Morgunblaðið 26. maí 2012

Í dag svaraði ég Halldóri Blöndal, sem fullyrti á síðum Morgunblaðsins í gær að það hafi verið alvarleg mistök af hálfu forseta Alþingis að gefa forsætisráðherra orðið á þingfundi sl. fimmtudag, því hann hafði tekið inn varamann.

Svarið mitt birtist á leiðaraopnu Morgunblaðsins í dag:

Það er með blendinni tilfinningu sem ég hugsa til þess að forveri minni á forsetastóli á Alþingi, Halldór Blöndal, sitji yfir sjónvarpsútsendingum frá Alþingi og ergi sig yfir „fundarstjórn forseta“. Ég virði áhuga hans á störfum þingsins en ég held að það sé margt annað hollara fyrir sálina en standa á þessum verði heima. Við á þinginu reynum að fara að þingsköpum í hvívetna. Okkur getur að vísu orðið á en það er sjaldan þjóðarvoði á ferðinni.

Forsætisráðherra, sem hefur verið í erindum erlendis undanfarið og haft varamann fyrir sig, átti þess þó kost að vera viðstaddur þingfund í fyrradag og sté í pontu áður en löng atkvæðagreiðsla hófst og flutti yfirlýsingu, sem stóð í eina mínútu, um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þetta kom Halldóri Blöndal úr jafnvægi.

Í 51. gr. stjórnarskrárinnar segir svo: „Ráðherrar eiga samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi, og eiga þeir rétt á að taka þátt í umræðunum eins oft og þeir vilja, en gæta verða þeir þingskapa. Atkvæðisrétt eiga þeir þó því aðeins, að þeir séu jafnframt alþingismenn.“ Eins og sjá má er málfrelsi ráðherra mjög rúmt á Alþingi og ákvæði þingskapa eru sniðin eftir fyrirmælum stjórnarskrárinnar. Það er óheimilt að skerða málfrelsi ráðherra í þingsköpum nema einhverjar sérstakar ástæður séu fyrir hendi.

Þessi réttur nær bæði til ráðherra, sem er kjörinn þingmaður, og til utanþingsráðherra. Sama gildir um ráðherra, sem hefur fyrir sig varamann á þingi, en á þess þó kost að sækja þingfund.

Eins og 51. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar takmarkast þó réttur ráðherra við það að hann getur ekki gert grein fyrir atkvæði sínu við atkvæðagreiðslur nema hann hafi atkvæðisrétt. Það má öllum vera ljóst.
Í þingsköpum er gerður greinarmunur á því hvort menn tala „um atkvæðagreiðsluna“ áður en hún hefst eða „gera grein fyrir atkvæði sínu“ meðan á atkvæðagreiðslunni stendur. Sú venja hefur lengi verið á Alþingi að þingmenn og ráðherrar geti flutt yfirlýsingu „um atkvæðagreiðslu“ áður en hún hefst. Byggist það á 7. mgr. 65. gr. þingskapa. Er það ýmist gert fyrir hönd þingflokka eða til þess að lýsa viðhorfi þingmanns eða ráðherra til atkvæðagreiðslunnar, efnis hennar, þýðingu hennar o.s.frv.

Með þetta í huga gaf ég forsætisráðherra orðið á þingfundi á fimmtudaginn, enda voru engin rök til þess að forseti meinaði forsætisráðherra að gefa yfirlýsingu áður en atkvæðagreiðslan hófst. Því þarf enga „leiðréttingu úr forsetastóli“.

Flest mál hafa spaugilegar hliðar þótt alvarleg séu. Ég hef verið þingmaður síðan 1995 og varð þess oft vör að forsætisráðherrann fram til 2004, núverandi ritstjóri Morgunblaðsins, gekk ríkt eftir rétti ráðherra í umræðum. Þegar ég las pistil Halldórs Blöndals í Mbl. í gær, en hann var þingforseti 1999-2005, var sem ég sæi forsætisráðherrann fyrrverandi taka því þegjandi að mega ekki flytja þinginu einnar mínútu langa yfirlýsingu áður en mikilvæg atkvæðagreiðsla hæfist þótt fyrir hann sæti varamaður.