Þskj. 295 — 282. mál.

Skýrsla

menntamálaráðherra um framkvæmd skólahalds í grunnskólum

skólaárin 2001–2002, 2002–2003 og 2003–2004.

(Lögð fyrir Alþingi á 133. löggjafarþingi 2006–2007.)

Inngangur.

Í 9. gr. laga nr. 66/1995, um grunnskóla, er kveðið á um að menntamálaráðherra skuli gera Alþingi grein fyrir framkvæmd skólastarfs í grunnskólum á þriggja ára fresti. Fyrsta skýrslan um skólahald í grunnskólum var lögð fram á Alþingi vorið 1999 og fjallaði um skólaárin 1995–1996, 1996–1997 og 1997–1998. Önnur skýrsla kom út í mars 2003 og var í henni fjallað um skólaárin 1998–1999, 1999–2000 og 2000–2001. Sú skýrsla sem nú er lögð fram samkvæmt fyrrnefndri 9. gr. grunnskólalaga nær til skólaáranna 2001–2002, 2002–2003 og 2003–2004. Í skýrslunni er að finna ýmsar upplýsingar um skólahald, m.a. um skóla, nem
endur og starfsfólk, námsgögn, úttektir á ýmsum þáttum skólastarfs, árangur á samræmdum prófum og útgjöld til grunnskóla. Upplýsingarnar sem skýrslan er byggð á eru aðallega fengnar frá Hagstofu Íslands, Námsmatsstofnun, Námsgagnastofnun og menntamálaráðu
neytinu, sem jafnframt vann úr upplýsingunum til birtingar í skýrslunni.

Ríkið ber kostnað af og ábyrgist nokkra þætti er lúta að grunnskólum, svo sem samræmd próf í 4., 7. og 10. bekk, kennaramenntun og námsgögn. Námsmatsstofnun hefur með samn
ingi við menntamálaráðuneytið verið falin öll framkvæmd samræmdra prófa. Auk þess ber stofnunin ábyrgð á framkvæmd umfangsmikilla alþjóðlegra rannsókna í skólakerfinu. Ein slík rannsókn er PISA-könnunin sem fjallað er um í skýrslunni. Námsgagnastofnun sér um útgáfu og dreifingu námsgagna til grunnskóla í skyldunámsgreinum, nemendum og foreldr
um þeirra að kostnaðarlausu. Einnig leggur ríkið fram fjármagn til rannsókna og í þróunar
sjóð grunnskóla og endurmenntunarsjóð grunnskóla en nánar er fjallað um sjóðina í skýrsl
unni.

I. Skólar.

Fjöldi grunnskóla í landinu hefur verið svipaður undanfarin ár. Helst ber á breytingum í þá veru að skólum fjölgi á höfuðborgarsvæðinu og að mjög fámennir skólar á landsbyggðinni séu sameinaðir eða þeir lagðir niður. Fjölmennasti skóli landsins skólaárið 2003–2004 var Vallaskóli í Árborg með 914 nemendur. Vallaskóli varð til 1. ágúst 2002 við sameiningu tveggja skóla, Sólvallaskóla og Sandvíkurskóla. Fámennasti grunnskólinn var sem fyrr Grunnskólinn í Mjóafirði með þrjá til fimm nemendur á tímabilinu. Fámennum skólum, þ.e. skólum með færri en 100 nemendur, hefur fækkað um fimm eins og sjá má í töflu 1.1 og er það í samræmi við þróun fyrri ára.

Tafla 1.1 Fjöldi grunnskóla 2001–2004.

Skólaár
2001–02	2002–03	2003–04
Grunnskólar alls	193	192	187
Almennir grunnskólar reknir af opinberum aðilum	179	178	174
— Sérskólar	8	8	5
— Einkaskólar	6	6	8
Fámennir skólar*	77	78	72
Einsetnir skólar**	178	191	186
*	Skólar með 100 nemendur eða færri, þ.m.t. sérskólar.

**	Allar bekkjardeildir skólans geta byrjað skóladaginn á sama tíma.

Heimildir: Menntamálaráðuneyti og Hagstofa Íslands.

Einkaskólum hefur fjölgað um tvo á tímabilinu. Barnaskóli Hjallastefnunnar tók til starfa haustið 2003 og skólinn á meðferðarheimilinu að Torfastöðum var talinn til einkaskóla þetta ár samkvæmt viðmiðum Hagstofunnar. Aðrir einkaskólar árið 2003 voru: Ísaksskóli, Landa
kotsskóli, Suðurhlíðarskóli, Tjarnarskóli, Waldorfskólinn í Lækjarbotnum og Waldorfskólinn Sólstafir, sem allir eru á höfuðborgarsvæðinu.

Sérskólum hefur á síðastliðnum þremur árum fækkað úr átta í fimm. Eftirfarandi sérskólar voru starfandi árið 2003: Brúarskóli, Dalbrautarskóli, Hlíðarskóli, Safamýrarskóli og Öskju
hlíðarskóli. Bröttuhlíðarskóli á Akureyri hefur verið lagður niður og sinnir Hlíðarskóli á Akureyri sambærilegum verkefnum. Einholtsskóli var lagður niður en Brúarskóli sinnir nú nemendum með geð- og hegðunarraskanir. Einnig var Vesturhlíðarskóli lagður niður þegar stofnað var táknmálssvið við Hlíðaskóla í Reykjavík.

Haustið 1998 voru 92% skóla einsetnir, haustið 2003 hafði einsetnum skólum fjölgað og voru þá 99% grunnskóla einsetnir. Aðeins einn skóli stóð út af en hann telst vera einsetinn að hluta.

Aðeins í einum grunnskóla á landinu var starfrækt heimavist á tímabilinu. Heimavistin var fyrir nemendur í 8.–10. bekk og þar bjuggu fimm til sjö nemendur.

Þrír skólar fengu undanþágu menntamálaráðuneytisins frá níu mánaða starfstíma skólaárin 2001–2002 og 2002–2003 en tveir skólar 2003–2004.

II. Nemendur.

Skólaárið 2001–2002 voru nemendur í grunnskólum landsins 44.103. Í lok tímabilsins voru nemendur í grunnskólum alls 44.809. Á þessum þremur skólaárum hefur nemendum því fjölgað um 706, eða um 1,5%, eins og sjá má í töflu 2.1.

Tafla 2.1. Fjöldi nemenda í grunnskólum eftir árgöngum 2001–2004.

Alls	Dr.	St.	1. b.	2. b.	3. b.	4. b.	5. b.	6. b.	7. b.	8. b.	9. b.	10. b.
2001–02	44.103	22.782	21.321	4.305	4.428	4.538	4.557	4.443	4.753	4.444	4.601	4.156	3.878
2002–03	44.695	23.093	21.602	4.341	4.296	4.424	4.592	4.598	4.451	4.768	4.461	4.609	4.155
2003–04	44.809	23.093	21.716	4.178	4.376	4.315	4.484	4.585	4.609	4.437	4.773	4.443	4.609
Nemendur sem ekki er raðað í bekki af skólum eru flokkaðir í bekki eftir aldri.

2001: Að auki 102 nemendur í 5 ára bekk.

2002: Að auki 114 nemendur í 5 ára bekk.

2003: Að auki 118 nemendur í 5 ára bekk.

Heimild: Hagstofa Íslands.

Til samanburðar má geta þess að á fyrra þriggja ára tímabili, þ.e. 1998–2001, fjölgaði nemendum um 1.223, eða um 3%. Á tímabilinu 1995–1998 fækkaði nemendum um 164, eða um tæplega 0,5%.

Í töflu 2.2 má sjá fjölda nemenda í sérskólum og einkaskólum. Nemendum í sérskólum fækkar lítillega og nemendum í einkaskólum sömuleiðis.

Tafla 2.2 Fjöldi nemenda í sérskólum og einkaskólum 2001–2004.

Skólaár
2001–02	2002–03	2003–04
Í sérskólum	204	192	173
Í einkaskólum	529	453	452
Heimild: Hagstofa Íslands.

2.1 Nemendur með annað móðurmál en íslensku.

Í 36. gr. laga um grunnskóla, nr. 66/1995, er kveðið á um rétt nemenda sem hafa annað móðurmál en íslensku til sérstakrar íslenskukennslu. Í reglugerð nr. 391/1996, um íslensku
kennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku, er nánar kveðið á um íslenskukennslu fyrir þessa nemendur og einnig er sérstök umfjöllun um íslensku sem annað tungumál í aðal
námskrá grunnskóla frá 1999.

Alls eru tilgreind 37 tungumál sem móðurmál nemenda í grunnskólum landsins. Við taln
ingu nemenda með erlent móðurmál er miðað við að forráðamenn nemandans, annar eða báð
ir, hafi annað tungumál að móðurmáli en íslensku og noti það mál að staðaldri í daglegum samskiptum sínum við barnið. Eins og sjá má í töflu 2.3 fjölgaði nemendum með erlent móðurmál um 148, eða um 11%, frá skólaárinu 2001–2002 til skólaársins 2003–2004. Einnig má sjá í töflu 2.3 hlutfallslega skiptingu nemenda með erlent móðurmál á höfuðborgarsvæð
inu og utan þess haustið 2003.

Tafla 2.3 Nemendur með erlent móðurmál 2001–2003.

2001	2002	2003	Höfuðborgarsvæðið

2003, %	Utan höfuðborgar
svæðis 2003, %
Heildarfjöldi	1192	1266	1340	57 ,9	42 ,1
Albanska	33	34	42	81	19
Arabíska	9	8	14	100	0
Búlgarska	9	15	14	57 ,1	42 ,9
Danska	52	58	46	34 ,8	65 ,2
Eistneska	6	11	14	28 ,6	71 ,4
Enska	175	177	157	57 ,3	42 ,7
Filippseysk mál	94	107	129	66 ,7	33 ,3
Finnska	9	7	5	100	0
Franska	14	16	14	71 ,4	28 ,6
Færeyska	23	18	22	40 ,9	59 ,1
Grænlenska	2	1	3	66 ,7	33 ,3
Hindí	2	1	4	50	50
Hollenska	16	19	10	40	60
Indónesíska	2	4	3	100	0
Ítalska	6	4	4	75	25
Japanska	6	6	11	100	0
Kínverska	20	20	25	88	12
Kóreska	1	0	0
Litháíska	20	33	46	73 ,9	26 ,1
Mongólska	0	2	2	50	50
Norska	42	39	42	50	50
Portúgalska	25	25	26	61 ,5	38 ,5
Pólska	150	182	191	33	67
Rúmenska	5	4	4	100	0
Rússneska	42	43	52	76 ,9	23 ,1
Serbókróatíska	84	89	108	45 ,4	54 ,6
Singalíska	7	5	8	87 ,5	12 ,5
Spænska	48	53	54	51 ,9	48 ,1
Sænska	46	31	30	40	60
Tékkneska	3	4	6	100	0
Tyrkneska	1	3	3	66 ,7	33 ,3
Taílenska	107	105	94	50	50
Ungverska	15	13	13	38 ,5	61 ,5
Úkraínska	8	5	3	33 ,3	66 ,7
Úrdú	0	4	4	100	0
Víetnamska	58	57	67	91	9
Þýska	28	30	25	64	36
Ótilgreint	24	33	45	80	20
Heimild: Hagstofa Íslands.

2.2 Nemendur og tungumálanám.

Ár hvert lærir mikill fjöldi grunnskólanema erlend tungumál. Samkvæmt námskrá skal enska kennd frá og með 5. bekk grunnskóla og dönskukennsla á að hefjast í 6. bekk. Nem
endum sem hafa sérstök tengsl við Noreg eða Svíþjóð stendur til boða kennsla í norsku eða sænsku sem kemur þá í staðinn fyrir dönsku. Tafla 2.4 sýnir hve margir nemendur læra ensku og Norðurlandamálin.

Tafla 2.4 sýnir einnig hvernig skipting er milli tungumála sem algengast er að nemendur taki sem valgreinar á unglingastigi í grunnskóla. Þýska er vinsælasta tungumálið samkvæmt þessu þó að nemendum hafi fækkað nokkuð í þýsku á tímabilinu.

Tafla 2.4 Fjöldi grunnskólanema sem lærir hvert erlent tungumál 2001–2004.

2001–2002	2002–2003	2003–2004
Enska	25.634	27.038	27.796
Danska	17.021	17.784	18.052
Sænska	241	225	170
Norska	108	110	126
Þýska	1.338	1.008	945
Franska	169	307	354
Spænska	134	208	176
Ítalska	12	0	44
Tölum um nemendur í erlendum tungumálum er safnað frá grunnskólum á vorin fyrir yfirstandandi skólaár.

Heimild: Hagstofa Íslands.

2.3 Skóladagar nemenda.

Samkvæmt grunnskólalögum skal lágmarksfjöldi skóladaga nemenda vera 170 á ári. Hag
stofa Íslands safnar árlega upplýsingum um skóladaga í grunnskólum (þ.e. kennslu- og prófa
daga samtals). Ef í ljós kemur að skóladagar eru færri en 170 gerir menntamálaráðuneytið athugasemdir við viðkomandi sveitarstjórn og óskar eftir að úr verði bætt. Skóladagar í lang
flestum skólum eru um og yfir lögbundnu viðmiði um 170 daga. Í töflu 2.5 má sjá hvernig fjöldi skóladaga skiptist hlutfallslega milli árganga þau þrjú skólaár sem skýrslan nær yfir.

Tafla 2.5 Fjöldi skóladaga 2001–02, 2002–03 og 2003–04.

169 eða færri – %	170–179 – %	180 eða fleiri – %
Skólaár	01–02	02–03	03–04	01–02	02–03	03–04	01–02	02–03	03–04
1. bekkur	5	6	2	28	20	26	66	74	72
2. bekkur	5	4	4	27	21	24	68	75	73
3. bekkur	4	5	3	27	21	24	69	74	73
4. bekkur	3	3	2	27	21	25	70	76	74
5. bekkur	2	2	0	27	23	26	71	74	74
6. bekkur	3	2	1	25	22	26	73	75	74
7. bekkur	4	2	1	25	22	25	71	77	74
8. bekkur	1	2	1	24	20	24	75	78	75
9. bekkur	1	1	1	24	19	24	75	81	75
10. bekkur	0	1	0	25	18	24	75	80	76
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Til fróðleiks má geta þess að á tímabilinu 1998–2001 voru skóladagar að meðaltali 169–170 en þá voru skólar með undanþágu menntamálaráðuneytis frá níu mánaða skóla ekki taldir með. Nú er það hins vegar gert enda hefur undanþáguskólum fækkað verulega og voru þeir aðeins tveir skólaárið 2003–2004 eins og fram hefur komið. Rétt er að geta þess að undanþáguskólarnir voru ekki alltaf þeir skólar sem voru með fæsta skóladaga. Uppgefnir skóladagar á því tímabili sem skýrslan nær til hafa verið á bilinu 133–192. Skýringar sem skólastjórarnir gáfu vegna of fárra skóladaga eru af ýmsum toga, t.d. að kennt hafi verið fjóra daga vikunnar í stað fimm, veður hafi verið slæmt og ófærð, viðgerðir á húsnæði og fleira.

Á mynd 2.1 má sjá meðalfjölda skóladaga frá árinu 1996. Þar kemur fram töluverð fjölgun skóladaga en einna mest varð fjölgunin hjá yngstu árgöngunum. Mikil aukning kemur fram milli áranna 2000–2001 og 2001–2002 eða um 7–10 dagar. Nýr kjarasamningur við kennara var undirritaður í janúar 2001 og hafði hann áhrif á fjölgunina en þar var gert ráð fyrir 180 skóladögum.

Mynd 2.1 Skóladagar að meðaltali 1996–2004.

Heimild: Menntamálaráðuneyti.

2.4 Viðmiðunarstundaskrá.

Í töflu 2.6. má sjá meðaltal kenndra stunda á viku eftir árgöngum frá 2001–2004 og lög
bundnar stundir samkvæmt grunnskólalögum. Samkvæmt þessu yfirliti hafa nemendur að jafnaði fengið tilskilinn kennslustundafjölda. Ráðuneytið hefur þurft að gera athugasemdir við stundafjölda nemenda í einstökum árgöngum í einstökum skólum á umræddum árum. Sem dæmi má nefna að gerðar voru athugasemdir vegna kennslustundafjölda í 19 grunnskól
um skólaárið 2003–2004 en þeim skólum hefur fækkað á undanförnum árum sem fá athuga
semdir vegna of fárra kennslustunda að jafnaði á viku.

Tafla 2.6 Lögbundnar vikulegar kennslustundir

og meðaltal kenndra stunda á viku 2001–2004.

1. bekkur	2. bekkur	3. bekkur	4. bekkur	5. bekkur	6. bekkur	7. bekkur	8. bekkur	9. bekkur	10. bekkur
Lögbundnar stundir
2001–02	30	30	30	30	35	35	35	37	37	37
Kennt á viku

að meðaltali
2001–02	30	30	30	31	35	35	35	37	37	37
2002–03	30	31	31	31	35	35	35	37	37	37
2003–04	30	30	30	31	35	35	35	37	37	37
Heimildir: Menntamálaráðuneyti og Hagstofa Íslands.

III. Starfsfólk í grunnskólum.

Starfsfólki í grunnskólum fjölgaði um tæplega 500, eða um 7%, frá hausti 2001 til hausts
ins 2003. Eins og sjá má í töflu 3.1 eru konur mun fleiri en karlar í starfsliði grunnskólanna, eða um 80%.

Tafla 3.1 Starfsfólk í grunnskólum eftir kyni 2001–2004.

Fjöldi	Stöðugildi
Alls	Karlar	Konur	Alls	Karlar	Konur
2001–2002	6.975	1.402	5.573	6.119	1.318	4.801
2002–2003	7.299	1.440	5.859	6.530	1.373	5.157
2003–2004	7.472	1.470	6.002	6.616	1.380	5.236
Til starfsliðs grunnskóla telst allt starfsfólk skólans en ekki verktakar. Sinni starfsmaður störfum sem falla á fleiri en eitt starfssvið vísar starfssvið til aðalstarfs.

Heimild: Hagstofa Íslands.

3.1 Starfsfólk við kennslu.

Starfsfólk við kennslu er langfjölmennasti hópurinn innan grunnskólanna. Nokkuð hefur fjölgað í þeim hópi frá hausti 2001 til hausts 2003, eða um tæp 6%. Í töflu 3.2 má sjá fjölda starfsfólks við kennslu og þar kemur m.a. fram að hlutfall réttindakennara á landinu öllu var 80% árið 2001 og 2002, en 82% árið 2003. Hlutfall leiðbeinenda hefur því lækkað lítillega á tímabilinu. Vestfirðir voru með hæsta hlutfall leiðbeinenda öll árin eða frá 42–47%.

Tafla 3.2 Starfsfólk við kennslu í grunnskólum eftir kennsluréttindum

og landshlutum að hausti 2001, 2002 og 2003.

2001–2002	2002–2003	2003–2004
Með kennslu
réttindi	Án kennslu
réttinda	Með kennslu
réttindi	Án kennslu
réttinda	Með kennslu
réttindi	Án kennslu
réttinda
Alls við kennslu	Fjöldi	%	Fjöldi	%	Alls við kennslu	Fjöldi	%	Fjöldi	%	Alls við kennslu	Fjöldi	%	Fjöldi	%
Landið allt	4.491	3.586	80	905	20	4.697	3.766	80	931	20	4.743	3.873	82	870	18
Höfuðborgar-
svæði	2.366	2.094	89	272	12	2.513	2.226	89	287	11	2.562	2.328	91	234	9
Reykjavík	1.399	1.231	88	168	12	1.483	1.305	88	178	12	1.486	1.333	90	153	10
Utan Reykja-
víkur	967	863	89	104	11	1.030	921	89	109	11	1.076	995	93	81	8
Suðurnes	237	165	70	72	30	242	174	72	68	28	248	182	73	66	27
Vesturland	294	214	73	80	27	315	238	76	77	24	315	235	75	80	25
Vestfirðir	180	104	58	76	42	184	98	53	86	47	176	99	56	77	44
Norðurland
vestra	195	120	62	75	39	193	125	65	68	35	184	117	64	67	36
Norðurland
eystra	498	352	71	146	29	515	373	72	142	28	525	385	73	140	27
Austurland	282	175	62	107	38	280	172	61	108	39	278	182	66	96	35
Suðurland	439	362	83	77	18	455	360	79	95	21	455	345	76	110	24
Meðtaldir: Skólastjórar, aðstoðarskólastjórar, kennarar og leiðbeinendur.

*Lögheimili starfsfólks við kennslu 1. desember er notað við ákvörðun búsetu.

Heimild: Hagstofa Íslands.

Í töflu 3.3 má sjá skiptingu starfsfólks við kennslu eftir starfssviði. Þar kemur fram að við grunnskólana störfuðu m.a. skólastjórar og aðstoðarskólastjórar án kennsluréttinda. Hlutfall kvenna meðal kennara er um 78% en meðal skólastjóra um 40%. Meðal aðstoðarskólastjóra eru konur rúm 60%.

Tafla 3.3 Starfsfólk við kennslu í grunnskólum að hausti 2001, 2002 og 2003,

eftir starfssviði.

Starfsfólk	Stöðugildi	Hlutfall kynja

í stöðugildum
Alls	Með kennslu
réttindi	Án kennslu
réttinda	Alls	Með kennslu
réttindi	Án kennslu
réttinda
Karlar	Konur
2001	Alls	4.491	3.586	905	4.270	3.519	751	25	75
Skólastjórar	194	191	3	202	199	3	61	39
Aðstoðarskólastjórar	144	143	1	141	140	1	36	64
Kennarar1)	4.153	3.252	901	3.927	3.180	747	22	78
2002	Alls	4.697	3.766	931	4.437	3.671	766	24	76
Skólastjórar	194	192	2	190	188	2	61	39
Aðstoðarskólastjórar	145	143	2	143	141	2	37	63
Kennarar1)	4.358	3.431	927	4.104	3.342	762	22	78
2003	Alls	4.743	3.873	870	4.440	3.727	713	24	76
Skólastjórar	189	188	1	191	190	1	58	42
Aðstoðarskólastjórar	141	140	1	141	140	1	38	62
Kennarar1)	4.413	3.545	868	4.108	3.397	711	22	78
1)Grunnskólakennarar, sérkennarar og leiðbeinendur.

Heimild: Hagstofa Íslands.

Þegar aldursdreifing starfsfólks við kennslu haustið 2003 er skoðuð má sjá að um 7% starfsfólks við kennslu eru 60 ára og eldri. Konur eru fjölmennari en karlar í öllum aldurs
hópum en minnsti munur milli kynjanna er í yngsta og elsta aldurshópnum.

Mynd 3.1 Hlutfallsleg skipting grunnskólakennara eftir aldurshópum haustið 2003.

Heimild: Hagstofa Íslands.

Mikill meiri hluti starfsfólks við kennslu árið 2003 var í fullu starfi eða meira eða rúmlega 70%. Um 25% eru í hálfu starfi og allt að heilu starfi en rúmlega 5% eru í minna en hálfu starfi. Árin 2002 og 2001 var hlutfallið nokkuð svipað.

3.2 Brautskráðir kennarar.

Á mynd 3.2 má sjá fjölda brautskráðra kennara frá Kennaraháskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Háskóla Íslands og Listaháskóla Íslands á tímabilinu 1995–2004. Taldir eru með allir þeir sem útskrifast úr kennaranámi, bæði úr BEd-námi og uppeldis- og kennslufræði til kennsluréttinda. Þótt þessi skýrsla nái yfir þrjú skólaár er valið að birta hér til fróðleiks upp
lýsingar um útskrifaða kennara til lengri tíma.

Mynd 3.2 Brautskráðir kennarar 1995–2004.

Heimildir: Hagstofa Íslands og upplýsingar frá einstökum skólum fyrir árin 1995–1998.

Í heild hefur brautskráðum kennurum fjölgað umtalsvert á tímabilinu. Nokkur fjölgun brautskráðra kemur fram hjá Kennaraháskóla Íslands árið 1995–96 en þá voru í fyrsta sinn útskrifaðir nemendur í fjarnámi frá skólanum. Frá árinu 1999 hefur verið nokkuð jöfn fjölgun útskrifaðra kennara frá Kennaraháskóla Íslands. Nokkrar sveiflur hafa verið í fjölda braut
skráðra frá Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands á þessu tímabili eins og sjá má nánar í töflu 3.4. Listaháskóli Íslands útskrifaði fyrst kennara skólaárið 2001–2002.

Tafla 3.4 Fjöldi brautskráðra kennara 1995–2004.

1994–95	1995–96	1996–97	1997–98	1998–99	1999–00	2000–01	2001–02	2002–03	2003–04
Kennaraháskóli Íslands	170	236	181	168	202	157	179	230	264	334
Háskólinn á Akureyri	0	66	23	10	44	27	46	35	66	73
Háskóli Íslands	73	52	58	39	40	50	28	30	64	72
Listaháskóli Íslands	–	–	–	–	–	–	–	6	16	21
Samtals	243	354	262	217	286	234	253	301	410	500
Heimildir: Hagstofa Íslands og upplýsingar frá einstökum skólum fyrir árin 1995–1998.

Þeir sem útskrifast með kennsluréttindi frá Háskóla Íslands geta sótt sér leyfisbréf fyrir annaðhvort grunn- eða framhaldsskólastig eða bæði skólastigin. Árin 2001, 2002 og 2003 gaf menntamálaráðuneytið út leyfisbréf fyrir 832 grunnskólakennara.

Tafla 3.5 Útgefin leyfisbréf 2001–2003.

Ár	2001	2002	2003
Fjöldi	227	257	348
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

3.3 Undanþágunefnd grunnskóla.

Undanþágunefnd grunnskóla er skipuð samkvæmt lögum nr. 86/1998, um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Nefndin metur umsóknir skólastjóra um heimild til að lausráða starfsmann sem ekki hefur leyfi menntamálaráðherra til að nota starfsheitið grunnskólakennari. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá menntamálaráðuneyti, kennaramenntunarstofnunum og Kennarasambandi Ís
lands. Fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga er áheyrnarfulltrúi. Þegar undanþágunefnd hafnar umsókn um undanþágu hefur skólastjóri heimild til að vísa umsókninni til ráðherra. Ráðherra getur þrátt fyrir niðurstöðu nefndarinnar ákveðið að veita undanþágu. Í töflu 3.6 má sjá yfirlit yfir fjölda umsókna og afgreiðslu þeirra þau þrjú skólaár sem skýrslan nær til.

Tafla 3.6 Umsóknir um undanþágur til að lausráða leiðbeinendur

til kennslustarfa í grunnskólum.

2001–2002	2002–2003	2003–2004
Fjöldi umsókna	867	893	819
Samþykktar af undanþágunefnd	644	718	667
Samþykktar af ráðherra	193	160	134
Hafnað eða vísað frá	30	15	18
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Grunnmenntun umsækjenda er greind í 11 flokka og í töflu 3.7 má sjá flokkunina og fjölda karla og kvenna í hverjum flokki skólaárið 2003–2004.

Tafla 3.7 Menntun leiðbeinenda við kennslustörf í grunnskólum

skólaárið 2003–2004.

Menntun	Fjöldi
kk.	kvk.
1.	Landspróf, gagnfræðapróf eða minni menntun	1	0,5%	14	2,9%
2.	Nám í framhaldsskóla án lokaprófs	5	2,7%	5	1,0%
3.	Stúdentspróf	0	0,0%	7	1,5%
4.	Starfsmenntun á framhaldsskólastigi	21	11,4%	38	7,9%
5.	Listnám	10	5,4%	18	3,7%
6.	Meistaranám, menntun leikskólakennara, þroskaþjálfanám, iðjuþjálfun, afmörkuð kennsluréttindi í listgrein	25	13,5%	71	14,7%
7.	Nám við háskóla án lokaprófs, stundum með einhverju námi í uppeldis- og kennslufræðum	23	12,4%	30	6,2%
8.	Nám til kennsluréttinda	52	28,1%	197	40,9%
9.	Háskólapróf á öðrum sviðum en þeim sem ná til kennslugreina grunnskóla, svo sem lögfræði, dýralækningar o.fl.	2	1,1%	12	2,5%
10
.	BA, BS, Phil. cand., MA, cand. mag., cand. phil., cand psyk. og dr. án fullnægjandi menntunar í uppeldis- og kennslufræðum	44	23,8%	88	18,3%
11
.	Prestar	2	1,1%	2	0,4%
Samtals	185	482
Heimildir: Menntamálaráðuneyti og Hagstofa Íslands.

3.4 Starfsfólk og starfssvið.

Starfsfólki hefur fjölgað í flestum hópum innan skóla. Tafla 3.8 sýnir fjölda starfsfólks skóla að frátöldum skólastjórum, aðstoðarskólastjórum og kennurum frá 1998–2003.

Tafla 3.8 Starfsfólk grunnskóla að frátöldum skólastjórum, aðstoðarskólastjórum

og grunnskólakennurum frá 1998–2003.

Ár	1998	1999	2000	2001	2002	2003
Bókasafnsfræðingar, bókaverðir	67	69	73	69	76	76
Skólasálfræðingar, námsráðgjafar	38	49	58	74	73	74
Skólahjúkrunarfræðingar	34	39	48	51	35	35
Þroskaþjálfar	29	41	44	58	72	80
Stuðningfulltrúar, uppeldisfulltrúar	247	287	345	408	489	546
Skólaritarar, tölvuumsjón	131	143	168	185	184	181
Tómstunda- og íþróttafulltrúar	22	20	20	10	7	8
Starfsfólk í mötuneytum	210	218	238	242	263	264
Húsverðir	189	152	141	146	134	141
Starfslið við ganga- og baðvörslu, þrif og aðstoð við nemendur	1040	1156	1137	1195	1237	1286
Annað	40	75	70	47	32	38
Alls	2047	2249	2342	2485	2602	2729
Heimild: Hagstofa Íslands.

Þroskaþjálfum hefur fjölgað hlutfallslega mest frá 1998 til 2003, eða um nær 65%. Þá hefur skólasálfræðingum og námsráðgjöfum fjölgað um tæp 50%. Stuðnings- og uppeldis
fulltrúum hefur fjölgað um 55% og þótt það sé ekki hlutfallslega mesta fjölgunin er þar um að ræða mesta fjölgun starfsmanna því að stuðnings- og uppeldisfulltrúar voru 247 árið 1998 en 546 árið 2003.

3.5 Fjöldi nemenda á kennara.

Nemendum á hvern kennara hefur fækkað lítillega frá 2001–2003. Haustið 2001 voru 10,6 nemendur á hvern kennara en 10,2 haustið 2003. Nemendum á hvert stöðugildi kennara hefur einnig fækkað en haustið 2001 voru 11,3 nemendur á hvert stöðugildi kennara en haustið 2003 voru 10,9 nemendur á hvert stöðugildi.

IV. Námsgögn.

Samkvæmt lögum nr. 23/1990 hefur Námsgagnastofnun það hlutverk að sjá grunnskólum fyrir náms- og kennslugögnum í samræmi við uppeldis- og kennslufræðileg markmið laga um grunnskóla og aðalnámskrár. Með gildistöku aðalnámskrár 1999 fylgdu aukin verkefni, m.a. vegna tilkomu lífsleikni og upplýsinga- og tæknimenntar sem sjálfstæðra námsgreina. Auk þess hefur m.a. verið unnið að endurnýjun alls stærðfræðinámsefnis grunnskólans og síaukin áhersla hefur verið lögð á útgáfu efnis á vef stofnunarinnar, www.nams.is.

Á hverju ári starfa 140–150 verktakar á vegum Námsgagnastofnunar að samningu efnis, myndgerð, forritun eða sem ráðgjafar. Nánast öll framleiðsla fer fram utan stofnunarinnar og sinna allt að 20 prentsmiðjur og myndvinnslufyrirtæki þeim þætti á ári hverju. Hér fara á eftir upplýsingar um umfang útgáfu Námsgagnastofnunar á árunum 2001–2004.

Tafla 4.1 Útgefið og endurútgefið kennsluefni.

Fjöldi titla	Upplag
Námsgagnastofnun 2001
Frumútgáfur
Prentað efni	46	123.250
Prentað efni, aðkeypt	23	14.169
Hljóðefni	19	3.150
Fræðslumyndir	38	1.947
Kennsluforrit	7	5.060
Vefefni	12
Samtals	145	147.576
Endurútgáfur
Prentað efni	186	528.385
Prentað efni, aðkeypt	31	12.670
Hljóðefni	56	3.275
Kennsluforrit	18	3.510
Annað	3	8.750
Samtals	294	556.590
Alls útgefið 2001	439	704.166
Námsgagnastofnun 2002
Frumútgáfur
Prentað efni	47	112.595
Hljóðefni	7	1.338
Fræðslumyndir	14	766
Kennsluforrit	1	300
Vefefni	45
Samtals	114	114.999
Endurútgáfur
Prentað efni	198	599.750
Prentað efni, aðkeypt	22	27.960
Hljóðefni	39	4.683
Kennsluforrit	15	1.050
Annað	2	2.250
Samtals	276	635.693
Alls útgefið 2002	390	750.692
Námsgagnastofnun 2003
Frumútgáfur
Prentað efni	53	205.717
Prentað efni, aðkeypt	1	100
Hljóðefni	15	1.250
Fræðslumyndir	16	584
Kennsluforrit	3	700
Vefefni	20
Samtals	108	208.351
Endurútgáfur
Prentað efni	180	515.590
Prentað efni, aðkeypt	16	22.005
Hljóðefni	41	104.845
Kennsluforrit	10	210
Annað	1	400
Samtals	248	643.050
Alls útgefið 2003	356	861.401
Námsgagnastofnun 2004
Frumútgáfur
Prentað efni	48	191.200
Prentað efni, aðkeypt	28	1.727
Hljóðefni	21	8.350
Fræðslumyndir	7	450
Vefefni	52
Samtals	156	201.727
Endurútgáfur
Prentað efni	193	565.315
Prentað efni, aðkeypt	17	31.156
Hljóðefni	42	5.455
Kennsluforrit	8	150
Samtals	260	602.076
Alls útgefið 2004	416	803.813
Heimild: Námsgagnastofnun.

V. Úttektir, próf og kannanir.

Í þessum kafla verður gerð grein fyrir úttektum á sjálfsmatsaðferðum grunnskóla, niður
stöðum úr samræmdum prófum, könnunum og úttektum á einstökum skólum og/eða þáttum skólastarfs sem menntamálaráðuneytið hefur látið gera á því tímabili sem skýrslan nær yfir. Jafnframt er hér gerð grein fyrir niðurstöðum PISA frá 2003, en PISA stendur fyrir Programme for International Student Assessment.

5.1 Sjálfsmatsaðferðir grunnskóla.

Helstu niðurstöður úttekta á sjálfsmatsaðferðum 184 grunnskóla á tímabilinu 2001–2003 voru að 69 grunnskólar höfðu unnið kerfisbundið að sjálfsmati, eða um 37,5% skólanna. Þar af hafði kerfisbundið sjálfsmat á öllum helstu þáttum skólastarfsins farið fram í 29 skólum. 71 skóli hafði gert einstakar tilraunir við sjálfsmat og 27 skólar höfðu hafið undirbúning að kerfisbundnu sjálfsmati. Tíu skólar höfðu ekkert unnið við sjálfsmat, eða rúm 5% skólanna. Í töflu 5.1 má sjá samantekt á niðurstöðum úttekta á sjálfsmatsaðferðum grunnskóla 2001–2003.

Tafla 5.1 Niðurstöður úttekta á sjálfsmatsaðferðum grunnskóla 2001–2003.

Sjálfmatsaðferðir skólans teljast:	Fjöldi skóla	Hlutfall, %
Fullnægjandi	29	16
Fullnægjandi að hluta	37	20
Ófullnægjandi	118	64
Alls	184	100
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Eins og sjá má töldust 36% skólanna beita sjálfsmatsaðferðum sem voru fullnægjandi eða fullnægjandi að hluta en 64% skólanna töldust vera með ófullnægjandi sjálfsmatsaðferðir.

Þegar lagt var mat á framkvæmd sjálfsmats þeirra 69 skóla sem höfðu unnið kerfisbundið sjálfsmat eru niðurstöðurnar eftirfarandi:

Tafla 5.2 Framkvæmd sjálfsmats grunnskóla.

Framkvæmd sjálfsmats telst:	Fjöldi skóla	Hlutfall, %
Fullnægjandi	24	35
Fullnægjandi að hluta	41	59
Ófullnægjandi	4	6
Alls	69	100
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Af þeim 184 grunnskólum sem voru teknir út á þessu tímabili uppfylltu 19 skólar, eða um 10%, að öllu leyti bæði viðmið ráðuneytisins um sjálfsmatsaðferðir og um framkvæmd sjálfs
mats.

Ljóst er að langflestir skólanna hafa unnið að sjálfsmati en voru mislangt á veg komnir á þeim tíma er úttektir voru gerðar. Þróunin á tímabilinu var sú að niðurstöður urðu jákvæð
ari er á leið þannig að hlutfall skóla er höfðu lokið kerfisbundnu sjálfsmati hækkaði.

5.2 Samræmd próf.

Undanfarin ár hefur Námsmatsstofnun þróað leiðir til að nýta niðurstöður samræmdra prófa betur með það að markmiði að gera þær aðgengilegri fyrir nemendur, foreldra og kenn
ara. Er það m.a. gert með því að draga saman upplýsingar fyrir nemendur hvers skóla sem byggjast á breytingum á stöðu nemenda. Við útreikning meðaltala eru notaðar normaldreifðar einkunnir með meðaltal 30 og staðalfrávik 10. Þessi einkunnastigi var tekinn upp til að draga úr misskilningi sem tengdist því að eldri normaldreifðum einkunnum var ruglað við hefð
bundnar skólaeinkunnir. Jafnframt voru teknar upp framfaratölur sem segja til um hvort nem
endur í einstökum skólum sýni svipaðar, meiri eða minni framfarir milli samræmdra prófa en almennt gerist á landsvísu. Framfaratölur eru nú birtar ásamt meðaltölum skóla í skýrslum um samræmd próf.

5.2.1 Samræmd próf í 10. bekk.

Árin 2001–2003 komu til framkvæmda tvenns konar breytingar á samræmdum prófum í 10. bekk. Árið 2001 voru prófin gerð valfrjáls og ákveðið að fjölga þeim úr fjórum í sex. Var þá bætt við prófum í samfélagsfræði og náttúrufræði og sem fyrr var prófað í íslensku, stærðfræði, dönsku og ensku. Fjölgunin varð í tveim áföngum. Samræmt próf í náttúrufræði var fyrst haldið vorið 2002 og samræmt próf í samfélagsgreinum vorið 2003. Tafla 5.3 sýnir meðaltöl á samræmdum prófum í 10. bekk eftir kjördæmum á tímabilinu 2002–2004. Tafla 5.4 sýnir meðaltöl eftir kyni.

Tafla 5.3 Meðaleinkunn í íslensku, stærðfræði, ensku, dönsku, náttúrufræði

og samfélagsgreinum í 10. bekk eftir kjördæmum árin 2002 til 2004.

Íslenska	Stærðfræði	Enska	Danska	Náttúru
fræði	Samfélags
greinar
2002	Reykjavík	31 ,6	31 ,3	32 ,0	31 ,1	33 ,4	–
Suðvesturkjördæmi	30 ,8	31 ,4	30 ,9	31 ,6	31 ,1	–
Vesturkjördæmi	29 ,0	28 ,9	28 ,0	28 ,3	27 ,0	–
Austurkjördæmi	29 ,5	28 ,6	28 ,7	28 ,3	27 ,9	–
Suðurkjördæmi	27 ,1	27 ,5	26 ,9	28 ,0	26 ,6	–
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
2003	Reykjavík	31 ,7	31 ,4	32 ,1	32 ,0	34 ,1	32 ,3
Suðvesturkjördæmi	30 ,4	31 ,1	30 ,1	30 ,5	30 ,3	30 ,4
Vesturkjördæmi	28 ,3	28 ,6	27 ,8	28 ,2	26 ,9	28 ,2
Austurkjördæmi	29 ,2	29 ,0	28 ,1	27 ,9	28 ,4	29 ,8
Suðurkjördæmi	27 ,9	27 ,3	28 ,5	28 ,5	26 ,7	27 ,6
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
2004	Reykjavík	31 ,2	31 ,3	31 ,9	32 ,1	33 ,3	32 ,3
Suðvesturkjördæmi	30 ,4	31 ,2	30 ,7	30 ,8	31 ,3	31 ,1
Vesturkjördæmi	27 ,9	27 ,9	26 ,9	27 ,6	26 ,6	27 ,5
Austurkjördæmi	29 ,7	29 ,0	27 ,9	28 ,9	28 ,8	29 ,4
Suðurkjördæmi	28 ,9	27 ,5	28 ,3	27 ,2	25 ,7	27 ,3
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
Heimild: Námsmatsstofnun.

Tafla 5.4 Árangur á samræmdum prófum í 10. bekk eftir kyni árin 2002–2004.

Ár	Piltar	Stúlkur	Landsmeðaltal
Íslenska	2002	27,8	32,4	30,0
2003	27,5	32,7	30,0
2004	28,2	32,1	30,0
Stærðfræði	2002	29,5	30,5	30,0
2003	29,0	31,0	30,0
2004	29,6	30,4	30,0
Enska	2002	29,7	30,3	30,0
2003	29,5	30,4	30,0
2004	30,3	29,5	30,0
Danska	2002	27,1	32,6	30,0
2003	27,1	32,7	30,0
2004	27,8	32,0	30,0
Náttúrufræði	2002	29,7	30,5	30,0
2003	30,1	29,9	30,0
2004	30,7	29,3	30,0
Samfélagsgreinar	2002	–	–
2003	30,5	29,6	30,0
2004	30,6	29,3	30,0
Heimild: Námsmatsstofnun.

Tafla 5.5. sýnir breytingar á hlutfalli nemenda í 10. bekk sem þreytir hvert próf. Árið 2001 er haft með til samanburðar við hlutföll nemenda sem þreyttu próf áður en prófin urðu val
frjáls árið 2002. Þegar á heildina er litið verða ekki breytingar á hlutfalli nemenda sem þreyta próf í íslensku, stærðfræði og ensku. Á hinn bóginn fækkar þeim nemendum sem þreyta próf í dönsku, náttúrufræði og samfélagsgreinum. Bent skal á að meðaltal í dönsku, náttúrufræði og samfélagsfræði er ekki sambærilegt milli kjördæma eða námsgreina vegna þess að hlutfall nemenda, sem þreytir þessi próf, er breytilegt.

Tafla 5.5 Hlutfall nemenda sem þreyta próf í hverri námsgrein í 10. bekk 2001–2004.

Íslenska	Stærðfræði	Enska	Danska	Náttúru
fræði	Samfélags
greinar
2001	Reykjavík	97 ,4	96 ,6	96 ,6	89 ,1	–	–
Suðvesturkjördæmi	98 ,0	97 ,4	97 ,2	92 ,7	–	–
Vesturkjördæmi	95 ,5	94 ,6	94 ,6	89 ,7	–	–
Austurkjördæmi	95 ,0	94 ,7	94 ,5	88 ,6	–	–
Suðurkjördæmi	96 ,3	95 ,6	94 ,7	87 ,8	–	–
Landið allt	96 ,8	96 ,1	95 ,9	89 ,7	–	–
2002	Reykjavík	96 ,3	95 ,7	95 ,9	81 ,7	62 ,4	–
Suðvesturkjördæmi	98 ,2	98 ,2	97 ,2	88 ,4	78 ,2	–
Vesturkjördæmi	97 ,6	97 ,4	95 ,8	90 ,3	74 ,9	–
Austurkjördæmi	95 ,2	94 ,0	95 ,2	86 ,3	74 ,4	–
Suðurkjördæmi	93 ,0	93 ,0	92 ,1	78 ,9	68 ,5	–
Landið allt	96 ,2	95 ,8	95 ,5	84 ,5	70 ,3	–
2003	Reykjavík	96 ,6	95 ,4	95 ,9	79 ,1	57 ,5	50 ,9
Suðvesturkjördæmi	97 ,2	97 ,3	97 ,2	85 ,3	76 ,0	67 ,8
Vesturkjördæmi	97 ,3	95 ,9	95 ,0	85 ,7	76 ,9	70 ,9
Austurkjördæmi	97 ,1	93 ,3	95 ,8	83 ,5	73 ,6	71 ,0
Suðurkjördæmi	95 ,4	94 ,6	94 ,3	85 ,6	75 ,7	68 ,0
Landið allt	96 ,7	95 ,5	95 ,8	83 ,0	69 ,5	62 ,9
2004	Reykjavík	96 ,7	96 ,6	96 ,9	77 ,4	61 ,0	45 ,8
Suðvesturkjördæmi	97 ,7	96 ,5	97 ,3	82 ,7	65 ,8	59 ,3
Vesturkjördæmi	96 ,6	95 ,9	95 ,6	83 ,9	72 ,4	69 ,4
Austurkjördæmi	96 ,0	94 ,1	93 ,4	80 ,4	58 ,7	66 ,9
Suðurkjördæmi	93 ,6	94 ,7	93 ,6	84 ,0	70 ,2	67 ,1
Landið allt	96 ,4	95 ,9	95 ,8	80 ,9	64 ,7	58 ,2
Heimild: Námsmatsstofnun.

Tafla 5.6 sýnir hlutfall nemenda sem þreyttu próf með frávikum árin 2002–2004 greint eftir kyni. Ekki þarf lengur að sækja um frávik ef nemandi þarfnast einungis lengri tíma í próftöku. Þessi breyting skýrir lækkun á hlutfalli nemenda með frávik milli áranna 2003 og 2004.

Tafla 5.6 Frávik á samræmdum prófum í 10. bekk 2002–2004 eftir kyni.

Íslenska	Stærðfræði	Enska
piltar, %	stúlkur, %	piltar, %	stúlkur, %	piltar, %	stúlkur, %
2002	19,7	12,2	18,9	11,3	14,5	15,7
2003	22,6	14,6	20,5	14,1	21,1	13,8
2004	14,6	9,2	12,3	9,2	13,8	9,5
Danska	Náttúrufræði	Samfélagsgreinar
piltar, %	stúlkur, %	piltar, %	stúlkur, %	piltar, %	stúlkur, %
2002	17,7	11,6	15,3	9,9	–	–
2003	17,6	11,8	16,8	10,3	16,4	11,3
2004	10,4	8	8,5	6,7	9,8	7,9
Heimild: Námsmatsstofnun.

5.2.1 Samræmd próf í 4. og 7. bekk.

Í grunnskólalögum og reglugerð nr. 415/2000 er kveðið á um samræmd könnunarpróf í íslensku og stærðfræði í 4. og 7. bekk og hafa þau verið haldin frá því 1996. Öllum nemend
um er skylt að þreyta prófin njóti þeir ekki undanþágu skv. 48. gr. grunnskólalaga eða hafi annað móðurmál en íslensku. Í töflu 5.7 má sjá meðaleinkunn eftir landshlutum og í töflu 5.8 eftir kyni.

Tafla 5.7 Meðaleinkunn í íslensku og stærðfræði í 4. og 7. bekk

eftir landshlutum 2001–2003.

4. bekkur	7. bekkur
Íslenska	Stærðfræði	Íslenska	Stærðfræði
2001	Reykjavík	31 ,0	30 ,2	30 ,8	30 ,6
Suðvesturkjördæmi	30 ,0	29 ,8	30 ,6	30 ,6
Vesturkjördæmi	28 ,0	28 ,7	29 ,5	29 ,2
Austurkjördæmi	31 ,9	31 ,3	29 ,8	29 ,2
Suðurkjördæmi	27 ,8	29 ,9	28 ,0	28 ,9
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
2002	Reykjavík	30 ,7	30 ,0	30 ,5	30 ,2
Suðvesturkjördæmi	29 ,8	30 ,4	31 ,0	30 ,5
Vesturkjördæmi	29 ,3	29 ,3	28 ,6	29 ,4
Austurkjördæmi	30 ,8	30 ,6	30 ,6	30 ,2
Suðurkjördæmi	28 ,6	29 ,2	27 ,9	28 ,6
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
2003	Reykjavík	30 ,4	29 ,5	30 ,5	30 ,3
Suðvesturkjördæmi	30 ,8	31 ,5	31 ,1	30 ,7
Vesturkjördæmi	28 ,7	29 ,0	29 ,0	29 ,0
Austurkjördæmi	31 ,1	30 ,3	30 ,9	30 ,0
Suðurkjördæmi	27 ,9	28 ,8	27 ,2	28 ,6
Landsmeðaltal	30 ,0	30 ,0	30 ,0	30 ,0
Heimild: Námsmatsstofnun.

Tafla 5.8 Meðaleinkunn í íslensku og stærðfræði í 4. og 7. bekk eftir kyni 2001–2003.

Íslenska	Stærðfræði
Piltar	Stúlkur	Lands
meðaltal	Piltar	Stúlkur	Lands
meðaltal
4. bekkur
2001	28 ,2	31 ,8	30 ,0	29 ,9	30 ,0	30 ,0
2002	28 ,4	31 ,5	30 ,0	30 ,1	29 ,9	30 ,0
2003	28 ,4	31 ,7	30 ,0	30 ,3	29 ,5	30 ,0
7. bekkur
2001	27 ,8	32 ,2	30 ,0	29 ,7	30 ,3	30 ,0
2002	28 ,2	31 ,9	30 ,0	29 ,3	30 ,5	30 ,0
2003	28 ,3	31 ,7	30 ,0	30 ,0	29 ,9	30 ,0
Heimild: Námsmatsstofnun.

Nánari upplýsingar um samræmd próf eru aðgengilegar á heimasíðu Námsmatsstofnunar, www.namsmat.is.

5.3 Könnun á sérfræðiþjónustu sveitarfélaga vegna grunnskóla.

Markmiðið með könnun menntamálaráðuneytisins á sérfræðiþjónustu sveitarfélaga vegna grunnskóla var að fá upplýsingar um skipulag, inntak og framkvæmd sérfræðiþjónustu í grunnskólum en sveitarfélögum ber að sinna þessari þjónustu samkvæmt lögum um grunn
skóla, nr. 66/1995, og reglugerð nr. 386/1996, um sérfræðiþjónustu skóla. Einnig var könnuð afstaða til þess hvort þörf væri á að endurskoða ofangreinda reglugerð. Könnunin var send sveitarfélögum í nóvember 2001. Svör bárust frá 87 sveitarfélögum, eða um 70%. Í nokkrum tilfellum barst svar frá byggðarsamlögum fyrir hönd sveitarfélaga.

Í reglugerð um sérfræðiþjónustu skóla er sveitarfélögum lögð sú skylda á herðar að bjóða kennurum og skólastjórnendum upp á ráðgjöf og stuðning sérfræðiþjónustu vegna skóla
starfs. Þjónustan á m.a. að felast í faglegri ráðgjöf vegna almennrar kennslu einstakra náms
greina og aðstoð og leiðbeiningum við kennara sem sinna sérkennslu. Í ljós kom í könnuninni að í 73% tilvika var veitt almenn kennsluráðgjöf á vegum sveitarfélaga. Mun lægra hlutfall sveitarfélaga veitti námsgreinabundna kennsluráðgjöf en eins og sjá má í töflu 5.9 veittu flestir námsgreinabundna kennsluráðgjöf í stærðfræði og íslensku.

Tafla 5.9 Námsgreinabundin kennsluráðgjöf.

Námsgrein:
Erlend tungumál	22%
Heimilisfræði	15%
Íslenska	28%
Kristin fræði	17%
Listgreinar	20%
Lífsleikni	17%
Náttúrufræði	19%
Samfélagsfræði	16%
Skólaíþróttir	21%
Stærðfræði	30%
Upplýsinga- og tæknimennt	26%
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Skýrslan Sérfræðiþjónusta sveitarfélaga vegna grunnskóla er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.3 Námsráðgjöf.

Í símakönnun sem menntamálaráðuneytið gerði meðal skólaskrifstofa sveitarfélaganna í upphafi ársins 2002 svöruðu 19 af 25 því játandi að námsráðgjöf væri veitt í skólum sveitar
félagsins/svæðisins, eða 76% svarenda. Um helmingur þeirra sagði að námsráðgjöf væri veitt í öllum árgöngum, aðrir sögðu námsráðgjöf vera veitta í 8.–10. bekk.

5.4 Úrræði grunnskóla fyrir afburðanemendur.

Nemendur í 10. bekk á Íslandi skólaárið 2000–2001 tóku þátt í PISA-rannsókn. Niður
stöðurnar voru kynntar í desember 2001 og er m.a. gerð grein fyrir þeim í skýrslu mennta
málaráðherra um framkvæmd skólahalds í grunnskólum sem kom út í mars 2003. Niðurstöð
urnar bentu til þess að í íslenskum grunnskólum væri allstór hópur nemenda sem ekki fengi nægilega verðug verkefni eða sem fullnýttu ekki getu sína. Í ljósi þessara niðurstaðna ákvað þáverandi menntamálaráðherra að aflað skyldi upplýsinga um úrræði grunnskóla fyrir af
burðanemendur. Markmiðið var að fá fram upplýsingar um hvort skólarnir hefðu einhver úr
ræði fyrir afburðanemendur, þ.e. nemendur sem skara fram úr jafnöldrum sínum í námi, og hver þau væru. Könnun á úrræðum grunnskóla fyrir afburðanemendur var send til grunnskóla í febrúar 2002. Svör bárust frá 134 grunnskólum, eða 68% skóla.

Niðurstöður könnunarinnar bentu til þess að í fáum grunnskólum hefði verið mótuð sér
stök stefna um úrræði fyrir afburðanemendur. Hins vegar buðu flestir skólar upp á einhver úrræði fyrir þennan hóp. Algengast var að boðið væri upp á sérstakt viðbótarnámsefni eða einstaklingsmiðað nám. Flestir skólastjórar töldu einstaklingsmiðað nám skila bestum árangri en sérstakt viðbótarnámsefni hefði einnig skilað góðum árangri. Fram kom að rúmlega helm
ingur skólastjóra taldi að úrræðin sem afburðanemendum buðust skiluðu einungis að nokkru leyti tilætluðum árangri. Sérstökum úrræðum fyrir afburðanemendur var helst beitt í íslensku og stærðfræði en síður í náttúru- og samfélagsfræði. Í þessu samhengi má benda á að árangur íslenskra nemenda í PISA árið 2001 var lakari í náttúrufræði en í lestri og stærðfræði.

Í flestum skólum var haft samráð við foreldra nemendanna um úrræði og sátt ríkti um þau meðal kennara, nemenda og foreldra, að mati skólastjóra. Skýrslan Úrræði grunnskóla fyrir afburðanemendur er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.5 Tónmenntakennsla í grunnskólum.

Menntamálaráðuneytið lét í febrúar 2003 gera könnun á tónmenntakennslu í grunnskólum skólaárið 2002–2003. Var könnunin gerð í framhaldi af umfjöllun samstarfsnefndar tónlistar
fræðslunnar um málefni tónmenntakennslu í grunnskólum. Markmið könnunarinnar var að afla upplýsinga um hvernig staðið er að tónmenntakennslu í grunnskólum. Aðaláhersla var á öflun upplýsinga um tímafjölda í hverjum árgangi og menntun þeirra sem kenna tónmennt í grunnskólum. Svör bárust frá 137 grunnskólum, eða 74,1% þeirra skóla sem fengu hana í hendur.

Í könnuninni kom fram að tónmennt var kennd í rúmlega 80% þeirra grunnskóla sem svöruðu. Tónmennt var kennd í meira mæli á Reykjanesi, Norðurlandi vestra og í Reykjavík en í öðrum landshlutum. Að jafnaði var tónmennt kennd í um eina kennslustund á viku og fengu neðri bekkir grunnskólans fleiri kennslustundir en efri bekkirnir.

Í flestum tilvikum voru það grunnskólakennarar með sérmenntun í tónmennt sem kenndu tónmennt í grunnskólum landsins. Í skólum á Reykjanesi, Vestfjörðum, Suðurlandi, Reykja
vík og í einkaskólum var hlutfall grunnskólakennara með sérmenntun í tónlist hæst. Hlutfall leiðbeinenda sem kenna tónmennt var hæst á Vestfjörðum og á Suðurlandi. Skýrslan Tón
menntakennsla í grunnskólum er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.6 Íþróttakennsla í grunnskólum 2003–2004.

Upplýsingaöflun um stundafjölda í sundi og íþróttum í grunnskólum skólaárið 2003–2004 var að vissu leyti sambærileg athugun sem gerð var árið 2000 fyrir skólaárið 1999–2000. Markmiðið nú sem fyrr var að kanna hvernig staðið væri að kennslu í skólaíþróttum, einkum hvað varðaði stundafjölda í íþróttum og fyrirkomulag sundkennslu. Svör bárust frá 160 skól
um, eða 87% grunnskóla.

Gefnir voru þrír svarmöguleikar um kennsluform í sundkennslu, þ.e. vikulega, á nám
skeiði og annað. Í ljós kom að vikuleg sundkennsla er algengasta kennsluformið í 3.–10. bekk. Námskeiðsformið er gjarnan notað í tveimur fyrstu bekkjum grunnskóla, eða í um 40% tilfella, eins og sjá má í töflu 5.10.

Tafla 5.10 Kennsluform sundkennslu í 1.–10. bekk.

Sund kennt vikulega	Sund kennt á námskeiðum	Annað kennsluform
1. bekkur	46%	40%	14%
2. bekkur	50%	37%	13%
3. bekkur	57%	31%	11%
4. bekkur	64%	25%	11%
5. bekkur	61%	23%	17%
6. bekkur	59%	23%	15%
7. bekkur	65%	20%	15%
8. bekkur	64%	21%	15%
9. bekkur	63%	23%	15%
10. bekkur	58%	23%	23%
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Í aðalnámskrá er fjallað um nemendafjölda í hverjum sundtíma og er miðað við að 15 nemendur séu að jafnaði í hverjum 40 mínútna sundtíma. Til að kanna hvernig að þessu er staðið í skólunum var spurt um fjölda nemenda í sundtímum að jafnaði. Í töflu 5.11 má sjá að í fyrsta bekk eru nemendur 10 eða færri í sundtímum í 63% skóla en í 10. bekk eru 28% skóla með 16 nemendur eða fleiri í sundtíma að jafnaði.

Tafla 5.11 Fjöldi nemenda að jafnaði í sundtímum eftir bekkjum í 1.–10. bekk.

Skólar í úrvinnslu*	1–10 nemendur	11–15 nemendur	16–20 nemendur	> 21 nemandi
1. bekkur	140	88	46	6	0
2. bekkur	137	64	64	8	1
3. bekkur	155	71	71	13	0
4. bekkur	174	79	79	11	5
5. bekkur	171	72	72	23	4
6. bekkur	175	73	73	24	5
7. bekkur	134	61	61	6	6
8. bekkur	130	54	54	11	11
9. bekkur	100	42	42	8	8
10. bekkur	132	48	48	18	18
*	Hér eru fleiri skólar í úrvinnslu en í töflum um sundkennslu vegna þess að svör allnokkurra skóla um fyrirkomulag sundkennslu voru því miður ekki nýtileg í úrvinnslu könnunarinnar.

Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Ekki er tekið fram í aðalnámskrá um íþróttir, líkams- og heilsurækt hve margar stundir skuli kenna sérstaklega í skólaíþróttum. Hins vegar er stundafjöldinn tilgreindur í viðmiðun
arstundaskrá undir liðnum íþróttir, þ.e. þrjár stundir á viku í 1.–10. bekk. Þar af leiðir að ef sund er kennt að lágmarki eina stund á viku ættu stundir í skólaíþróttum að vera að lágmarki tvær á viku allt skólaárið, eða 68 miðað við 34 vikur. Þegar stundafjöldi í skólaíþróttum er skoðaður kemur í ljós að í flestum skólum eru kenndar 68 stundir eða fleiri í skólaíþróttum árlega í einstökum bekkjum eins og sýnt er í töflu 5.12. Hæst er hlutfallið í 10. bekk eða 93% en lægst í 2. bekk, eða 80%.

Tafla 5.12 Stundafjöldi í skólaíþróttum í 1.–10. bekk.

Skólar í úrvinnslu*	68 stundir eða fleiri	67 stundir eða færri
1. bekkur	143	122	21
2. bekkur	147	118	29
3. bekkur	142	119	23
4. bekkur	146	131	15
5. bekkur	145	122	23
6. bekkur	143	124	19
7. bekkur	150	123	27
8. bekkur	129	112	17
9. bekkur	120	110	10
10. bekkur	121	112	9
* Hér eru fleiri skólar í úrvinnslu en í töflum um sundkennslu vegna þess að svör all
nokkurra skóla um fyrirkomulag sundkennslu voru því miður ekki nýtileg í úrvinnslu könnunarinnar.

Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Skýrslan Íþróttakennsla í grunnskólum 2003–2004, skólasund og skólaíþróttir er aðgengi
leg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.7 Menntun kennara í stærðfræði- og náttúrufræðigreinum í grunnskólum 2003–2004.

Veturinn 2003–2004 urðu töluverðar umræður á opinberum vettvangi um hvernig staðið væri að kennslu í stærðfræði og náttúrufræðigreinum í grunn- og framhaldsskólum. Í kjölfar þeirra umræðna ákvað menntamálaráðuneytið að afla upplýsinga frá skólum um menntun kennara í stærðfræði og náttúrufræðigreinum á grunn- og framhaldsskólastigi. Hér á eftir verður eingöngu gerð grein fyrir niðurstöðum er varða grunnskóla. Aflað var upplýsinga um menntun kennara sem kenndu stærðfræði og náttúrufræði í 7.–10. bekk. Alls bárust svör frá 160 skólum, eða um 87%.

Í könnuninni kom m.a. fram að um þriðjungur þeirra sem kenndu stærðfræði í 8.–10. bekk voru grunnskólakennarar með sérhæfingu í stærðfræði. Ef 7.–10. bekkur eru skoðaðir saman lækkar þetta hlutfall nokkuð, eins og sjá má í töflu 5.13.

Tafla 5.13 Menntun kennara í stærðfræði í 8.–10. og 7.–10. bekk, 2003–2004.

8.–10. bekkur	7.–10. bekkur
Menntun	Fjöldi	Hlutfall, %	Fjöldi	Hlutfall, %
Grunnskólakennari með BEd-próf og
stærðfræði sem valgrein	121	33%	152	30%
Grunnskólakennari með almennt kennarapróf	179	49%	241	49%
Grunnskólakennari með BS-próf í stærðfræði	9	2%	9	2%
Leiðbeinendur sem kenna stærðfræði	39	11%	63	13%
Aðrir sem kenna stærðfræði	21	6%	31	6%
Alls	369	100%	496	100%
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Við kennslu í náttúrufræði í grunnskólum í 8.–10. bekk voru 40% kennara með BEd-próf og náttúrufræði sem valgrein og í 7. bekk var hlutfallið svipað.

Tafla 5.14 Menntun kennara í náttúrufræði í 8.–10. og 7.–10. bekk, 2003–2004.

8.–10. bekkur	7.–10. bekkur
Menntun	Fjöldi	Hlutfall %	Fjöldi	Hlutfall %
Grunnskólakennari með BEd-próf og
náttúrufræði sem valgrein	105	40%	155	38%
Grunnskólakennari með almennt kennarapróf	85	32%	138	34%
Grunnskólakennari með BS-próf í náttúrufræði	24	9%	31	8%
Leiðbeinendur sem kenna náttúrufræði	29	11%	47	12%
Aðrir sem kenna náttúrufræði	20	8%	32	8%
Alls	263	100%	403	100%
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Skýrslan Menntun kennara í stærðfræði og náttúrufræðigreinum í grunn- og framhalds
skólum 2003–2004 er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.8 Mat á Seyðisfjarðarskóla og Hallormsstaðaskóla.

Í febrúar 2003 fól menntamálaráðuneytið Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands að gera úttekt á starfsemi Seyðisfjarðarskóla og Hallormsstaðaskóla. Leggja átti mat á stjórnun, kennsluhætti, námsmat, aðstöðu, samskipti innan skóla og við aðila utan skólans, þjónustu við nemendur og starfsfólk, þróunarstarf og umbætur í skólastarfi.

Niðurstöður þessara tveggja úttekta er að finna í tveimur ítarlegum skýrslum, Mat á Hall
ormsstaðaskóla og Mat á Seyðisfjarðarskóla, á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.9 Stóra upplestrarkeppnin.

Stóra upplestrarkeppnin var fyrst haldin haustið 1996 í samstarfi við fimm grunnskóla og hefur undirbúningsnefnd rekið hana frá upphafi. Markmið Stóru upplestrarkeppninnar er að vekja athygli og áhuga á vönduðum upplestri og framburði. Þessi markmið falla að stefnu aðalnámskrár grunnskóla þar sem fjallað er um upplestur og vandaðan og skýran framburð.

Haustið 2003 fól menntamálaráðuneytið skólaþróunarsviði kennaradeildar Háskólans á Akureyri að leggja mat á hvort framkvæmd Stóru upplestrarkeppninnar væri samkvæmt yfir
lýstum markmiðum hennar. Upplýsinga var aflað með því að senda út spurningalista til allra skóla sem starfrækja 7. bekk. Einnig var rætt við úrtak kennara, nemendahópa, fulltrúa frá skólaskrifstofum og foreldra. Skýrslan Stóra upplestrarkeppnin er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.10 Skýrsla um lesskimunarprófið Læsi.

Forsaga verkefnisins er sú að í skýrslu starfshóps menntamálaráðuneytis um nemendur með sértæka lestrar- og réttritunarerfiðleika í grunnskólum og framhaldsskólum (1997) var lögð áhersla á forvarnastarf í formi lesskimunar með hjálp prófa sem almennir kennarar legðu fyrir í samráði við sérkennara og námsráðgjafa. Í kjölfar skimunar færi síðan fram nán
ari greining á þeim nemendum sem virtust geta átt við lestrarerfiðleika að etja. Undir þessa hugmynd um lesskimun var tekið í skólastefnu menntamálaráðuneytis í ritinu Enn betri skóli (1998) og í íslenskuhluta Aðalnámskrár grunnskóla (1999:16). Í kjölfarið stóð menntamála
ráðuneytið fyrir gerð prófs til notkunar við lesskimun í fyrstu árgöngum grunnskóla. Skim
unarprófið heitir Læsi og er byggt á norskri fyrirmynd. Íslenskir höfundar Læsis eru Guð
mundur B. Kristmundsson og Þóra Kristinsdóttir.

Skýrslan um lesskimunarprófið Læsi var unnin af skólaþróunarsviði kennaradeildar Há
skólans á Akureyri fyrir menntamálaráðuneytið. Markmiðið með verkefninu var m.a. að svara því hvort Læsi stæðist kröfur um að greina stöðu nemenda í lestri, að kanna hvort og hvernig það er notað og skoða hvort notkun þess hafi áhrif á skipulag lestrarkennslu. Skýrsl
an er aðgengileg á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

5.11 PISA 2003.

PISA er alþjóðleg könnun á vegum OECD sem 40 þjóðir taka þátt í og er hún endurtekin á þriggja ára fresti. PISA er ætlað að kanna þekkingu og hæfni 15 ára nemenda í lestri, stærð
fræði og náttúrufræði. Að auki er leitast við að meta aðra þætti skólagöngunnar en námsfram
vindu, t.d. námsvenjur, skólaumhverfi og lestrarvenjur. Á Íslandi tóku allir grunnskólar, sem hafa 10. bekk, þátt í rannsókninni og var þátttakendafjöldinn hér á landi 3.350 nemendur úr 129 skólum.

PISA 2003 raðar frammistöðu eftir sex hæfnisþrepum. Lítill hluti nemenda ræður við flóknustu verkefnin sem tilheyra þrepi 6. Aðeins 5% nemenda í OECD-löndunum, en meira en 10% nemenda í Belgíu, Tékklandi, Japan, Kóreu og Sviss ráða við hin flóknu verkefni sem tilheyra hæfnisþrepi 6. Á Íslandi náðu tæp 4% nemenda þessu þrepi eins og sjá má töflu 5.15.

Tafla 5.15 Frammistaða eftir hæfnisþrepum, Ísland og OECD.

Hæfnis
þrep	Heildarkvarði í stærðfræði

Lýsing á hæfnisþrepi	Allir nemendur
Ísland	OECD

6	Nemandi getur myndað hugtök, alhæft og notað upp
lýsingar fengnar frá eigin athugunum og líkönum af flóknum aðstæðum.
5	Nemandi getur þróað og unnið með líkön af flóknum aðstæðum, þekkt takmarkanir þeirra og gert sér grein fyrir forsendum þeirra.
4	Nemandi getur unnið skilvirkt með skýrt fram sett líkön af hlutlægum aðstæðum sem geta falið í sér takmarkanir eða kallað á að nemandinn gefi sér ákveðnar forsendur.
3	Nemandi getur framkvæmt aðgerðir sem eru skýrt skilgreindar, þar með taldar þær sem krefjast ákvarð
ana í ákveðinni röð.
2	Nemandi getur túlkað og þekkt aðstæður í samhengi sem krefst einungis beinna ályktana.
1	Nemandi getur svarað spurningum sem fela í sér kunnuglegar aðstæður þar sem allar viðeigandi upp
lýsingar koma fram og spurt er beinna spurninga.
0	Nemandi þekkir ekki þær upplýsingar sem lagðar eru fram og getur ekki framkvæmt einföldustu aðgerðir samkvæmt beinum fyrirmælum við skýrar aðstæður.

Heimild: Námsmatsstofnun.

Tafla 5.16 sýnir að Ísland er í 10.–14. sæti allra OECD-landanna, en í 13.–17. sæti allra þátttökuþjóðanna. Íslenskir nemendur eru almennt álíka góðir í stærðfræði og jafnaldrar þeirra á Nýja-Sjálandi, í Tékklandi, Danmörku, Frakklandi, Svíþjóð, Bretlandi og Austurríki. Þeir eru að meðaltali marktækt betri í stærðfræði en jafnaldrar þeirra í 18 af þeim 40 löndum sem tóku þátt í PISA 2003.

Tafla 5.16 Stærðfræðikunnátta 15 ára nemenda á Íslandi

borin saman við jafnaldra í þátttökulöndum, PISA 2003

Heildarkvarði
PISA Meðaltal	SE1	Sæti m.v. OECD	Sæti m.v. alla	ÍSLAND (p<0,01)
Hong Kong – Kína	550	(4,5)	1–5
Finnland	544	(1,8)	1–3	1–5
Kórea	542	(3,3)	1–4	1–6
Holland	538	(3,2)	1–6	1–8
Liechtenstein	536	(3,4)	1–11
Japan	534	(4,0)	1–9	2–12
Kanada	532	(1,8)	3–7	4–10
Belgía	529	(2,3)	3–9	4–11
Makaó	529	(3,3)	5–13
Sviss	528	(3,4)	3–10	5–13
Ástralía	524	(2,1)	6–10	8–13
Nýja-Sjáland	524	(2,2)	6–10	8–13	–
Tékkland	516	(3,6)	8–15	10–18	–
ÍSLAND	515	(1,5)	10–14	13–17	–
Danmörk	514	(2,7)	10–14	13–17	–
Frakkland	511	(2,4)	9–15	12–18	–
Svíþjóð	509	(2,5)	10–16	13–19	–
Bretland2	508	(2,4)	10–17	13–20	–
Austurríki	506	(3,2)	11–18	14–21	–
Þýskaland	502	(3,3)	12–19	15–22
Írland	502	(2,4)	14–19	16–21
Slóvakía	498	(3,4)	15–22	18–25
Noregur	495	(2,4)	17–22	20–25
Lúxemborg	493	(1,1)	18–22	21–25
Pólland	490	(2,5)	18–24	21–27
Ungverjaland	490	(2,8)	18–24	21–28
Spánn	485	(2,4)	21–24	24–28
Lettland	483	(3,8)	23–29
Bandaríkin	483	(3,0)	21–24	24–28
Rússland	468	(4,2)	28–31
Portúgal	466	(3,5)	25–26	29–31
Ítalía	465	(3,0)	25–26	29–31
Grikkland	444	(3,9)	27–27	32–33
Serbía	437	(3,7)	32–33
Tyrkland	424	(6,8)	28–28	33–36
Úrúgvæ	422	(3,4)	34–36
Taíland	417	(2,9)	34–36
Mexíkó	386	(3,7)	29–29	37–37
Indónesía	360	(3,9)	38–40
Túnis	359	(2,6)	38–40
1 SE: Staðalvilla mælingar (Standard Error). 2Uppfyllti ekki skilyrði um lágmarksþátttöku nemenda.

Nemendur eru að meðaltali betri en íslenskir nemendur.

– Nemendur eru að meðaltali jafngóðir og íslenskir nemendur.

Nemendur eru að meðaltali slakari en íslenskir nemendur.
Heimild: Námsmatsstofnun.

Frammistaða íslenskra nemenda í stærðfræði í PISA-rannsókninni 2003 er betri en fyrri alþjóðlegar samanburðarrannsóknir hafa sýnt. Þegar Norðurlöndin eru skoðuð sérstaklega sést að íslenskir nemendur standa sig að meðaltali töluvert betur í stærðfræði en jafnaldrar þeirra í Noregi (20 stigum að meðaltali) en mun verr en jafnaldrar í Finnlandi (29 stigum að meðaltali). Ekki er marktækur munur á íslenskum nemendum og jafnöldrum þeirra í Dan
mörku og Svíþjóð. Á Íslandi er dreifingin frekar lítil og er meðalframmistaða íslenskra nem
enda að jafnaði neðarlega í hæfnisþrepi 3 en finnskir nemendur nálgast að vera að meðaltali á þrepi 4.

Þegar frammistaða kynjanna undanfarin ár í stærðfræði er skoðuð sést að stúlkur hafa verið að sækja í sig veðrið miðað við pilta í öllum löndum. Munurinn á stærðfræðikunnáttu meðal flestra þátttökuþjóða PISA 2003 er á þá leið að piltar standa sig betur en stúlkur. Á Ís
landi, einu þátttökulanda, eru stúlkur töluvert betri en piltar í stærðfræði og nemur munurinn 15 stigum. Tafla 5.17 sýnir að þegar allir nemendur eru skoðaðir eru íslenskir nemendur í 13.–17. sæti af 40.

Tafla 5.17 Frammistaða pilta og stúlkna. Röðun eftir meðaleinkunn.

Nemendur í öðrum löndum
Stúlkur	Drengir	Allir nemendur
Íslenskir nemendur	OECD	ALLIR	OECD	ALLIR	OECD	ALLIR
Stúlkur	8.	8.	12.	14.	10.	12.
Drengir	13.	14.	18.	20.	16.	18.
Allir	12.	14.	13.	15.	10.–14.	13.–17.
Heimild: Námsmatsstofnun.

Í töflu 5.17 má einnig sjá að frammistaða íslenskra drengja í stærðfræði miðað við drengi í öðrum löndum er í meðallagi. Þeir eru í 20. sæti af 40 þátttökuþjóðum þegar borið er saman við aðra drengi og í 18. sæti á lista OECD-ríkjanna 30. Íslenskar stúlkur standa sig hins vegar mun betur og eru í 8. sæti miðað við stúlkur í öllum öðrum þátttökulöndum. Til þess að varpa frekara ljósi á kynjamuninn var ákveðið að skoða hann á samræmdu prófi í stærðfræði í 10. bekk, hjá sama árgangi og tók þátt í PISA-rannsókninni. Viðvarandi munur hefur verið í nokkur ár stúlkum í hag í stærðfræði en það er fyrst nú með tilkomu PISA-rannsóknanna að fyllilega verður ljóst hversu mikill þessi munur er og að hann er örugglega ekki tilviljun. Samræmt próf í stærðfræði í 10. bekk vorið 2003 staðfestir þann kynjamun sem PISA-rann
sóknin sýnir. Stúlkur standa sig betur en piltar bæði á PISA 2003 og á samræmdu prófi 2003 á heildarkvörðum og á sjö af átta undirkvörðum þeirra.

Hluti PISA-rannsóknarinnar 2003 var endurtekning á hluta lestrarprófsins frá árinu 2000 ásamt stuttu prófi í náttúrufræði. Frammistaða í lestri er að meðaltali nokkuð lakari en í PISA 2000 rannsókninni (492 stig). Þá voru íslenskir nemendur marktækt rétt yfir meðallagi OECD-þjóðanna (507 stig) og marktækt betri en Noregur og Danmörk. Í náttúrufræði reynd
ist frammistaðan að meðaltali vera nærri því nákvæmlega eins og hún var árið 2000 en Ísland er á mörkum þess að vera marktækt frábrugðið meðaltali OECD-landanna. Meðaleinkunnin 2003 í náttúrufræði var 495 stig en var 496 stig árið 2000.

VI. Styrkir.

Menntamálaráðherra hefur umsjón með Þróunarsjóði grunnskóla og Endurmenntunarsjóði grunnskóla. Úthlutað er úr sjóðunum samkvæmt nánari reglum er um þá gilda.

6.1. Þróunarsjóður grunnskóla 2001–2004.

Þróunarsjóður grunnskóla starfar samkvæmt 52. gr. laga um grunnskóla, nr. 66/1995, og reglum um Þróunarsjóð grunnskóla, nr. 657/1996. Alþingi veitir árlega fé á fjárlögum í Þróunarsjóð grunnskóla. Menntamálaráðherra hefur umsjón með sjóðnum og setur reglur um styrkveitingar. Auglýst er eftir skólum til að taka að sér skilgreind þróunarverkefni í janúar ár hvert og geta skólastjórar grunnskóla fyrir hönd skóla, kennarahópa eða einstakra kennara sent inn þátttökutilkynningu. Viðkomandi sveitarstjórn, eða þeir aðilar sem sveitarstjórn gefur umboð sitt (t.d. skólanefnd, skólamálaskrifstofa, skólamálafulltrúi), skulu staðfesta þátttökutilkynningu skóla. Aðrir aðilar en grunnskólar geta tekið að sér auglýst verkefni. Krefjast slík verkefni beinna tengsla við starfandi skóla og skal staðfesting á þátttöku skóla fylgja umsókn. Auglýst er eftir umsóknum í janúar ár hvert. Umrætt tímabil var auglýst eftir almennum þróunarverkefnum en lögð var áhersla á tiltekin forgangssvið. Tafla 6.1 sýnir þau forgangssvið sem auglýst voru 2002, 2003 og 2004.

Tafla 6.1 Forgangssvið við úthlutun úr Þróunarsjóði grunnskóla 2002, 2003 og 2004.

Ár	Forgangssvið:
2002	A. Menntun tvítyngdra nemenda – fjölmenningarleg kennsla
B. Sveigjanlegir kennsluhættir á unglingastigi (5.–10. bekkur)
2003	A. Menntun tvítyngdra nemenda – fjölmenningarleg kennsla
B. Læsi til menntunar
2004	A. Læsi til menntunar
B. Fjölbreytt námsmat
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Á töflu 6.2 má sjá yfirlit yfir fjölda styrktra verkefna og heildarstyrkveitingar í millj. kr. á tímabilinu 2002–2004. Heildarupphæð styrkveitinga á tímabilinu var 35,5 millj. kr.

Tafla 6.2 Fjöldi styrktra verkefna og heildarstyrkveitingar 2001–2004.

2002	2003	2004
Fjöldi styrktra verkefna	27	27	33
Heildarstyrkveiting í millj. kr.	11 ,2	12 ,2	12 ,1
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Menntamálaráðuneytið samdi árið 2002 við Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands um umsýslu Þróunarsjóðs grunnskóla í tilraunaskyni til þriggja ára, frá 2002–2004, og var samningurinn síðan framlengdur um eitt ár. Sjóðurinn var áður í vörslu ráðuneytisins í samræmi við reglur um sjóðinn. Menntamálaráðuneytið skipar eftir sem áður ráðgjafarnefnd Þróunarsjóðs grunnskóla samkvæmt reglum um sjóðinn, skilgreinir forgangsverkefni hvers árs, auglýsir eftir umsóknum og tekur formlega ákvörðun um úthlutun styrkja úr sjóðnum. Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands hefur umsjón með störfum framangreindra nefnda og annast öll formleg tengsl við styrkþega, m.a. gerð samninga og fylgist með fram
gangi verkefna og leggur mat á lokaskýrslur um einstök verkefni.

6.2 Endurmenntunarsjóður grunnskólakennara.

Árið 1999 setti menntamálaráðherra á stofn Endurmenntunarsjóð grunnskóla til að fylgja eftir nýrri aðalnámskrá grunnskóla. Sérstakar reglur voru settar um Endurmenntunarsjóð grunnskóla og stjórn hans en í henni sitja fulltrúar frá menntamálaráðuneyti, Sambandi ís
lenskra sveitarfélaga og Kennarasambandi Íslands. Þess má geta að Kennaraháskóla Íslands er einnig úthlutað árlega sambærilegri upphæð til endurmenntunar. Við mat á umsóknum úr Endurmenntunarsjóði grunnskóla er miðað við að verkefnin séu til þess fallin að mæta þörf
um grunnskólans, að með þeim sé fylgt eftir skólastefnu og aðalnámskrá grunnskóla og að verkefnin fullnægi kröfum um fagmennsku og gæði. Einnig er tekið tillit til þess hver þörfin er á hverjum stað, forgangsröðunar skólaskrifstofa í verkefnavali, fjölda kennara o.fl.

Tafla 6.2 Fjöldi verkefna og styrkveitingar

úr Endurmenntunarsjóði grunnskóla 2002–2004.

2002	2003	2004
Fjöldi styrktra verkefna	109	100	132
Heildarstyrkveiting í millj. kr.	22 ,6	23 ,9	21 ,2
Heimild: Menntamálaráðuneyti.

Meðal styrkþega eru skólaskrifstofur, einstakir grunnskólar og félagasamtök. Hægt er að nálgast upplýsingar um úthlutanir úr Endurmenntunarsjóði grunnskóla á heimasíðu mennta
málaráðuneytisins.

6.2.1 Olweusar-verkefni gegn einelti.

Svokallað Olweusar-verkefni gegn einelti hlaut styrki úr Endurmenntunarsjóði grunnskóla öll umrædd ár, samtals 6 millj. kr. Forsaga málsins er sú að menntamálaráðuneytið lét rann
saka umfang og eðli eineltis í íslenskum grunnskólum árið 1998. Í framhaldi af þeirri rann
sókn var gerð rannsókn á úrræðum skóla við lausn á eineltisvandamálum og lágu niðurstöður fyrir í september 2000. Í desember 2000 skipaði samráðsnefnd grunnskóla að beiðni mennta
málaráðherra starfshóp um aðgerðir gegn einelti. Hlutverk starfshópsins var að gera tillögur að samræmdri aðgerðaáætlun fyrir grunnskóla um hvernig skuli bregðast við einelti.

Í tillögum starfshópsins var m.a. gerð grein fyrir hugmyndum norska prófessorsins Dans Olweusar sem hefur þróað aðgerðaáætlun gegn einelti í grunnskólum. Olweusar-verkefnið hófst síðan á Íslandi haustið 2002 með þátttöku 43 skóla og aðild nokkurra skólaskrifstofa og Háskólans á Akureyri. Haustið 2003 bættust svo tveir skólar við. Af þessum 45 skólum eru tíu skólar í Reykjavík, fjórir skólar á Vesturlandi, sjö skólar á Vestfjörðum, þrír skólar á Norðurlandi vestra, tíu skólar á Norðurlandi eystra, tveir á Austurlandi, einn á Suðurlandi, fjórir á Reykjanesi og fjórir í Kópavogi. Samtals eru í þessum skólum á fjórtánda þúsund nemenda, eða þriðjungur allra grunnskólanemenda í landinu. Þá eru allir starfsmenn skólanna og starfsfólk tengdra stofnana þátttakendur og hafa um 2.400 starfsmenn tekið markvisst þátt í Olweusar-verkefninu.

Verkefnið felst m.a. í því að allir starfsmenn skólanna eru þátttakendur og fá leiðsögn og fræðslu um viðbrögð við einelti allan tímann auk þess sem náið samstarf er við foreldra. Gef
inn hefur verið út bæklingur fyrir foreldra þar sem m.a. er fjallað um hvernig breðgast eigi við einelti. Gert er ráð fyrir að það taki hvern skóla tvö ár að innleiða kerfið en eftir það á kerfið að vera eðlilegur hluti af skólastarfi viðkomandi skóla. Verkefnið hefur reynst vel og greiðlega hefur gengið að laga það að íslenskum aðstæðum. Það er nú þegar orðið eitt um
fangsmesta endurmenntunarverkefni í íslenskum grunnskólum.

VII. Útgjöld til grunnskóla.

Eins og kunnugt er komu lög um grunnskóla, nr. 66/1995, að fullu til framkvæmda 1. ágúst 1996, þ.e. frá þeim tíma hafa sveitarfélögin fjármagnað starfsemi grunnskólanna. Á ár
inu 2005 var ráðist í endurskoðun flokkunar útgjalda ríkisins samkvæmt svokölluðum COFOG-staðli (Classification of the Functions of Government). COFOG er alþjóðlegur stað
all og hluti af þjóðhagsreikningakerfi Sameinuðu þjóðanna, SNA (System of National Accounts). Á þjóðhagsreikningasviði Hagstofunnar er stuðst við COFOG-staðalinn við flokkun útgjalda hins opinbera. Í töflu 7.1 hér á eftir má sjá útgjöld á verðlagi ársins 2003 til grunnskóla (stofn- og rekstrarkostnað) á tímabilinu 1998–2003 samkvæmt nýrri flokkun COFOG. Á grunnskólastiginu eru framlög ríkisins vegna m.a. námsgagna, samræmdra prófa, endurmenntunar kennara og þróunarstarfs í grunnskólum.

Eins og sjá má í töflu 7.1 hafa framlög hins opinbera til grunnskóla hækkað nokkuð frá árinu 1998, eða úr um 3,0% af vergri landsframleiðslu árið 1998 í um 3,9% árið 2003. Hækk
unin nemur 0,29% á tímabilinu. Kostnaður á hvern nemenda árið 1998 var 612.000 kr. en ár
ið 2003 var hann orðinn 723.000 kr. Opinber útgjöld koma annars vegar frá ríkissjóði og hins vegar frá sveitarfélögum. Framlag ríkissjóðs til grunnskólastigsins var árið 1998 0,07% af vergri landsframleiðslu en 0,06% árið 2003. Töluverð lækkun varð árið 2002 á útgjöldum ríkisins til skólastigsins, eða 0,05% af vergri landsframleiðslu, en það var síðasta árið sem framlög komu úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga vegna einsetningar grunnskóla. Útgjöld sveitar
félaga til grunnskóla voru rúmir 6 milljarðar kr. árið 1996 eða 1,29% af vergri landsfram
leiðslu en árið 2003 voru útgjöldin tæpir 32 milljarðar kr., eða um 3,93% af vergri landsfram
leiðslu. Í töflu 7.1 má einnig sjá útgjöld heimila vegna grunnskóla. Þau voru talin nema um 0,11% af vergri landsframleiðslu árið 1998 og helst það hlutfall óbreytt allt til ársins 2003.

Tafla 7.1 Útgjöld vegna grunnskóla.

1998	1999	2000	2001	2002	2003
Útgjöld hins opinbera í millj. kr.	25.972	27.045	28.497	30.856	33.354	32.384
Hlutfall af vergri landsframleiðslu	3,70%	3,61%	3,71%	3,94%	4,26%	3,99%
Kostnaður hins opinbera á nemanda í þús. kr.	612	629	653	700	746	723
Útgjöld ríkissjóðs í millj. kr.	514	539	421	510	484	478
Hlutfall af vergri landsframleiðslu	0,07%	0,07%	0,05%	0,07%	0,06%	0,06%
Kostnaður ríkissjóðs á nemanda í þús. kr.	12	13	10	12	11	11
Útgjöld sveitarfélaga í millj. kr.	25.458	26.506	28.075	30.345	32.870	31.906
Hlutfall af vergri landsframleiðslu	3,63%	3,54%	3,66%	3,83%	4,20%	3,93%
Kostnaður sveitarfélaga á nemanda í þús. kr.	600	616	643	688	735	712
Útgjöld heimila í millj. kr.	792	811	874	855	878	921
Hlutfall af vergri landsframleiðslu	0,11%	0,11%	0,11%	0,11%	0,11%	0,11%
Kostnaður heimila á nemanda í þús. kr.	19	19	20	19	20	21
Fjöldi nemenda	42.421	43.030	43.644	44.103	44.695	44.809
Verðvísitala samneyslu 2003=100	72,73	77,32	82,11	89,13	96,25	100,00
Verðvísitala VLF 2003=100	81,60	82,17	87,18	94,62	99,90	100,00
Heimild: Hagstofa Íslands.