Ábyrgð valdhafa

Á þessu ári hefur töluvert verið rætt og ritað um ábyrgð valdhafa og embættismanna í stjórnsýslunni. Handahófskenndar geðþóttaákvarðanir valdhafa um hvernig tekið var með mismunandi hætti á spillingunni í Landsbankanum og Búnaðarbankanum eiga þar hlut að máli. Einnig hvernig viðskiptaráðherra og bankaráðin einkum í Landsbankanum var skotið í skjól undan allri ábyrgð í bankamálunum.
Réttlátar leikreglur
Kröfur eru háværar um opið og gagnsætt stjórnsýslukerfi, þar sem sýnd er full ábyrgð og réttlátar leikreglur eru um meðferð opinberra fjármuna. Eðlilega lúta kröfurnar að því að völd, ábyrgð og skattfé borgaranna í stjórnsýslunni sé beitt í þágu heildarhagsmuna, en ekki einka- eða sérhagsmuna. Fólk gerir einnig kröfur um að valdhafar og embættismenn séu látnir sæta ábyrgð gjörða sinna, verði þeir uppvísir að spillingu, misfari með opinbert fé eða gæti ekki almannahagsmuna. Það hefur ljóslega komið fram á þessu ári, að fólki svíður ef það sér bruðl, sóun og forréttindi hjá þeim sem með valdið fara. Það gerir líka kröfur til þess að kjör og fríðindi æðstu embættismanna og stjórnsýsluhafa séu sýnileg og þeim stillt í hóf.
Rannskóknarnefndir og ráðherraábyrgð
Mikilvægt er að þessari umræðu fylgi aðgerðir sem bæti siðferðið í stjórnsýslunni. Alþingi þarf að styrkja stöðu sína og eftirlitshlutverk með framkvæmdavaldinu. Í fyrsta lagi með því að opna fyrir rannsóknarvald þingnefnda, en rannsóknarnefndir þjóðþinga þekkjast víða um heim. Í mörgum Evrópuríkjum geta rannsóknarnefndir tekið til umfjöllunar og rannsakað mál t.d. sem snerta meðferð opinberra fjármuna, jafnvel þó þau séu fyrir dómsstólum á sama tíma. Í öðru lagi með því að herða á lögum um ráðherraábyrgð, þannig að ráðherrar geti ekki einatt skotið sér undan ábyrgð á gjörðum sínum. Á síðasta þingi lagði undirrituð ásamt öðrum þingmönnum stjórnarandstöðunnar fram þingmál sem ná þessum markmiðum.
Aðgerðir hafnar
Árangurinn af umræðunni hefur einnig skilað sér, því á síðasta þingi var samþykkt þingsályktunartillaga um bætt siðferði í opinberum rekstri sem undirrituð flutti ásamt Ástu R. Jóhannesdóttur, Össuri Skarphéðinssyni og Gísla S. Einarssyni. Efni tillögunnar eins og hún var samþykkt á Alþingi er að skýra betur siðferðisreglur sem eiga að gilda í stjórnsýslunni og að valdhafar og æðstu embættismenn taki ábyrgð á gjörðum sínum. Þannig yrði betur skilgreint hvar ábyrgðin liggur í stjórnsýslunni og hvernig með á að fara og hverju ber að fylgja þegar skýrum og fastmótuðum reglum sleppir og stjórnvöldum er eftirlátið frjálst mat við töku stjórnvaldsákvarðana. Gera á grein fyrir hvaða reglur gilda um meðferð slíks valds og hvort þær séu í samræmi við siðferðishugmyndir manna. Einnig á að kanna hvaða afleiðingar réttarbrot í stjórnsýslunni geta haft, meðal annars hvaða viðurlög eru við þeim og hverjir geta sætt ábyrgð samkvæmt þeim, þar á meðal refsi- og bótaábyrgð opinberra valdhafa. Samkvæmt tillögunni er ríkisstjórninni falið að leggja skýrslu fyrir Alþingi um bætt siðferði í opinberum rekstri fyrir frestun funda Alþingis á vorþingi á næsta ári.
Siðareglur í opinberum rekstri
Ofangreind tillaga ætti að tryggi að hægt sé að leggja mat á hvort rétt sé að setja siðareglur í opinberum rekstri eða að undirbúin verði löggjöf sem stuðlað getur að bættu siðferði í stjórnsýslunni. Þessi athugun ætti einnig að leiða í ljós hvernig koma megi í veg fyrir hagsmunaárekstra í stjórnsýslunni og að skýrar boðleiðir verði tryggðar um hvar ábyrgðin liggur. Líka hvort viðurlög við broti í opinberu starfi séu óvirk eða óljós, ef vafi leikur á að embættisfærslur standist lög eða að misfarið er með opinbert vald eða fjármuni.
Þó málefni bankanna séu sorgleg dæmi um hvernig misfarið er með opinbert fé og þá spillingu sem vissulega er til staðar sumsstaðar í stjórnkerfinu, þá er mikilvægast að læra af reynslunni og bæta siðferðið. Þannig á fólk betur að geta treyst þeim sem taka að sér ábyrgðarstörf hjá hinu opinbera og að vel sé farið með fé skattborgaranna í stjórnsýslunni.
Vonandi mun hávær krafa fólksins um réttlæti og ábyrgð í stjórnsýslunni ásamt markvissu aðhaldi löggjafarþingsins og fjölmiðla skila sér í bættu siðferði í þjóðfélaginu.

Mbl