Síðustu daga hefur verið nokkur umfjöllun í fjölmiðlum um væntanlega skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og birtingu hennar, sem og kosningu sérstakrar þingmannanefndar til að fjalla um niðurstöður skýrslunnar. Til að eyða öllum misskilningi vil ég taka skýrt fram að skýrsla rannsóknarnefndarinnar verður birt í heild sinni um leið og hún verður afhent Alþingi. Aldrei hefur staðið til að hafa annan hátt á í þeim efnum. Jafnframt er mikilvægt að Alþingi, sem setti rannsóknina af stað, sé vel undir það búið að taka við skýrslunni. Frumvarpi forsætisnefndar Alþingis, um kosningu sérstakrar þingmannanefndar, er ætlað að tryggja að niðurstöður rannsóknarnefndarinnar fái eðlilega meðferð innan þingsins.

Rannsókn á ábyrgðinni á bankahruninu

Þegar rannsóknarnefnd Alþingis var komið á fót var meginhlutverk hennar að leita sannleikans um ástæður bankahrunsins og lýsa afstöðu sinni til þess hverjir beri ábyrgð á því. Rannsóknarnefndinni var hins vegar ekki falið að úrskurða um sekt og sakleysi manna eða ákveða hvernig bregðast eigi við. Málinu lýkur því ekki þegar skýrsla rannsóknarnefndarinnar liggur fyrir heldur verður að fylgja niðurstöðum hennar eftir. Þannig munu sérstakur saksóknari og einstök ráðuneyti, dómstólar og stjórnvöld þurfa að vinna úr ábendingum rannsóknarnefndarinnar um mögulega ábyrgð einstakra manna á því sem gerðist í aðdraganda bankahrunsins. Það kemur hins vegar í hlut Alþingis að fjalla almennt um skýrsluna m.a. í þeim tilgangi að draga megi lærdóm af því sem gerðist haustið 2008.

Nokkuð hefur borið á efasemdum um að Alþingi sé réttur aðili til að fylgja skýrslu rannsóknarnefndarinnar eftir. Í okkar lýðræðissamfélagi er Alþingi eina stofnunin sem hefur lýðræðislegt umboð til að ráða fram úr sameiginlegum hagsmunamálum þjóðarinnar og segja handhöfum framkvæmdarvaldsins fyrir verkum. Þá bera ráðherrar ábyrgð á embættisathöfnum sínum gagnvart Alþingi og þingið getur eitt tekið afstöðu til þess hvort tilefni sé til að ákæra ráðherra samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna er það beinlínis hlutverk Alþingis að leggja mat á viðbrögð ráðherra og annarra stjórnvalda í þessu máli, draga lærdóm af mistökum og bæta úr því sem aflaga hefur farið. Þó að hrun fjármálakerfisins sé á ýmsan hátt sneypa fyrir ríkisvaldið verður ekki undan því vikist að Alþingi fjalli um það út frá þessum forsendum.

Tryggja þarf vandaða þingmeðferð

Í frumvarpi forsætisnefndar er umfjöllun Alþingis um niðurstöður rannsóknarnefndarinnar sett í ákveðinn farveg. Þar er leitast við tryggja að skýrslan fái vandaða og ítarlega meðferð og að viðbrögð þingsins verði bæði fumlaus og skýr. Í Alþingi er enginn föst eftirlitsnefnd eins og víða í nágrannalöndum okkar. Því er fyrirhugað að kjósa níu manna þingmannanefnda sem er ætlað að fara vandlega yfir skýrslu rannsóknarnefndarinnar og móta viðbrögð Alþingis við niðurstöðum hennar. Henni er síðan ætlað að skila skýrslu til Alþingis ásamt tillögum að öðrum þingmálum eftir því sem efni máls krefur. Þingmannanefndin getur leitað aðstoðar sérfræðinga í störfum sínum . Eins getur hún falið einum eða fleiri sérfróðum aðilum að rannsaka einstök atriði og gefa sér skýrslu um niðurstöðuna. Stjórnskipanin leyfir aftur á móti ekki að aðrir en þingmenn eigi hlut í flutningi þingmála. Því verður nefnd sem er ætlað þetta hlutverk að vera skipuð þingmönnum, en ekki utanþingsmönnum. Þá er mikilvægt er að skipan nefndarinnar endurspegli eftir fremsta megni litróf stjórnmálanna á Alþingi. Því hefur forsætisnefnd mælst til þess að þingflokkarnir komi sér saman um einn lista við kjör í nefndina þar sem allir þingflokkarnir eiga a.m.k. einn fulltrúa.

Ekki er á þessu stigi hægt að ákvarða viðfangsefni þingmannanefndarinnar. Það mun ráðast af umfjöllun rannsóknarnefndarinnar og niðurstöðum hennar. Væntingar standa þó til þess að skýrsla hennar geti orðið faglegur grundvöllur að almennu uppgjöri málsins og að íslensk stjórnmál og samfélagið í heild geti dregið af því einhvern lærdóm. Þá má ætla að þingmannanefndin muni fylgja eftir ábendingum rannsóknarnefndarinnar um breytingar á lögum og reglum.

Við það er miðað að þingmannanefndin geri grein fyrir athugun sinni í áliti sem lagt verður fyrir Alþingi. Þar verður eftir atvikum unnt að gera tillögu eða tillögur til þingsályktunar sem kæmu til afgreiðslu við lok umræðunnar um skýrsluna. Þó að ekki sé í frumvarpi forsætisnefndar settur ákveðinn tímafrestur fyrir athugun þingmannanefndarinnar er eftir sem áður er mikilvægt að hraða meðferð málsins eftir fremsta megni og að þingmannanefndin setji sér skýr markmið í þessu efni. Þá mun ég sem þingforseti gera mér far um að tryggja þingmannanefndinni sem besta aðstöðu til að sinna verkefni sinu, bæði með aðstoð skrifstofu þingsins og sérfræðingum utan hennar.

Ásta R. Jóhannesdóttir
er forseti Alþingis