og 2.645 stúlkur (44%)) á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna umferðarslysa.

2.	Hvernig skiptast þau samtals eftir slysaflokkum (t.d. hjólreiðaslys, árekstur, ákeyrsla o.s.frv.)? Óskað er eftir að einnig verði tilgreind skipting sérhvers aldursflokks fyrir sig.

Sú flokkun sem tiltæk er á umferðarslysunum nær aðeins til 3.131 barna (1.720 drengja (55%) og 1.411 stúlkna (45%)). Ekki er til skýring á þessum mun en ef litið er á þá sundur greiningu sem tiltæk er koma áhugaverð atriði í ljós varðandi munstur slysanna eftir aldri barnanna. Flokkarnir eru þrír: 1) farþegi í bíl, 2) hjólandi og 3) gangandi. Á aldrinum 0–4 ára slasast flest börnin sem farþegar (68%), þar næst gangandi (27%) en fæst hjólandi (5%). Í næstu tveimur aldursflokkum eru slys við hjólreiðar meira áberandi. Þannig slasast 24% barn anna á aldrinum 5–9 ára hjólandi, en flest slasast þau reyndar sem farþegar í bíl (39%) og þar næst gangandi (37%). Hjólreiðar eru enn áberandi í næsta aldursflokki. Á aldrinum 10–14 ára slasast 50% sem farþegar í bíl, 30% hjólandi og 20% gangandi. Í aldursflokknum 15–18 ára slasast aftur á móti langflestir sem farþegar í bíl (88%), því næst gangandi (7%), en fæstir hjólandi (5%).

3.	Hve mörg börn slösuðust vegna þess að sérstökum öryggisbúnaði, svo sem hjálmum og sætisbeltum, var áfátt eða hann ekki notaður?

Í nýrri könnun, sem gerð var á vegum Umferðarráðs og Slysavarnafélags Íslands, var borin saman notkun öryggisbúnaðar fyrir börn á leikskólaaldri í bílum árin 1996, 1997 og 1998. Könnunin sýnir umtalsverða aukningu í notkun öryggisbúnaðar fyrir börn á þessum árum (sjá súlurit í kafla 4.3 í viðauka). Notkunin er afar mismunandi eftir sveitarfélögum. Hún er minnst í litlum sjávarþorpum. Aðspurt ber fólk því stundum við að fjarlægðir séu svo litlar að það taki því ekki að spenna börnin. Notkunin er jafnvel helmingi almennari í stærri þéttbýlisstöðunum. Á Akureyri notuðu 98% leikskólabarna öryggisbúnað þegar könnun var gerð í febrúar síðast liðnum. Sjálfsagt eru ýmsar skýringar á þessari góðu útkomu á Akureyri. Hjúkrunarfræðingar fara í vitjanir til allra barna þegar þau eru aðeins tveggja vikna gömul og nokkrum sinnum er þau verða eldri. Í þessum vitjunum er tækifærið notað til að fara yfir ýmis öryggisatriði, þar á meðal þau sem tengjast umferðinni. Líklega er sömu sögu að segja víða á landinu, enda slysavarnir eitt af verkefnum heilsugæslustöðvanna frá árinu 1990. Þáttur tryggingafélaganna er mjög merkur en þau hafa ýmist leigt út barnabílstóla eða haft milligöngu um afslátt til foreldra við kaup á slíkum stólum.

4.	Hversu mörg barnanna þurfti að leggja inn á sjúkrahús vegna umferðarslysa og hve lengi samtals?

Skráning legudaga barna sem slasast er ekki fyrir hendi.

5.	Hve mörg þeirra eru talin hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml?

Upplýsingar um fjölda barna sem hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml eru ekki fyrir hendi.

6.	Hvernig er tíðni umferðarslysa íslenskra barna á fyrrgreindum aldursbilum og eftir kynj
um í samanburði við aðrar þjóðir á Norðurlöndum, t.d. Norðmenn eða Svía?

Eigi er unnt að bera saman tíðni skólaslysa íslenskra barna við aðrar þjóðir á Norðurlönd um af ástæðum sem getið er um hér að framan (liður 1.6).

5. Drukknunarslys.

1.	Hver var árleg tíðni drukknunarslysa hjá 0–4 ára, 5–9 ára, 10–14 ára og 15–18 ára börn
um á tímabilinu? Einnig er óskað skiptingar eftir kynjum

a.	í heild,

b.	innan aldursbila?

2.	Hvernig skiptast þau samtals eftir flokkum (t.d. í heitum pottum, sundlaugum o.s.frv.)?

3.	Hversu mörg barnanna þurfti að leggja inn á sjúkrahús og hve lengi samtals?

4.	Hversu mörg þeirra eru talin hafa hlotið varanleg meiðsl eða örkuml?

5.	Hvernig er tíðni drukknunarslysa íslenskra barna á fyrrgreindum aldursbilum og eftir kynjum í samanburði við aðrar þjóðir á Norðurlöndum, t.d. Norðmenn eða Svía?

Óskað er eftir að í svari við þessum lið verði einnig greint frá slysum þar sem lá við drukkn un (svokölluð nærdrukknun).

Drukknunarslysum fjölgaði á rannsóknartímabilinu, á meðan dánartíðni vegna drukknunar víðast annars staðar hefur lækkað síðustu ár. Miðað við seinni fimm árin, sem rannsóknin náði til, var dánartíðni vegna drukknana hér á landi með því hæsta sem gerist meðal nágranna þjóða. Mikill fjöldi slysa meðal eins til tveggja ára barna, eða 15 slys á tíu árum, kom á óvart, enda eru börn á þessum aldri oftast undir stöðugu eftirliti. Mörg þessara slysa urðu í heitum pottum við heimilin eða leysingavatnspollum eftir að börnin höfðu sloppið úr gæslu um sjónarmanna stutta stund.

Langflest slysin urðu í sundlaugum á tímabilinu, en þar urðu 20 slys eða um 40% allra slys anna. Í sundlaugum drukknuðu tvö börn og eitt hlaut varanlegan heilaskaða. Í ám og lækjum drukknuðu sex börn af níu. Það voru einkum ung börn sem drukknuðu í heitum pottum og leysingavatni, en í sumum tilfellum var um grunnt vatn að ræða, sem barnið lenti með andlitið ofan í og náði sér ekki upp úr.

Erfitt er að finna sambærilegar tölur um heildarfjölda drukknunarslysa í nágrannalöndun um þar sem nærdrukknanir koma óvíða fram í opinberum slysatölum og aldursskipting er mis munandi eftir löndum. Því er ómögulegt að gefa samanburðartölur milli landa um heildar fjölda drukknunarslysa.

6. Vinnuslys.

1.	Hvernig er hagað skráningu vinnuslysa hjá börnum til 18 ára aldurs?

2.	Hvernig skiptast vinnuslys fram að þeim aldri eftir tegund vinnu?

3.	Hvernig skiptast þau eftir áverkum?

4.	Hvernig skiptast þau eftir aldri?

5.	Hvernig skiptast þau eftir kynjum?

6.	Hvernig eru samsvarandi upplýsingar frá hinum Norðurlandaþjóðunum?

Ekki reyndist unnt að fá upplýsingar um vinnuslys hjá börnum.

7. Hættulegar vörur.

Óskað er eftir upplýsingum um slys á fyrrgreindum aldursbilum, og eftir kynjum, vegna hættulegra vara, svo sem gluggabúnaðar (t.d. stormjárns), raftækja o.s.frv.

Ekki reyndist unnt að fá upplýsingar um slys vegna hættulegra vara, raftækja o.s.frv.

8. Önnur slys.

Óskað er eftir upplýsingum um slys á fyrrgreindum aldursbilum, og eftir kynjum, sem falla utan þeirra slysaflokka sem reifaðir eru að framan, t.d. við húsgrunna, á byggingarsvæðum o.s.frv.

Ekki reyndist unnt að fá upplýsingar um slys sem falla utan þeirra slysaflokka sem reifaðir eru að framan.

9. Dauðsföll.

1.	Hve mörg dauðsföll urðu vegna slysa barna upp að 18 ára aldri á tímabilinu, hvers konar slys leiddu til þeirra og hvernig skiptust þau eftir fyrrgreindum aldursflokkum og kynjum?

2.	Hvernig eru samsvarandi upplýsingar frá hinum Norðurlandaþjóðunum?

Banaslys barna á tímabilinu 1990–95.1

Flokkur	0–4

ára	5–9

ára	10–14

ára	15–18

ára

Samtals
E 812	Umferðarslys	5	5
E 813	Árekstur ökutækja	1	1
E 814	Ekið á fótgangandi	3	1	1	5
E 815	Bílvelta á þjóðvegi	1	1
E 816	Ökumaður missir stjórn á ökutæki	1	2	8	11
E 819	Umferðarslys, óskilgreind orsök	1	2	3
E 821	Slys af völdum annarra ökut. en bifreiða	1	1
E 830	Flotfarsslys, fall í vatn	1	1
E 832	Fall í vatn vegna flutninga á landi	1	1
E 836	Slys af vél við flutninga á legi	1	1
E 842	Slys af óvélknúnu flugfari	1	1
E 884	Fall af einum fleti á annan	2	1	3
E 890	Íkviknun í heimahúsum	1	1	2
E 901	Ofurkuldi	1	1
E 909	Slys af völdum náttúruhamfara	6	1	5	1	13
E 910	Slysafall í vatn og drukknun	6	4	3	13
E 913	Slysaköfnun af loftleysi	1	1
E 916	Högg af fallandi hlut	1	1
E 917	Árekstur á mann eða hlut	1	1
E 918	Maður klemmist	1	1
E 919	Slys af vél	1	1	2
E 928	Slys af öðrum (óskilgr.) ástæðum	1	1
Alls	22	11	13	24	70
Banaslys drengja	17	6	6	18	48
Banaslys stúlkna	5	5	7	6	22

Banaslys barna að frátöldum slysum af völdum náttúruhamfara og sjálfsvígum.

0–4

ára	5–9

ára	10–14

ára	15–18

ára

Samtals
Alls	17	10	8	23	58
Banaslys drengja	14	6	6	15	41
Banaslys stúlkna	3	4	2	8	17

Banaslys drengja á tímabilinu 1990–95.

Flokkur	0–4

ára	5–9

ára	10–14

ára	15–18

ára

Samtals
E 812	Umferðarslys	2	2
E 813	Árekstur ökutækja	1	1
E 814	Ekið á fótgangandi	2	1	3
E 815	Bílvelta á þjóðvegi	1	1
E 816	Ökumaður missir stjórn á ökutæki	1	1	6	8
E 819	Umferðarslys, óskilgreind orsök	2	2
E 821	Slys af völdum annarra ökut. en bifreiða	1	1
E 830	Flotfarsslys, fall í vatn	1	1
E 832	Fall í vatn vegna flutninga á landi	1	1
E 836	Slys af vél við flutninga á legi	1	1
E 842	Slys af óvélknúnu flugfari	1	1
E 884	Fall af einum fleti á annan	2	1	3
E 890	Íkviknun í heimahúsum	1	1
E 901	Ofurkuldi	1	1
E 909	Slys af völdum náttúruhamfara	3	1	4
E 910	Slysafall í vatn og drukknun	6	3	2	11
E 913	Slysaköfnun af loftleysi	1	1
E 916	Högg af fallandi hlut	1	1
E 917	Árekstur á mann eða hlut	1	1
E 919	Slys af vél	1	1	2
Alls	17	6	6	18	48

Banaslys stúlkna á tímabilinu 1990–95.

Flokkur	0–4

ára	5–9

ára	10–14

ára	15–18

ára

Samtals
E 812	Umferðarslys	3	3
E 814	Ekið á fótgangandi	1	1	2
E 816	Ökumaður missir stjórn á ökutæki	1	2	3
E 819	Umferðarslys, óskilgreind orsök	1	1
E 890	Íkviknun í heimahúsum	1	1
E 909	Slys af völdum náttúruhamfara	3	1	5	9
E 910	Slysafall í vatn og drukknun	1	1	2
E 918	Maður klemmist	1	1
Alls	5	4	7	6	22

Tíðni banaslysa – samanburður við Norðurlönd.

Tíðni slysa á hverja 100.000 íbúa.

Drengir 0–14 ára.

1990	19951
Danmörk	10 ,7	7 ,3
Finnland	11 ,2	7 ,0
Ísland	24 ,6	8 ,9
Noregur	12 ,1	7 ,7
Svíþjóð	5 ,7	4 ,9

Drengir 15–24 ára.

1990	19951
Danmörk	34 ,5	42 ,7
Finnland	53 ,9	33 ,2
Ísland	60 ,6	33 ,1
Noregur	43 ,4	30 ,9
Svíþjóð	35 ,1	21 ,0

Stúlkur 0–14 ára.

1990	19951
Danmörk	6 ,3	3 ,4
Finnland	5 ,7	3 ,6
Ísland	3 ,2	9 ,4
Noregur	8 ,7	6 ,8
Svíþjóð	4 ,3	3 ,4

Stúlkur 15–24 ára.

1990	19951
Danmörk	11 ,0	8 ,5
Finnland	18 ,5	7 ,4
Ísland	14 ,5	4 ,9
Noregur	10 ,0	7 ,8
Svíþjóð	12 ,4	6 ,0

10. Aðgerðir stjórnvalda.

Til hvaða aðgerða hyggjast stjórnvöld grípa til að draga úr slysatíðni barna?

11. Fræðsla.

Hvaða fræðsla hefur af hálfu stjórnvalda verið í gangi síðustu ár sem miðar að því að fækka barnaslysum?

Aðgerðir stjórnvalda – fræðsla.

Hinn 8. október sl. ákvað ríkisstjórnin að tillögu heilbrigðisráðherra að hrinda af stað átaki til þess að fækka slysum á börnum og unglingum sem standa mun í þrjú ár. Ríkisstjórnin ákvað að átakið yrði undir stjórn verkefnisstjórnar sem tryggði tengsl við ýmsar opinberar stofnanir, sveitarfélög, félagasamtök og faghópa og skipuð væri fulltrúum dómsmálaráðherra, félags málaráðherra, menntamálaráðherra og umhverfisráðherra, auk fulltrúa heilbrigðisráðherra sem gegndi formennsku.

Meginverkefni verkefnisstjórnar verður að skýra á hverra ábyrgð ákveðnar fyrirbyggjandi aðgerðir eru og stuðla að eflingu og samhæfingu aðgerða þeirra aðila sem nú vinna að slysa vörnum barna og unglinga. Má þar nefna skipulag skráningar barna- og unglingaslysa, sam hæfingu fræðslu og forvarna, svo og ráðgjöf um slysavarnir þessa aldurshóps. Verkefnastjórn in hefur þegar tekið til starfa og mun gera ráðherra grein fyrir hugmyndum og áherslum sínum innan skamms.

Slysavarnaráð og landlæknir hafa unnið mikið starf á þessu sviði á undanförnum árum og má sem dæmi um það nefna eftirfarandi þætti:

Rannsóknir:

Könnun á umferðarslysum Reykvíkinga árið 1994.

Rannsóknir á kostnaði vegna umferðarslysa.

Styrkur til rannsókna á slysum á skíðasvæðum.

Styrkir til rannsókna á umferðarslysum og reiðhjólaslysum.

Útgáfa fræðsluefnis:

Bæklingur um eiturefni og viðbrögð við slysum.

Áhættuslys – fyrirlestrar á landsfundi um slysavarnir.

Fyrirlestrar:

Fyrirlestrar og erindi, m.a. um höfuðslys á börnum.

Slysavarnaráð hefur vakið máls á ýmsum varnarráðum sem má beita gegn slysum og barist fyrir þeim. Ber þar að nefna notkun hjólreiðahjálma sem fyrst var vakið máls á árið 1983.

Slysavarnaráð hefur samstarf við Umferðarráð sem m.a. stendur fyrir umferðarskólanum, ýmsum námskeiðum og fræðslu í samvinnu við sveitarfélög og lögreglu og daglegum þáttum í útvarpi. Þá hefur Umferðarráð gert könnun á öryggisbúnaði leikskólabarna, m.a. hjálma notkun, framkvæmt umferðarkannanir og staðið fyrir margvíslegri fræðslu um slysavarnir sem oft miðar sérstaklega að öryggi barna í umferðinni.

Margt hefur verið gert af hálfu stjórnvalda, oft í samvinnu við eða að frumkvæði félaga samtaka til þess að fækka slysum á börnum og unglingum. Þar má nefna:

1.	Æfingaakstur ungra ökumanna með forráðamönnum, áður en bílpróf hefur verið tekið, til að auka leikni ökumanna.

2.	Staðlagerð og endurskoðun á byggingarreglugerð með öryggi barna í huga.

3.	Öryggisreglugerðir vegna íþróttamannvirkja.

4.	Eftirlit með sölu og gæðum leiktækja þar sem Evrópustöðlum er fylgt.

5.	Rafmagnseftirlit ríkisins hefur eftirlit með að öryggisstöðlum sé fylgt. Það sér einnig um fræðslu.

6.	Reykjavíkurborg hefur í tvö ár staðið fyrir átakinu Gerum borgina betri fyrir börnin".

7.	Öryggisúttektir í sveitarfélögum um allt land í samvinnu við slysavarnafélög.

Lokaorð.

Eins og fram kemur í þessari skýrslu eru slys á börnum margbreytileg og orsakir þeirra flóknar. Samanburður milli landa er erfiður, en Íslendingar standa að mörgu leyti vel að skrán ingu og hafa fylgst vel með þróun mála á þessu sviði. Slysatíðni barna hér er of há og því ákvað ríkisstjórnin á haustmánuðum að gera sérstakt átak á því skyni að fækka þessum slysum og auka öryggi barna. Eru vonir bundnar við það átak.

Fjölmargir aðilar í samfélaginu koma að slysavörnum, m.a. opinberir aðilar og fyrirtæki, en merkastur er ef til vill þáttur ýmissa líknarfélaga, t.d. Slysavarnafélagsins sem er 70 ára um þessar mundir. Rétt er að hlúa að þróttmiklu starfi fjölmargra aðila sem lýtur að slysavörnum með ýmsum almennum aðgerðum.

Viðauki.

1. Slys í heimahúsum.1

1.1 Árleg tíðni heimaslysa.

1990.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.194	832	2.026
5–9 ára	425	414	839
10–14 ára	294	251	545
15–18 ára	204	176	380
Samtals	2.117	1.673	3.790

1991.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.080	752	1.832
5–9 ára	372	304	676
10–14 ára	255	200	455
15–18 ára	168	175	343
Samtals	1.875	1.431	3.306

1992.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.164	775	1.939
5–9 ára	346	338	684
10–14 ára	233	220	453
15–18 ára	163	161	324
Samtals	1.906	1.494	3.400

1993.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	960	711	1.671
5–9 ára	314	233	547
10–14 ára	206	188	394
15–18 ára	148	116	264
Samtals	1.628	1.248	2.876

1994.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	921	667	1.588
5–9 ára	337	247	584
10–14 ára	221	173	394
15–18 ára	124	147	271
Samtals	1.603	1.234	2.837

1995.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	975	710	1.685
5–9 ára	346	258	604
10–14 ára	210	172	382
15–18 ára	149	155	304
Samtals	1.680	1.295	2.975
1996
Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	932	743	1.675
5–9 ára	365	294	659
10–14 ára	188	182	370
15–18 ára	128	137	265
Samtals	1.613	1.356	2.969

Heildarfjöldi	12.422	9.731	22.153

1.2 Orsakir slysa í heimahúsum á tímabilinu 1990–96.

Umferðarslys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	18	4	22
5–9 ára	8	4	12
10–14 ára	7	7	14
15–18 ára	5	2	7
Samtals	38	17	55

Lyfja- eða efnaeitranir.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	101	56	157
5–9 ára	9	5	14
10–14 ára	3	2	5
15–18 ára	7	10	17
Samtals	120	73	193

Mein af læknisaðgerð.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	5	3	8
5–9 ára	2	2	4
10–14 ára	3	0	3
15–18 ára	1	2	3
Samtals	11	7	18

Fall.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.795	1.435	3.230
5–9 ára	418	391	809
10–14 ára	159	204	363
15–18 ára	74	135	209
Samtals	2.446	2.165	4.611

Hrösun á jafnsléttu.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.381	840	2.221
5–9 ára	395	383	778
10–14 ára	177	256	433
15–18 ára	119	176	295
Samtals	2.072	1.655	3.727

Bruni (af hita eða kulda).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	383	287	670
5–9 ára	59	61	120
10–14 ára	51	39	90
15–18 ára	26	39	65
Samtals	519	426	945

Slys af völdum dýra.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	29	27	56
5–9 ára	39	43	82
10–14 ára	26	27	53
15–18 ára	19	30	49
Samtals	113	127	240

Drukknun, köfnun.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1	0	1
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	0	0	0
15–18 ára	0	2	2
Samtals	1	2	3

Aðskotahlutur í auga.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	86	58	144
5–9 ára	68	41	109
10–14 ára	33	25	58
15–18 ára	58	39	97
Samtals	245	163	408

Aðrir aðskotahlutir.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	349	360	709
5–9 ára	139	104	243
10–14 ára	92	66	158
15–18 ára	49	41	90
Samtals	629	571	1.200

Högg af hlut eða árekstur við hlut.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.832	1.091	2.923
5–9 ára	776	551	1.327
10–14 ára	498	374	872
15–18 ára	259	212	471
Samtals	3.365	2.228	5.593

Slasaði klemmdist.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	583	467	1.050
5–9 ára	231	256	487
10–14 ára	94	99	193
15–18 ára	34	42	76
Samtals	942	862	1.804

Vélar, rafmagn, flísar.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	279	141	420
5–9 ára	242	154	396
10–14 ára	284	147	431
15–18 ára	230	133	363
Samtals	1.035	575	1.610

Rafmagn.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	5	0	5
5–9 ára	2	0	2
10–14 ára	3	3	6
15–18 ára	0	2	2
Samtals	10	5	15

Geislun (á augu eða húð).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	4	0	4
15–18 ára	5	1	6
Samtals	9	1	10

Sjálfsáverki (viljandi).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	3	0	3
5–9 ára	1	1	2
10–14 ára	4	6	10
15–18 ára	29	18	47
Samtals	37	25	62

Áverki frá öðrum (ofbeldi).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	125	137	262
5–9 ára	61	42	103
10–14 ára	99	72	171
15–18 ára	120	101	221
Samtals	405	352	757

Skotvopn.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	0	1	1
15–18 ára	1	0	1
Samtals	1	1	2

Íþróttaslys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	3	1	4
5–9 ára	14	9	23
10–14 ára	26	14	40
15–18 ára	14	5	19
Samtals	57	29	86

Óskilgreind orsök.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	231	275	506
5–9 ára	49	35	84
10–14 ára	38	37	75
15–18 ára	31	41	72
Samtals	349	388	737

Ekki slys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	17	10	27
5–9 ára	4	5	9
10–14 ára	3	6	9
15–18 ára	4	15	19
Samtals	28	36	64

Heildarfjöldi	12.422	9.731	22.153

1.3 Brunaslys meðal barna.

Í þessari umfjöllun um brunaslys er vitnað í rannsókn sem gerð var árið 1996.1 Rannsóknin spannar 14 ára tímabil, 1982–95, rannsökuð voru slys 0–15 ára barna.

Að meðaltali brennir sig 21 barn á ári. Skipting milli kynja er greinileg en 62% þeirra sem brennast eru drengir og 38% stúlkur. Tíðni brunaslysa er mest á aldursskeiðinu 0–4 ára en hlutfall barna á þeim aldri er 73% af öllum börnum sem brenndust.

Algengustu brunavaldar eru heitt vatn, vökvar og eldur. Flest brunaslys verða innan veggja heimilis, eða í þremur fjórðu tilvika. Brunaslys á börnum eru algengust í desembermánuði. Algengast er að börn brenni sig í kringum hádegi og kvöldmat en þá er notkun heitra vökva mest á heimilum.

Fjöldi brunaslysa eftir brunavöldum.

Fjöldi brunaslysa eftir brunavöldum og aldri barna.

2. Skólaslys.1

2.1 Árleg tíðni slysa í skólum og/eða dagvistun.

1990.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	229	148	377
5–9 ára	239	210	449
10–14 ára	384	379	763
15–18 ára	135	75	210
Samtals	987	812	1.799

1991.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	233	114	347
5–9 ára	216	148	364
10–14 ára	337	292	629
15–18 ára	104	77	181
Samtals	890	631	1.521

1992.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	219	152	371
5–9 ára	231	159	390
10–14 ára	330	268	598
15–18 ára	91	55	146
Samtals	871	634	1.505

1993.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	184	123	307
5–9 ára	197	131	328
10–14 ára	251	223	474
15–18 ára	80	49	129
Samtals	712	526	1.238

1994.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	221	150	371
5–9 ára	159	130	289
10–14 ára	256	197	453
15–18 ára	81	57	138
Samtals	717	534	11.251

1995.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	221	161	382
5–9 ára	192	153	345
10–14 ára	287	205	492
15–18 ára	75	55	130
Samtals	775	574	1.349
1996.
Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	225	170	395
5–9 ára	239	194	433
10–14 ára	283	244	529
15–18 ára	72	49	121
Samtals	819	657	1.476

2.2 Orsakir slysa í skólum og/eða dagvistun á tímabilinu 1990–96.

Umferðarslys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	5	3	8
5–9 ára	6	6	12
10–14 ára	16	3	19
15–18 ára	3	2	5
Samtals	30	14	44

Lyfja- eða efnaeitranir.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	4	1	5
5–9 ára	2	0	2
10–14 ára	6	2	8
15–18 ára	0	0	0
Samtals	12	3	15

Mein af læknisaðgerð.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	1	1
10–14 ára	1	0	1
15–18 ára	0	0	0
Samtals	1	1	2

Fall.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	407	295	702
5–9 ára	302	266	568
10–14 ára	267	233	500
15–18 ára	53	31	84
Samtals	1.029	825	1.854

Hrösun á jafnsléttu.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	389	253	642
5–9 ára	359	349	708
10–14 ára	390	464	854
15–18 ára	89	89	178
Samtals	1.227	1.155	2.382

Bruni (af hita eða kulda).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	4	7	11
5–9 ára	8	4	12
10–14 ára	6	5	11
15–18 ára	8	2	10
Samtals	26	18	34

Slys af völdum dýra.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	4	1	5
5–9 ára	3	0	3
10–14 ára	1	1	2
15–18 ára	2	0	2
Samtals	10	2	12

Drukknun, köfnun.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	1	1	2
10–14 ára	0	0	0
15–18 ára	0	0	0
Samtals	1	1	2

Aðskotahlutir í auga.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	37	24	61
5–9 ára	17	18	35
10–14 ára	15	11	26
15–18 ára	14	1	15
Samtals	83	54	137

Aðrir aðskotahlutir.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	37	42	79
5–9 ára	12	10	22
10–14 ára	20	14	34
15–18 ára	11	5	16
Samtals	80	71	151

Högg af hlut eða árekstur við hlut.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	415	208	623
5–9 ára	411	248	659
10–14 ára	546	424	970
15–18 ára	149	62	211
Samtals	1521	942	2252

Slasaði klemmdist.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	102	110	212
5–9 ára	94	70	164
10–14 ára	69	73	142
15–18 ára	12	12	24
Samtals	277	265	542

Vélar, rafmagn, flísar.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	18	9	27
5–9 ára	35	21	56
10–14 ára	75	36	111
15–18 ára	48	10	58
Samtals	176	76	252

Rafmagn.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	2	0	2
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	0	0	0
15–18 ára	0	0	0
Samtals	2	0	2

Geislun (á augu eða húð).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	0	0	0
15–18 ára	1	0	1
Samtals	1	0	1

Sjálfsáverki (viljandi).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	4	0	4
15–18 ára	3	0	3
Samtals	7	0	7

Áverki frá öðrum (ofbeldi).

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	53	25	78
5–9 ára	104	43	147
10–14 ára	288	124	412
15–18 ára	58	20	78
Samtals	503	212	715

Skotvopn.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	0	0	0
5–9 ára	0	0	0
10–14 ára	1	0	1
15–18 ára	0	1	1
Samtals	1	1	2

Íþróttaslys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	2	0	2
5–9 ára	104	68	172
10–14 ára	382	383	765
15–18 ára	176	152	328
Samtals	664	603	1.267

Óskilgreind orsök.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	47	37	84
5–9 ára	14	20	34
10–14 ára	34	28	62
15–18 ára	20	26	46
Samtals	115	111	226

Ekki slys.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	6	3	9
5–9 ára	1	2	3
10–14 ára	3	4	7
15–18 ára	2	1	3
Samtals	12	10	22

Heildarfjöldi	5.771	4.368	10.139

2.3 Innlagnir á Sjúkrahús Reykjavíkur vegna slysa í skólum og/eða dagvistun á tímabil
inu 1990–96.

Ekki innlögn vegna slyss í skóla eða dagvistun.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	1.497	989	2.486
5–9 ára	1.434	1.092	2.526
10–14 ára	2.076	1.789	3.865
15–18 ára	634	415	1.049
Samtals	5.641	4.285	9.926

Innlögn vegna slyss í skóla.

Aldur	Drengir	Stúlkur	Samtals
0–4 ára	35	29	64
5–9 ára	39	33	72
10–14 ára	52	19	71
15–18 ára	4	2	6
Samtals	130	83	213

2.4 Áverkar af slysum í skólum.

Drengir	Stúlkur	Samtals
Brot	1.241	944	2.185
Liðhlaup, tognanir	1.015	1.172	2.187
Áverkar á heila, mænu	316	232	548
Áverkar á brjósti	15	3	18
Sár	1.982	1.022	3.004
Mar	1.221	1.017	2.238
Annað	337	245	582