Fyrsti dagur Hörpu, sumardagurinn fyrsti, hefur um aldabil fært Íslendingum von um bjartari tíð eftir stundum óblíða vetur og harðindi. Á Íslandi hefur vetur konungur farið um okkur mildum höndum að þessu sinni, en hér í Danmörku hefur verið sannkallað vetrarríki. Sumarið sem í vændum er hlýtur því að vera ykkur sem hér búið fagnaðarefni.

Ágætu hátíðargestir
Fyrsti dagur Hörpu, sumardagurinn fyrsti, hefur um aldabil fært Íslendingum von um bjartari tíð eftir stundum óblíða vetur og harðindi. Á Íslandi hefur vetur konungur farið um okkur mildum höndum að þessu sinni, en hér í Danmörku hefur verið sannkallað vetrarríki. Sumarið sem í vændum er hlýtur því að vera ykkur sem hér búið fagnaðarefni.
Þótt veturinn hafi verið mildur hefur sá kraftur sem býr í náttúru Íslands enn og aftur minnt á sig, með öðrum hætti þó en vetrarhörkum og stormbyljum. Eldsumbrotin á Fimmvörðuhálsi reyndust vera undanfari mikillar vár; eldgoss í Eyjafjallajökli. Því síðarnefnda fylgdi jökulhlaup og gjóskuský sem raskað hefur samgöngum um alla Evrópu og valdið búsifjum á Íslandi.
Beinn kostnaður flugfélaga í Evrópu hljóp á tugmilljörðum daglega, meðan flugbann var víðtækast. Þá er ótalinn annar beinn og óbeinn kostnaður sem af harmförunum hlaust í Evrópu og víðar. Í byggðunum austur af jökli og hinni blómlegu sveit undir Eyjafjöllum hafa bændur orðið fyrir miklu tjóni.
Viðlagatrygging stendur sterkt og stjórnvöld ákváðu í fyrradag að tryggja Bjargráðasjóði fé til að bæta þeim sem hafa orðið fyrir tjóni skaðann eins og unnt er. Höfum þó hugfast að ekki er auðgert að bæta bændum afrakstur af elju og dugnaði ræktandans eftir ára og jafnvel áratuga uppbyggingu.
Undir Eyjafjöllum hafa sumir bændur ákveðið að gera hlé á búskap, aðrir hyggjast bregða búi. Einnig er erfitt að gera sér í hugarlund þær ömurlegu kringumstæður að þurfa að rýma heimili sín með reglubundnu millibili með ógnina sífellt nærri.
Ísland er stórkostlegt land með mikilfenglega náttúru sem við höfum hagnýtt landi og þjóð til hagsbóta. En náttúruöflin eru ekki eingöngu mikilúðleg; þau geta líka verið ógnandi og eyðileggjandi eins og kemur nú í ljós og sagan kennir okkur. Landið okkar fagra stendur því sannarlega undir nafni sem land elds og ísa.
Jón Sigurðsson var stórbrotinn líkt og landið sem hann ól. Fræðimaður sem unni sögu Íslands og menningu. Baráttumaður fyrir bættum þjóðarhag og auknu verslunarfrelsi. Síðast, en ekki síst, var Jón Sigurðsson stjórnmálaskörungur sem barðist einarðlega fyrir auknum rétti íslensku þjóðarinnar.
Aðstæður voru vissulega aðrar á öndverðri 19. öld en nú við upphaf þeirrar 21. Þótt kreppan hafi undanfarin missirin skert lífskjör okkar eru þau allt önnur og betri en þá var. Ísland var eitt fátækasta og einangraðasta land Evrópu þegar Jón hóf sína frelsisbaráttu hér á Hafnarslóð.
II
Enginn er ósnortinn af kreppunni og hún kemur sárast við þá sem minna mega sín. Eðlilega var spurt: Hvernig gat þetta gerst, hvernig gátum við komist í slíkar ógöngur? Alþingi hafði frumkvæði að því að ráðist var í rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna.
Rannsóknin var mjög víðfeðm og tíminn því knappur sem rannsóknarnefndin hafði til stefnu, jafnvel þótt skýrslan hafi borist síðar en áætlað var. Rannsóknarnefnd Alþingis á miklar þakkir skildar fyrir ítarlega og vandaða vinnu.
Eitt af hlutverkum Alþingis er eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Fyrir tveimur árum samþykkti forsætisnefnd að gerð skyldi úttekt á eftirlitshlutverki þingsins og skilaði vinnuhópur greinargóðri skýrslu um það efni í september síðastliðnum.
Sjálf rannsóknarskýrslan er því angi af hinu mikilvæga eftirlitshlutverki Alþingis sem ég mun leggja áherslu á að verði eflt. Þá mun efni skýrslunnar vera viðfangsefni sérstakrar þingnefndar sem áætlað er að ljúki störfum fyrir 1. október næstkomandi.
Þrátt fyrir það tímabundna bakslag sem efnahagur Íslands hefur orðið fyrir erum við engu að síður í hópi ríkustu þjóða heims. Við erum rík af náttúruauðlindum, búum í fögru og friðsælu landi og erum menntuð og kraftmikil þjóð. Við erum ekki fátæk og einangruð lengur.
III
Nánustu vinaþjóðir Íslands hafa löngum verið Norðurlöndin og er á engan hallað þegar ég segi að tengslin við Danmörku hafi verið sterkust. Norðurlöndin hafa verið í fararbroddi á heimsvísu þegar kemur að náttúruvernd og mannréttindamálum. Vil ég sérstaklega nefna jafnrétti kynjanna.
Hið norræna velferðarsamfélag hefur verið öfundarefni margra, enda hefur tekist vel að samþætta efnahagslega og félagslega velferð. Velferð borgaranna og virðing fyrir umhverfinu má segja að sé kjörorð hins norræna jafnaðarsamfélags.
Efnahagshrunið varð tilefni endurmats á mörgum sviðum. Segja margir að hin góðu gildi náungakærleika og mikilvægi fjölskyldulífs auk virðingar fyrir umhverfi hafi farið halloka í hinu svokallaða góðæri; farið halloka fyrir gróðahyggjunni.
Þjóðin kallaði á breytingar í kjölfar hrunsins; breytingar sem sneru að auknum jöfnuði og nýjum gildum. Þjóðin kallaði eftir jafnaðarsamfélagi að norrænni fyrirmynd.
IV
Síðastliðið sumar samþykkti Alþingi að fela ríkisstjórninni að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það var söguleg og lýðræðisleg ákvörðun.
Góð sátt hefur tekist um skipan samninganefndar Íslands þar sem hver og einn er valinn á grundvelli verðleika og einskis annars. Með henni starfa 10 samningahópar sem í eiga sæti margvíslegir sérfræðingar og fulltrúa hagsmunahópa.
Vissulega eru skiptar skoðanir um það á Íslandi, og vafalítið hér í salnum líka, hvort Ísland eigi að gerast aðili að Evrópusambandinu. Sitt sýnist hverjum – og það er gott. Það er nefnilega bæði lýðræðislegt og heilbrigt að við Íslendingar tökumst á um þetta mál og skiptumst á skoðunum um kosti og galla aðildar.
Evrópusambandið er engin töfralausn og enginn heldur því fram. Og Evrópusambandið er síður en svo fullkomið fyrirbæri, frekar en önnur mannanna verk. Málið snýst heldur ekki um það, heldur hitt; hvort þjónar það hagsmunum Íslands betur að standa innan eða utan Evrópusambandsins. Vega kostirnir þyngra en gallarnir?
Niðurstaða Alþingis er að besta leiðin- og sennilega eina leiðin - til að fá úr því skorið á vitrænan hátt sé að fara í aðildarviðræður, semja um aðildarskilmála og gefa þjóðinni færi á að taka upplýsta ákvörðun á grundvelli þess.
Við þurfum að fara kerfisbundið og vandlega í gegnum málaflokkana – sjávarútvegsmál, landbúnað, byggðamál, gjaldmiðilsmál, efnahagsmál og utanríkismál, svo helstu mál séu nefnd – og vega og meta kosti og galla út frá staðreyndum, ekki getgátum.
Þetta er vandasamt verk og við skulum varast að fara ofan í skotgrafir. Slíkt hefur ekki reynst happadrjúgt hingað til – og er engri þjóð til sóma. Við þurfum ekki upphrópanir eða áróður, heldur réttar upplýsingar og málefnalega umræðu um það hvað Íslandi er fyrir bestu. Um það hljótum við öll að geta sameinast.
En Evrópusambandsaðild snýst ekki bara um einstakar atvinnugreinar, hún snýst líka um grundvallarspurningar. Evrópumálin snúast um hvar Ísland á heima í veröldinni, hvernig samfélagi við viljum tilheyra og hvaða framtíð við viljum búa börnunum okkar.
Þau eru líka grundvallarþáttur í endurreisninni. Hvernig getum við tryggt langtímastöðugleika í íslensku efnahagslífi og traustari umgjörð um atvinnulífið? Hvernig getum við rofið vítahring verðbólgu, vaxta og verðtryggingar sem þekkist hvergi annars staðar í Evrópu?
Sem fulltrúi Alþingis – löggjafarvaldsins – vil ég einnig segja að Evrópusambandsaðild snýst síðast en ekki síst um fullveldi Íslands. Spurningin er: Hvort tryggjum við fullveldi Íslands betur innan eða utan Evrópusambandsins?
Mitt svar er þetta: Ég tel að fullveldi Íslands sé betur tryggt með þátttöku í samstarfi annarra sjálfstæðra og fullvalda ríkja innan vébanda Evrópusambandsins, heldur en utan þess. Ég tel að við Íslendingar getum haft meiri áhrif á eigin mál með því að sitja við borðið þar sem sameiginlegar ákvarðanir eru teknar, heldur en að húka frammi á gangi.
Þetta er einnig niðurstaða ríkjanna í kringum okkur, þeirra sem við berum okkur saman við. Enginn mundi t.d. telja að Danmörk, Írland, Eistland eða Malta hefðu glatað fullveldi sínu við aðild að ESB. Þvert á móti telja þessi ríki að fullveldi þeirra hafi styrkst. Enginn Dani mundi halda því fram að Danmörk sé ekki fullvalda, eða hvað? Þið þekkið það betur en ég.
En vissulega þurfum við Íslendingar að halda vel á spilunum ef til aðildar kemur – það þarf að gera í öllu alþjóðasamstarfi ef árangur á að nást. Við munum hafa hlutfallslega fá atkvæði í stofnunum sambandsins en höfum um leið í huga að önnur smærri ríki í Evrópu virðast ekki telja það til trafala. Gleymum heldur ekki að í ýmsum málum innan ESB er krafist samhljóða ákvarðana, og þar hafa smærri ríki jafnmikið vægi og hin stærri.
Mestu skiptir þó þegar þetta er skoðað að í yfirgnæfandi meiri hluta mála næst samstaða milli allra ríkja um sameiginlegar ákvarðanir. Evrópusamvinnan er nefnilega í eðli sínu ákveðin málamiðlun sem miðar að því að tryggja hagsmuni allra, ekki bara hinna stóru og sterku. Það er styrkur Evrópusamvinnunnar og við eigum að ganga óhrædd til móts við hana.
Sá sem er einn á báti og óttast samvinnu er máttlítill. Sá sem leitar eftir samstarfi við aðra stendur sterkari eftir og getur fengið miklu áorkað. Það er reynsla okkar Íslendinga hvort sem litið er til norrænnar samvinnu, aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu, Sameinuðu þjóðunum, EFTA eða EES. Aðild að ESB er í mínum huga rökrétt framhald.
V
Góðir samkomugestir.
Þegar við erum saman komin hér í Jónshúsi leitar hugurinn aftur til sjálfstæðisbaráttunnar. Til hetjanna sem höfðu hugsjónir og þrek til þess að berjast fyrir sjálfstæði Íslands, og höfðu að lokum sigur.
En hvað mundu Baldvin Einarsson, Jón Sigurðsson og Fjölnismennirnir Brynjólfur Pétursson, Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason og Tómas Sæmundsson segja um Evrópumálin og Ísland, ef þeir væru á meðal okkar?
Það er auðvitað ómögulegt að segja, og ég ætla ekki að slást í hóp þeirra sem telja sig þess umkomna að gera tilkall til skoðana allra þeirra góðu manna sem á undan okkur gengu. Ætli skoðanir þeirra væru ekki bara skiptar, rétt eins og okkar í dag?
En eitt tel ég víst að þeir væru sammála um: Að hagsmunir Íslands ættu að vera okkur leiðarljós og að Íslendingar ættu að standa saman um sem besta niðurstöðu í þjóðarþágu. Lokaorðið á svo íslenska þjóðin – rétt eins og við lýðveldisstofnunina 1944. Þá rigndi, en svo stytti upp. Það styttir alltaf upp að lokum og við berum von í brjósti um bjartari tíð.
Ég óska ykkur öllum gleðilegs sumars.