Sumarhátíð Jóns í byrjun Hörpu

Sumarið kom í Kaupmannahöfn á okkar séríslenska hátíðisdegi, sumardeginum fyrsta. Gróðurilmur í lofti og hátíðarstemning var við Jónshús þar sem íslenski fáninn blakti við hún, hátíð Jóns Sigurðssonar var að hefjast. Jón og Ingibjörg, húsráðendur, buðu gesti velkomna og hátíðin hófst með ávörpum og söng, við húsfylli. Svavar Gestsson fv sendiherra, ráðherra og þingmaður flutti kraftmikla hátíðarræðu. Íslenski kórinn Staka söng ættjarðarlög, Bryndís Jakobsdóttir söng Vikivaka Valgeirs Guðjónssonar alveg yndislega og lék undir á gítar. Hápunkturinn var afhending Verðlauna Jóns Sigurðssonar sem að þessu sinni komu í hlut Péturs M. Jónassonar eins okkar merkasta vísindamanns, sem skilað hefur ærnu æviverki, merku á heimsvísu.

Ég flutti eftirfarandi ávarp í upphafi við setninguna:

Kæru hátíðargestir.

Sumardagurinn fyrsti er einn af fáum sérstökum íslenskum hátíðisdögum og markar upphaf Hörpu, fyrsta sumarmánaðar hins forna tímatals. Hann fól í sér von um hlýrri tíð og kallaði bændur til undirbúnings vorverka.

Fyrir hundrað árum, þann 17. apríl 1912, mátti lesa eftirfarandi í dagblaðinu Vísi:
„Af þjóðlegum hátíðisdögum er sumardagurinn fyrsti sá er þjóðin fagnar innilegast, jafnvel þótt kaupstaðabragurinn hafi gjört sitt til að láta hann hverfa úr meðvitund manna og minni. í sumum kaupstöðum út um Iand þar sem útlendingsaldarhátturinn sverfur fastast að þjóðerninu, þá má heita að dagurinn sje gleymdur nema að því leyti að krakkar þurfa ekki í skólann þann dag. Í sveitum er hann þó enn við líði og þar hlakka börn til hans jafnt og jólanna ef ekki meira. Menn gefa þar líka sumargjafir, þótt jólagjafir tíðkist ekki.“

Augljóst er að greinarhöfundur er áhyggjufullur og taldi að kaupstaðarbragurinn og „útlendingsaldarhátturinn“, sem svarf fast að þjóðerninu að mati höfundar, væri mest um að kenna að dagurinn væri að hverfa í gleymskunnar dá.
Sumardagurinn fyrsti hefur þó lifað á Íslandi þessi hundrað ár og hafa verið haldnar hátíðir víða um land á þessum hátíðisdegi flest, ef ekki öll, þau ár sem liðin eru.

Margir gefa enn börnum sumargjafir og er það skemmtilegur siður sem að mínu mati er fullt tilefni til að halda við. Eins er sú hjátrú bundin deginum að trúa því að það boði gott sumar ef vetur og sumar frjósa saman.

Oft hefur þessi hátíðisdagur vakið undrun hjá börnum sem hefur þótt það viss tímaskekkja að fagna fyrsta degi sumars á köldum vorum, jafnvel í snjóhraglanda.

Í vísunni Sumardagurinn fyrsti kom Þórarinn Eldjárn með ágæta skýringu á því hversvegna sá siður hefur haldist að fagna þennan dag, þrátt fyrir á stundum rysjótt tíðarfar:

Að fagna sumri í fjúki og hríð
fyrr en lýkur vetrartíð
það er íslensk óskhyggja
og ekkert nema þrjóskhyggja

Við fögnum í dag Hátíð Jóns Sigurðssonar í fimmta sinn hér í Jónshúsi, laus við fjúk og hríð. Hefur hátíðin verið haldin á sumardaginn fyrsta, utan eitt sinn. Í fyrra brugðum við út af venjunni og héldum hátíðina 19. júní sökum þess að viðeigandi þótti að halda hátíðina nær 200 ára fæðingarafmæli Jóns forseta á 17. júní.

Sumardagurinn fyrsti hefur því á vissan hátt gengið í endurnýjun lífdaga hér á Hafnarslóð og er komin hefð fyrir þessari hátíð hér í Jónshúsi.

Ég vona að við eigum öll gott og sólríkt sumar í vændum og set Hátíð Jóns Sigurðssonar, með óskum til ykkar allra um gleðilegt sumar.