148. löggjafarþing 2017–2018.

Þingskjal 522 — 199. mál.

Svar

umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn frá Oddnýju G. Harðardóttur um plastagnir í neysluvatni og verndun neysluvatns.

1.	Hvernig er eftirliti með plastögnum í neysluvatni háttað á Íslandi og hverjar hafa niðurstöður þess eftirlits verið?

Frétt vefmiðilsins Orb Media af niðurstöðum mælinga sem hann lét gera á plastögnum í drykkjarvatni vakti töluverða athygli í september árið 2017. Samkvæmt niðurstöðum mæling
anna fundust plastagnir í 94% sýna sem mæld voru í Bandaríkjunum og 72% sýna í Evrópu. Í hálfum lítra drykkjarvatns reyndust að jafnaði 4,8 agnir í Bandaríkjunum en 1,9 agnir í Evrópu. Ekki voru mæld sýni frá Íslandi í þessari rannsókn.

Ekki hefur til þessa þótt tilefni til eftirlits með plastögnum í íslensku neysluvatni, en í ljósi niðurstaðna Orb Media ákváðu Veitur að ráðast í rannsókn á því hvort plastagnir fyndust í neysluvatni á Reykjavíkursvæðinu. Samkvæmt niðurstöðum Veitna reyndust vera 0,1–0,2 agnir í hverjum hálfum lítra vatns, sem er töluvert lægra en mældist í rannsókn Orb Media.

2.	Hvernig er eftirliti með plastögnum úr drykkjarumbúðum og matvælaumbúðum háttað? Hverjar hafa niðurstöður þess eftirlits verið?

Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og Matvælastofnun hafa eftirlit með notkun matvælaum
búða í fyrirtækjum og gildir það einnig um yfirborð sem snertir matvæli, svo sem færibönd. Þessir aðilar hafa eftirlit með matvælasnertiefnum, þ.e. framkvæmd reglugerðar um efni og hluti sem ætlað er að komast í snertingu við matvæli, nr. 398/2008. Með reglugerðinni er inn
leidd reglugerð Evrópusambandsins og gilda því sömu reglur á Íslandi og innan sambandsins. Vörur sem koma frá svæðum utan EES eru eftirlitsskyldar og er eftirlitið í höndum Matvæla
stofnunar. Stofnunin heyrir undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið.

Sérstök reglugerð, sem einnig á rætur í Evrópusambandinu, gildir um efnivið og hluti úr plasti sem ætlað er að komast í snertingu við matvæli, nr. 374/2012. Reglurnar gilda um efni sem notuð eru til þess að framleiða plast og eru ákveðin efni bönnuð og fyrir önnur eru skil
greind viðmiðunargildi. Einnig eru sett takmörk fyrir því hvað varðar matvælaumbúðir í hve miklum mæli einstök efni fá að berast úr umbúðum í matvæli. Öllum matvælasnertiefnum úr plasti þarf að fylgja svokölluð samræmisyfirlýsing frá framleiðanda eða dreifingaraðila, sem skal hægt að rökstyðja með mælingum og útreikningum á flæði efna úr umbúðunum. Umbúð
ir eru einn af þeim þáttum sem skoðaðir eru þegar eftirlitsmenn Matvælastofnunar fara í framleiðslufyrirtæki, s.s. matvælavinnslur. Matvælaöryggisstofnun Evrópu ber ábyrgð á áhættugreiningu efna sem nota skal í hluti sem komast í snertingu við matvæli.

Ekki er sérstakt eftirlit með plastögnum úr umbúðum, en samkvæmt upplýsingum frá Mat
vælastofnun eru plastagnir ekki vandamál varðandi umbúðir meðan þær gegna hlutverki sínu. Þegar þær fara síðan að brotna niður myndast plastagnir.

3.	Með hvaða hætti er fylgst með því að framleiðendur losi ekki plastagnir í andrúmsloftið? Hvernig er eftirliti með plastögnum í andrúmslofti háttað og hverjar hafa niðurstöður þess eftirlits verið?

Á Íslandi eru framleiddar ýmsar vörur úr plasti, svo sem plastumbúðir og ílát, rotþrær, rör og frauðplast. Starfsleyfis frá heilbrigðisnefnd viðkomandi sveitarfélags er krafist vegna slíkrar starfsemi. Í starfsleyfum skulu vera ákvæði sem tryggja að atvinnureksturinn sé með þeim hætti að allar viðeigandi mengunarvarnir séu viðhafðar. Heilbrigðiseftirlit á viðkomandi svæði annast reglubundið mengunarvarnaeftirlit með starfseminni.

Vöktun á loftgæðum hér á landi hefur eflst á undanförnum árum. Bæði hefur mælistöðum og þeim efnum sem mæld eru fjölgað. Svifryk er meðal þeirra þátta sem vaktaðir eru en í þann flokk falla plastagnir. Magn plastagna er ekki vaktað sérstaklega. Gerðar voru rann
sóknir á samsetningu svifryks í Reykjavík árin 2003, 2013 og 2015. Helstu uppsprettur ryksins eru malbik, sót, jarðvegur, salt og bremsuborðar. Eftir eldgos í Eyjafjallajökli var aska áberandi þáttur í rykinu. Vægi sóts hefur vaxið, sem að líkindum má rekja til aukinnar umferðar og hærra hlutfalls dísilbifreiða. Þetta er áhyggjuefni því að sótagnir eru fíngerðar og heilsuspillandi. Undanfarin ár hefur ársmeðaltal svifryks á gatnamótum Miklubrautar og Grensásvegar, þar sem álagið er hvað mest, verið undir heilsuverndarmörkum.

4.	Hvað má ætla að slit á hjólbörðum losi árlega mikið af plastögnum í umhverfið? Hafa áhrif þess á heilsufar fólks verið metin?

Losun vegna slits á hjólbörðum hefur ekki verið metin á Íslandi, en norrænar rannsóknir sýna að plastagnir í umhverfinu koma að stærstum hluta frá sliti af dekkjum og vegum vegna umferðar. Þessar agnir geta borist í yfirborðsvatn og niðurföll, en einnig þyrlast upp sem svifryk eða endað í jarðvegi í nágrenni akbrautanna.

Árið 2014 var gerð samantekt af sameiginlegri rannsóknamiðstöð framkvæmdastjórnar ESB á rannsóknum sem birtar hafa verið um þetta efni (Non-exhaust traffic related emissions – Brake and tyre wear PM). Þar kemur m.a. fram að hjólbarðar eru samsettir úr mismunandi gúmmíefnum auk annarra efna, svo sem fylliefna. Dekk endast að jafnaði 40.000–50.000 km og við það slitna 10–30% af gúmmíhluta barðans og berast út í umhverfið. Af því sem slitnar losna 0,1–10% sem svifryk. Miðað við létt ökutæki nemur losun vegna slits á hjólbörðum 4–13 mg af gúmmíryki á hvern ekinn kílómetra. Losunin er um stærðargráðu hærri fyrir þung ökutæki og einnig er losun frá nagladekkjum meiri en frá ónegldum dekkjum. Í ryki frá hjól
börðum finnast einnig önnur efni, svo sem sink, kopar, brennisteinn, kísill, mangan og kol
efni.

Í fyrrnefndri samantekt kemur fram að í ryki frá dekkjum og bremsubúnaði séu efni sem geti verið hættuleg. Ekki hafi þó verið gerðar heildstæðar rannsóknir sem tengja neikvæð heilsufarsáhrif við ryk frá þessum uppsprettum.

5.	Hvernig hefur ráðuneytið fylgst með verndun vatnsverndarsvæða um land allt? Telur ráðuneytið að þau mál séu í góðu lagi?

Samkvæmt ákvæðum skipulagsreglugerðar skal í skipulagsáætlunum mörkuð stefna um landnotkun og byggðaþróun. Þar skulu sett fram stefnumið um einstaka þætti, m.a. um vatns
vernd. Aðalskipulag er skipulagsáætlun sem nær til alls lands sveitarfélags. Í aðalskipulagi er sett fram stefna og ákvarðanir sveitarstjórna um framtíðarnotkun lands og fyrirkomulag byggðar innan marka sveitarfélagsins. Í skipulagsgögnum skal gera grein fyrir og marka stefnu um málefni, m.a. vatnsvernd, og setja þau fram með ákvörðunum um landnotkun. Marka skal stefnu um vatnsból, verndarsvæði þeirra og aðrar varnir gegn mengun vatns, sbr. einnig vatnaáætlun. Gera skal grein fyrir ástæðu verndar og reglum um umgengni, mann
virkjagerð og landnotkun á einstökum verndarsvæðum, og einnig svæðum sem njóta verndar í samræmi við vatnaáætlun, sbr. lög nr. 36/2011, um stjórn vatnamála, eða ákvæði reglugerða er varða vatnsvernd og mengun vatns. Í deiliskipulagi skal staðsetja vatnsból, afmarka vatns
verndarsvæði og setja skilmála til að tryggja að vatnsból mengist ekki. Við gerð skipulags
áætlana skal tekið tillit til gildandi laga og reglugerða, t.d. reglugerðar um neysluvatn og reglugerðar um varnir gegn mengun vatns. Skipulagsstofnun hefur eftirlit með framkvæmd skipulagslaga og skipulagsreglugerðar og fylgist með stöðu skipulagsmála í sveitarfélögum.

Heilbrigðisnefndir sveitarfélaga ákvarða vatnsverndarsvæði umhverfis vatnsból, sem skiptast í brunnsvæði, grannsvæði og fjarsvæði. Brunnsvæði skulu vera algjörlega friðuð fyrir óviðkomandi umferð og framkvæmdum, öðrum en þeim sem nauðsynlegar eru vegna vatnsveitunnar. Á grannsvæði skal m.a. banna notkun á hættulegum efnum og takmarka fram
kvæmdir, og þá skal starfsemi á borð við vegalagningu vera undir ströngu eftirliti. Verndar
aðgerðir á fjarsvæðum fara eftir aðstæðum, svo sem ef um er að ræða sprungur eða misgengi. Vatnsveitur bera ábyrgð á að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að vatnsból spillist, en heilbrigðisnefndir hafa eftirlit með ástandi neysluvatns, þ.m.t. vatnsbólum og brunnsvæði þeirra.

Samkvæmt lögum nr. 36/2011, um stjórn vatnamála, skal Umhverfisstofnun annast gerð stöðuskýrslu fyrir vatnasvæði þar sem m.a. skal koma fram lýsing á helsta álagi og áhrifum af starfsemi manna á ástand vatns. Umhverfisstofnun gaf út stöðuskýrslu fyrir vatnasvæði Íslands árið 2013.

Ekki hefur verið talið tilefni til þess að breyta ofangreindu fyrirkomulagi.

6.	Í gegnum hvaða vatnsverndarsvæði er leyfð bílaumferð og telur ráðherra að slík umferð standist þær kröfur sem gera ætti til verndunar neysluvatns?

Eins og fram kemur í svari við 5. tölulið fyrirspurnar þessarar ákvarða heilbrigðisnefndir vatnsverndarsvæði umhverfis vatnsból. Sveitarfélög geta sett sér samþykktir um verndar
svæði vatnsbóla, um atriði sem ekki er fjallað um í reglugerðum og gert ítarlegri kröfur, sbr. lög um hollustuhætti og mengunarvarnir. Slíkar samþykktir hafa verið gerðar um verndar
svæði vatnsbóla í Ísafjarðarbæ og verndarsvæði vatnsbóla á höfuðborgarsvæðinu. Í samþykkt sveitarfélaga höfuðborgarsvæðisins kemur fram að brunnsvæði skuli vera algjörlega friðuð fyrir óviðkomandi umferð, sbr. ákvæði reglugerðar um neysluvatn. Ákvæði eru um vegi og samgöngur á grann- og fjarsvæðum sem tryggja skulu öryggi vatnsbólanna. Dæmi um vegi á vatnsverndarsvæði höfuðborgarsvæðisins eru Suðurlandsvegur (þjóðvegur nr. 1), Bláfjalla
vegur, Krýsuvíkurvegur, vegir í Heiðmörk og Þingvallavegur ofan við Gljúfrastein. Fram
kvæmd ákvæða laga, reglugerða og samþykkta sveitarfélaga á að tryggja að umgengni um vatnsverndarsvæðin sé í samræmi við mat á hættunni á að vatnsból spillist.

7.	Telur ráðherra að reglur um sölu á rörum til flutnings á neysluvatni tryggi að rörin gefi ekki frá sér plastagnir sem geti borist í vatnið? Eru til reglur sem tryggja nægilegar kröfur til slíkra röra að mati ráðherra?

Um byggingarvörur, þ.m.t. neysluvatnslagnir, gilda lög um byggingarvörur, nr. 114/2014. Með lögunum var innleidd reglugerð ESB nr. 305/2011, um samræmd skilyrði fyrir markaðs
setningu byggingarvara. Í lögunum kemur fram að byggingarvörur sem markaðssettar eru til notkunar í mannvirki skuli auk skilyrða laganna uppfylla ákvæði ESB-reglugerðarinnar. Þetta þýðir að hér gilda sömu reglur um neysluvatnslagnir og annars staðar á evrópska efnahags
svæðinu. Samhæfðir evrópskir staðlar liggja til grundvallar svokölluðum CE-merkingum (fr. Conformité Européenne), en vörur sem uppfylla kröfur til CE-merkinga hafa verið metnar með tilliti til öryggis, heilsu og umhverfisverndar. Varðandi byggingarvörur sem falla ekki undir kröfu um CE-merkingu skal framleiðandi eða viðurkenndur fulltrúi hans, innflytjandi og dreifandi, tryggja að gerð sé fullnægjandi grein fyrir nothæfi vörunnar, m.a. að varan spilli ekki gæðum neysluvatns. Jafnframt er gerð krafa um framleiðslustýringu og gerðarprófun sem og um staðfestingu óháðs aðila.

Innleiðing samevrópskra staðla og gæðakrafna er afar gagnleg leið til að tryggja gæði og öryggi byggingarvara á Íslandi. Að baki slíkum gæðastöðlum liggur gríðarlega umfangsmikið starf sem einungis er á færi fjölmennra þjóða.

8.	Hvaða áhrif hefur vatnatilskipun Evrópusambandsins, svo og rammatilskipun um vatn, haft á stöðu þessara mála á Íslandi?

Vatnatilskipun Evrópusambandsins var innleidd á Íslandi árið 2011 með lögum nr. 36/2011, um stjórn vatnamála. Markmið laganna er að vernda vatn og vistkerfi þess, hindra frekari rýrnun vatnsgæða og bæta ástand vatnavistkerfa til þess að vatn njóti heildstæðrar verndar. Jafnframt er lögunum ætlað að stuðla að sjálfbærri nýtingu vatns og langtímavernd vatnsauðlindarinnar. Lög þessi taka til yfirborðsvatns og grunnvatns ásamt árósavatni og strandsjó, til vistkerfa þeirra og til vistkerfa sem tengjast þeim að vatnabúskap.

Kjarni laganna um stjórn vatnamála er gerð og framkvæmd vatnaáætlunar, sem gildir 6 ár í senn. Áður en lokið er við gerð vatnaáætlunar þarf að gera stöðuskýrslu fyrir vatnasvæði Íslands, áætlun um vöktun á ástandi yfirborðsvatns og grunnvatns og um vöktun svæða sem njóta verndar, og aðgerðaáætlun sem skal taka til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar eru til þess að ná fram umhverfismarkmiðum sem sett hafa verið.

Lokið var við hagfræðilega greiningu á nýtingu vatns árið 2010 og stöðuskýrslu árið 2013. Vinna við vöktunaráætlun er hafin en ekki er hafin vinna við gerð aðgerðaáætlunar og vatna
áætlunar. Í ákvæðum til bráðabirgða við lögin kemur fram að ráðherra skuli staðfesta fyrstu vatnaáætlunina eigi síðar en 1. janúar 2018. Þetta markmið náðist ekki því að fjármögnun verkefnisins var ekki tryggð. Á árinu 2017 hófst á nýjan leik vinna við undirbúning fyrstu vatnaáætlunarinnar.

Með vatnaáætlun munu lögin hafa áhrif á vatnsvernd og neysluvatn því að í vatnaáætlun skal m.a. tilgreina öll vatnshlot til neysluvatnstöku þar sem vatnstaka er meiri en 10 rúm
metrar á dag að meðaltali eða þar sem fleiri en 50 einstaklingum er séð fyrir neysluvatni.

9.	Telur ráðherra að við aðalskipulag og deiliskipulag sé tekið nægilegt tillit til neyslu
vatns sem auðlindar?

Gerð skipulagsáætlana, svæðisskipulags, aðalskipulags og deiliskipulags er á forræði sveitarfélaga. Við gerð áætlananna ber þeim að taka mið af gildandi lögum og reglugerðum. Sveitarstjórnir fjalla einnig um leyfisumsóknir og veita framkvæmdaleyfi og hafa eftirlit með framkvæmd skipulagsáætlana og framkvæmdaleyfisskyldum framkvæmdum.

Skipulagsstofnun hefur eftirlit með framkvæmd skipulagslaga, fylgist með stöðu skipu
lagsmála í sveitarfélögum og aðstoðar og leiðbeinir sveitarfélögum við gerð skipulags
áætlana.

Áður en tillaga að aðalskipulagi er tekin til afgreiðslu í sveitarstjórn skal tillagan, forsend
ur hennar og umhverfismat, þegar við á, kynnt íbúum sveitarfélagsins og öðrum hagsmuna
aðilum á almennum fundi eða á annan fullnægjandi hátt. Að lokinni kynningu skal aðalskipu
lagstillagan lögð fyrir sveitarstjórn til afgreiðslu. Hún skal síðan senda Skipulagsstofnun til
löguna til athugunar. Telji Skipulagsstofnun að tillagan fullnægi ekki settum kröfum um aðalskipulag skal hún leita samkomulags við sveitarstjórn um breytingar. Sveitarstjórn skal síðan auglýsa tillögu að aðalskipulagi með áberandi hætti og gefst þá hverjum þeim aðila sem telur sig eiga hagsmuna að gæta kostur á að gera athugasemdir við tillöguna. Ákveði sveitar
stjórn að breyta tillögunni í ljósi athugasemda skal hún auglýst á nýjan leik. Eftir að sveitar
stjórn hefur samþykkt tillögu að aðalskipulagi skal hún senda Skipulagsstofnun tillöguna til staðfestingar.

Ákvæði skipulagslaga eiga að tryggja gæði skipulagsáætlana með aðkomu Skipulagsstofn
unar og kynningarferli þar sem þeim sem telja sig eiga hagsmuna að gæta gefst tækifæri á að gera athugasemdir. Ekki er ástæða til þess að ætla að þetta ferli sé ekki nægilegt til að full
nægjandi tillit sé tekið til neysluvatns sem auðlindar.

10.	Hver er stefnumörkun ráðherra til að koma í veg fyrir mengun neysluvatns, svo og matvæla og andrúmslofts, af plastögnum?

Á undanförnum árum hefur athyglin í ríkari mæli beinst að plasti og skaðsemi þess, einkum fyrir lífríki sjávar. Milljónir tonna af plasti berast árlega til sjávar og hafa þar marg
vísleg áhrif. Með aukinni þekkingu hefur örplast, þ.e. smágerðar plastagnir, og hugsanleg skaðsemi þess fengið aukna athygli umhverfisyfirvalda og almennings. Unnið er að rann
sóknum á þessu sviði en þekkingin er takmörkuð enn sem komið er.

Á Íslandi, sem í öðrum löndum, er aukin áhersla á að draga úr mengun vegna plasts. Lögð er sérstök áhersla á plastmengun í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir að ráðist [verði] í langtímaátak gegn einnota plasti með sérstakri áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir og hreinsun plasts úr umhverfi lands og stranda".

Árið 2016 var sett fram aðgerðaáætlun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins sem hefur það að markmiði að draga úr plastpokanotkun á Íslandi. Áætlunin, sem er í 14 liðum, gildir fyrir árin 2016–2018.

Á fundi norrænna umhverfisráðherra í maí árið 2017 var sett fram áætlun um að draga úr umhverfisáhrifum plasts. Markmiðið er að draga úr mengun plasts á Norðurlöndunum, m.a. með því að miðla nýrri þekkingu milli landanna og niðurstöðum rannsókna. Ísland mun leggja áherslu á verkefni til að draga úr plastmengun í formennsku sinni árið 2019 í norrænu ráðherranefndinni.

Umhverfisráðherrarnir ákváðu einnig á fundi sínum að styðja við #CleanSeas, átaksverk
efni Umhverfismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNEP), sem hefur fræðslu um orsakir og afleiðingar úrgangs í hafinu að markmiði.

Árið 2016 gaf umhverfis- og auðlindaráðherra út stefnu um úrgangsforvarnir, Saman gegn sóun, sem hefur það að markmiði að draga úr myndun úrgangs og hráefnisnotkun og bæta nýtingu auðlinda. Árin 2016–2017 var áherslan á að draga úr sóun matvæla en næstu tvö ár verður áhersla lögð á að draga úr notkun plasts.

Um þessar mundir vinnur umhverfis- og auðlindaráðuneytið, í samvinnu við undirstofn
anir, að samantekt þekkingar er varðar plast og plastmengun. Á grunni þeirrar vinnu hyggst ráðherra móta sérstaka stefnu er snýr að rannsóknum og vöktun, fræðslu um plastmengun og áhrif hennar á lífríki og umhverfi, tillögum að stjórnvaldsaðgerðum, og að hreinsun plasts úr umhverfi okkar.