Klúður í kerfinu bitnar á lífeyrisþegum

HEILBRIGÐISRÁÐHERRA upplýsti í svari til mín á Alþingi nú í vikunni að á árinu 2004 hefðu tæplega 15.000 lífeyrisþegar fengið ofgreiðslu á lífeyri sem numið hefði rúmlega 1,8 milljarði króna. Tæplega 9% þeirra sem fengu ofgreitt eða um 1.350 manns eru nú krafðir um 400 þúsund krónur eða meira. Tæplega 100 öryrkjar eru krafðir um 1 milljón króna eða meira. Þessar endurgreiðslukröfur hafa verið lífeyrisþegum mjög erfiðar og margir eru við að gefast upp og ráða ekkert við þessa skuld sem þeir eru í við Tryggingastofnun.

Endurkrafa á lífeyrisþega 2,8 milljarðar á 2 árumÁ árunum 2003 og 2004 voru ofgreiðslurnar bæði árin rúmir 2,8 milljarðar króna og á sömu árum voru vangreiðslur til lífeyrisþega 1.858 milljarðar króna. Um það bil helmingur af um 42 þúsund lífeyrisþegum átti inneign hjá Tryggingastofnun á þessum árum og um þriðjungur lífeyrisþega fékk ofgreitt og hafa verið krafðir um endurgreiðslur sem er fjölda lífeyrisþega gjörsamlega ofviða. Ljóst er að miklir annmarkar hafa því komið fram við framkvæmd á nýju kerfi sem tekið var upp á árinu 2002 en samkvæmt nýja kerfinu á Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna og leiðrétta bótagreiðslur til lífeyrisþega þegar álagning skatta liggur fyrir vegna viðkomandi árs.

Gífurlega þung byrði fyrir lífeyrisþega
Tryggingastofnun er heimilt að taka allt að 20% af mánaðarlegum greiðslu þeirra bótaþega sem fengið hafa ofgreiðslu. Þetta er gífurlega þung byrði fyrir fjölda lífeyrisþega sem vart geta náð endum saman frá einum mánuði til annars. Þegar um er að ræða mörg hundruð þúsund krónur eða yfir eina milljón sem sumir lífeyrisþegar eru krafðir um þá getur þessi endurgreiðsla staðið yfir í langan tíma, þó að jafnaði sé miðað við að henni ljúki á einu ári. Fjöldi lífeyrisþega sem fengið hafa ofgreiðslur stendur nú frammi fyrir því að hafa enga möguleika til að greiða þessa skuld við Tryggingastofnun nema að skuldsetja sig mikið eða hreinlega eiga ekki fyrir allra brýnustu framfærslu. Full ástæða er fyrir heilbrigðisráðherra að hugleiða hvort ekki sé rétt að hann beiti sér fyrir því að hluti þessarar endurkröfu á lífeyrisþega verði hreinlega afskrifaður enda ekki hægt að setja ábyrgðina á þessu kerfisklúðri bara á lífeyrisþega.

Ráðherra hristi af sér doðannÞarna er ekki síst við kerfið sjálft að sakast að upplýsingastreymi til Tryggingastofnunar um aðrar tekjur lífeyrisþega er ekki betra en þetta. Það er hreinlega ótrúlegt í nútíma tæknivæðingu að ekki sé hægt að haga framkvæmd þannig að svona gerist ekki. Tryggingastofnun er líka sett í vanda með þessu óréttláta endurgreiðslukerfi og álag á hana er gífurlega mikið. Það stendur upp á heilbrigðisráðherra að leysa þennan vanda á framkvæmd lífeyrisgreiðslna sem er að brjóta niður og sliga þúsundir lífeyrisþega. Þessar endurkröfur á lífeyrisþega má m.a. rekja til mikilla tekjutenginga á lífeyrisgreiðslum sem eru afar óréttlátar og óskynsamlegar. Það er orðið afar brýnt að rýmka skerðingarhlutföll grunnlífeyris og tekjutryggingar til að auka svigrúm lífeyrisþega til atvinnuþátttöku. Samfylkingin hefur lagt til að skerðingarhlutfall grunnlífeyris fari úr 30% í 20% og skerðingarhlutfall tekjutryggingingar úr 45% í 30%. Það er auðvitað ekki boðlegt að 10 þúsund króna auknar ráðstöfunartekjur hjá hjónum hækki ráðstöfunartekjur þeirra í mörgum tilvikum aðeins um 1.556, vegna skerðinga lífeyris og skattgreiðslna sem taka til sín tæp 85% af þessum 10 þúsund krónum. Væri ekki ráð að heilbrigðisráðherra hristi af sér doðann og breytti tafarlaust óréttlátri framkvæmd á lífeyrisgreiðslum frá Tryggingastofnun og dragi þegar úr skerðingum á lífeyrisgreiðslum vegna allt of mikilla tekjutenginga.

Höfundur er alþingismaður.

Morgunblaðið, 18. febrúar 2006