Skrifum nýjan sáttmála

Kynjakerfi er hugtak sem kynjafræðin hefur haldið á lofti og notar til að lýsa skráðum og óskráðum reglum sem gilda um sess, samskipti og valdahlutföll kynjanna í samfélaginu. Þetta eru skilaboð samfélagsins til okkar, stúlkna, drengja, kvenna og karla um hvað okkur leyfist, hvert hlutverk okkar er, hvernig okkur ber að haga okkur og hvaða málum og verkefnum okkur er ætlað að sinna. Um aldir var þetta kynjakerfi eins og meitlað í stein. Stofnanir samfélagsins, ríkisvald, trúarstofnanir og valdastéttir studdu það, viðhéldu og framfylgdu því stundum með báli og brandi. Konum og körlum sem ekki beygðu sig undir það var hætta búin. Kynjakerfið færði kynslóð eftir kynslóð sömu skilaboðin um réttindaleysi kvenna, valdaleysi og undirskipan á þörfum þeirra, reynslu og viðhorfum. Þetta gamla kynjakerfi gerði líka ráð fyrir rétti karla til að beita konur ofbeldi, svo lengi sem með því væri ekki gengið á eignar- eða yfirráðarétt annarra karlmanna yfir þeim.

♀

Fyrir rúmri öld sendu konur þessu kynjakerfi uppsagnarbréfið og allar götur síðan hafa heilu kynslóðir kvenna gert hið sama. Í heimssögulegu samhengi hafa íslenskar konur iðulega verið frumkvöðlar. Sigrar hafa unnist. Við munum allar þá stóru sem markað hafa spor í Íslandssöguna og kvennasöguna, kosningaréttinn, réttinn til skólagöngu, menntunar og embætta, kvennafrídaginn, setningu jafnréttislaga, kjör Vigdísar forseta, kvennaframboðin fyrr og síðar. Baráttan fyrir leikskólum og fæðingarorlofi bæði karla og kvenna er okkur í fersku í minni. Við höfum fagnað hverri konu sem hefur fellt karlavígi í menntun, listum, embættum og störfum. Við höfum fagnað hverju prósenti sem konur hafa aukið hlut sinn um í sveitarstjórnum og á Alþingi. Núna hafa konur úr öllum flokkum glaðst yfir því að kona hafi í fyrsta skipti sest í stól forsætisráðherra, að hlutur kvenna í ríkisstjórn hafi stóraukist og síðast en ekki síst að við síðustu alþingiskosningar jókst hlutur kvenna á Alþingi svo um munaði og er nú 43%. Glerþakið á þinginu liggur í brotum. Hinu megum við aldrei gleyma, að breiður fjöldi kvenna hefur í eigin lífi leyst afl sitt úr læðingi, tekið sér sjálfstæði, aukið athafnarými sitt. Þetta eru hinar mörgu byltingar á vettvangi einkalífsins. Íslenskar konur hafa í tugþúsundatali þorað, getað og viljað – og barist fyrir draumnum um jafnrétti, jafngildi og jafnræði – draumnum um ekkert minna en heilt samfélag reist á þessum gildum.

Baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna er í þróunarskýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 1995 (Human Development Report) líkt við allra stærstu áfangana í réttindabaráttu mannkyns með þessum orðum: “Viðurkenningin á jöfnum rétti kvenna á við karla og ásetningur um að berjast gegn mismunun á grundvelli kyns eru áfangasigrar sem jafnast að mikilvægi aðeins á við afnám þrælahalds, endalok nýlendustefnu og staðfestingu á jafnrétti allra óháð kynþætti og uppruna.”

♀

Mér er heiður sýndur að vera beðin um tilskrif í rit KRFÍ, 19. júní. Sjálfkrafa leitar hugurinn í ríka sögu okkar og til frumkvöðlanna. KRFÍ á óslitna sögu og hlut í öllum þeim sigrum sem ég áður nefndi. Á vettvangi KRFÍ standa þær okkur nærri, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, Laufey Valdimarsdóttir og allar þær öflugu forystukonur sem stýrt hafa félaginu. En ekki síður finn ég hjartslátt allra þeirra alþýðukvenna sem fylgdu þeim í vissu um að í rödd þessara forystukvenna endurómaði draumur þeirra um samfélag jöfnuðar og jafnréttis.

♀

Það veit enginn ævi sína í stjórnmálum. Árið 1971 stóð ég að framboði O-flokksins, Framboðsflokksins, framboði sem var í bland grín og ádeila. Það fól í sér brodd vaxandi gagnrýni ungmenna á staðnað flokkakerfi og skort á lýðræði. Þá hafði viðreisnarstjórnin verið við völd í 12 ár. Kreppa hafði skollið á þegar síldin hvarf og úti í heimi geisaði hið illræmda Víetnamstríð. Nýstofnuð Rauðsokkahreyfing hristi upp í kynjahlutverkunum, enda ekki vanþörf á. Þá sat ein einasta kona á Alþingi, Auður Auðuns. Ekki dreymdi mig þá um að stjórnmálaþátttaka mín myndi í fyrstu leiða mig til lags við kvennaframboðið í Reykjavík, svo Framsóknarflokkinn, en síðan við Þjóðvaka og þá grasrótarhreyfingu sem leitaði leiða til að endurnýja jafnaðarmannahreyfinguna á Íslandi og tókst það loks með stofnun Samfylkingarinnar. Djúpstæð áhrif á stjórnmálaskoðanir mínar hafði reynsla mín af starfi í Tryggingastofnun. Þar kynntist ég vel regluverki velferðarkerfisins og mikilvægi meginþátta þess, samtryggingu og jöfnuði. Þar birtist mér einnig skuggahliðin á Íslandi. Í gegnum veika stöðu öryrkja, langveikra, fatlaðra og fátækra ellilífeyrisþega, sem margir áttu engin réttindi í lífeyrissjóðum, skynjaði ég betur völd þeirra sem búa við forréttindi í samfélaginu.

♀

Við stöndum í storminum miðjum. Mörg okkar trúðu því að á Íslandi væri samstaða um samfélagssáttmála sem gerði ráð fyrir að við stefndum öll að því sama: almennum lífsgæðum, velferð fyrir alla og sanngirni og ábyrgð í samskiptum manna. Á augabragði haustið 2008 hrundi þessi trú. Við uppgötvuðum að sérhagsmunaöflin höfðu afhent fjöregg okkar örfáum mönnum sem höfðu ekkert að leiðarljósi annað en að kraka til sín sem mest þeir máttu af verðmætum þjóðarinnar, án tillits til almannahags. Auðurinn safnaðist á fáar hendur af þvílíkum hraða að engin dæmi eru um slíkt annars staðar. Í góðærinu margumrædda jukust álögur á venjulegt launafólk. Valdhafar þrættu fyrir það kokhraustir að fátækt fyndist í samfélaginu og gerðu jafnvel gys að biðröðum Mæðrastyrksnefndar. Goðsagnaverksmiðjan hafði nóg að gera og líkingamálið var sótt í víkinga, höggvandi á báðar hendur á erlendum ströndum. Karllæg gildi eins og áhættusækni voru vegsömuð. Hinum nýju hetjum Íslands var líkt við stráka í strákaleikjum, en núna höfðu þeir dýrara dót og stærri leikvöll. Fáa grunaði að háskaleikir þeirra myndu á endanum setja þjóðina alla í dýpra skuldafen en nokkur dæmi eru um í veraldarsögunni.

♀

Við þessar aðstæður leitar þjóðin aftur til gilda jöfnuðar og samfélagslegs réttlætis. Þess vegna er krafan um að jafnrétti og kvenlæg gildi verði leidd til öndvegis nú sterkari en nokkru sinni. Á stuttum en afar lærdómsríkum ferli mínum í stóli félags- og tryggingamálaráðherra, sem jafnframt er jafnréttisráðherra, gáfust mér tækifæri til að taka undir þessa kröfu af því afli sem staða mín veitti mér. Með ræðum og bréfum hélt ég að stjórnmálaflokkunum kröfunni um að veita konum aukið brautargengi í komandi alþingiskosningum. Það var sérstaklega ánægjulegt að kynnast því öfluga jafnréttisstarfi sem átti sér stað á vettvangi félags- og tryggingamálaráðuneytisins og mun halda áfram í nýju ráðuneyti jafnréttismála. Ég er þakklát fyrir tækifærið til að hrinda mörgum nýjum verkefnum af stokkunum. Má nefna að það féll í minn hlut að taka lokasprettinn í vinnunni við aðgerðaáætlun gegn mansali sem ríkisstjórnin samþykkti 17 mars. sl. Þá hratt ég af stað starfi Jafnréttisvaktarinnar, sem hefur það verkefni að fylgjast með áhrifum efnahagsástandsins á stöðu kynjanna. Tillögur hennar höfðu bein áhrif á málefnasamning nýrrar ríkisstjórnar. Metnaðarfull áætlun um aðgerðir á sviði jafnréttismála á formennskuári Íslands í Norðurlandasamstarfinu inniheldur mörg ný og spennandi verkefni sem sýna gróskuna í jafnréttisstarfinu. Nefni ég þar aðeins þemu eins og jafnrétti og loftlagsbreytingar, jafnréttisfræðslu í skólum og nýjar rannsóknir á áhrifum fæðingarorlofs feðra sem mikill áhugi er fyrir bæði á Norðurlöndum og á Evrópusambandsvettvangi.

♀

Aldrei hefur málefnasamningur ríkisstjórnar gefið jafn rík fyrirheit um öflugt starf að jafnrétti karla og kvenna og sá málefnasamningur sem nú liggur fyrir. Að baki liggur sú sannfæring að jafnrétti kynja sé einn þeirra hornsteina sem leggja verður að nýju Íslandi. Því ber einfaldlega nauðsyn til að nýta vel það brautargengi sem jafnréttishugsjónin hefur nú fengið með þjóðinni. Þess vegna má segja að ríkisstjórn Íslands hafi nú gert uppkastið að nýjum samfélagssáttmála. Sá sáttmáli gerir ekki aðeins ráð fyrir jöfnum rétti karla og kvenna, heldur líka jafngildi þeirra og jafnræði að því er varðar völd og áhrif. Með honum munum við skrifa nýjan kafla í Íslandssöguna og kvennasöguna.

Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir forseti Alþingis,
fyrrverandi félags- og tryggingamálaráðherra

Greinin birtist í 19. júni, blaði KRFÍ 2009