Ráðherra skilar auðu í málefnum einstæðra og forsjárlausra foreldra

Í BYRJUN október lögðu þingmenn Samfylkingarinnar fram skýrslubeiðni til félagsmálaráðherra um kjör einstæðra og forsjárlausra foreldra. Tilgangurinn var að fá fram glögga mynd af kjörum þeirra og aðbúnaði, þannig að stjórnvöld gætu betur áttað sig á því til hvaða úrræða væri hægt að grípa til að bæta stöðu þeirra.

Svör ráðherra valda vonbrigðum
Skýrslubeiðnin lá í 6 mánuði í ráðuneytinu og loksins þegar skýrsla ráðherra birtist á Alþingi rétt fyrir þinglok var fátt um svör. Sannarlega eru það mikil vonbrigði og sætir furðu hve litlar upplýsingar er hægt að fá úr stjórnkerfinu um stöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra. Engar upplýsingar fengust um tekjur eða húsnæðisaðstöðu þessara hópa og nánast engar upplýsingar heldur um skatta- eða bótagreiðslur. Annaðhvort eru tölulegar upplýsingar um stöðu þessara hópa algjörlega í molum í stjórnsýslunni eða það er enginn vilji yfirhöfuð hjá núverandi stjórnvöldum að bæta kjör og aðbúnað einstæðra – eða forsjárlausra foreldra eða barna þeirra. Hér skal þó getið þess sem fram kom í svari félagsmálaráðherra sem varpar nokkru ljósi á afar bága stöðu þeirra og sýnir ljóslega hve brýnt er að grípa til markvissra aðgerða til úrbóta.

Sameiginleg forsjá og meðlagsgreiðslur
Frá árinu 1992 hafa verið í gildi lög um að foreldrar geti sameiginlega farið með forsjá barna sinna eftir skilnað. Á allra síðustu árum hefur það færst í vöxt að foreldrar nýti sér þennan rétt. Í svari ráðherra kemur fram að á árinu 1994 var sameiginleg forsjá einungis valin í 22,8% tilvika en árið 2003 var sameiginleg forsjá valin í 73,4% tilvika. Athygli vekur þó búseta barna við sambúðarslit og lögskilnað árið 2005 í tilvikum sameiginlegrar forsjár. Fram kemur í skýrslunni að á því ári hafi lögheimili 443 barna verið skráð á lögheimili móður en aðeins 42 barna á lögheimili föður. Árið 2006 voru rúmlega 11 þúsund karlar meðlagsgreiðendur með rúmlega 19 þúsund börnum en einungis 497 konur með 707 börnum.

Hár framfærslukostnaður
Í svar ráðherrans má finna meðalútgjöld einstæðra foreldra samkvæmt neyslukönnun Hagstofu á árunum 2002–2004 á verðlagi í júlí 2006. Þar kemur fram að meðalútgjöld einstæðra foreldra voru rúmlega 317 þúsund á mánuði eða liðlega 3,8 milljónir á ári. Öruggt má telja að stærstur hluti þeirra hafi tekjur langt undir þessum meðalútgjöldum einstæðra foreldra. Í því sambandi má m.a. benda á að á undanförnum árum hafa einstæðar mæður fengið um og yfir 30% af fjárhagsaðstoð sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og um 40% af fjárhagsaðstoð sveitarfélaga með 250 íbúa eða fleiri utan höfuðborgarinnar. Meðlagsgreiðslur nú eru um 18 þúsund krónur á mánuði með hverju barni.

Bág kjör og húsnæðisaðstaða
Fjöldi einstæðra og forsjárlausra foreldra býr oft við bág kjör og lélega húsnæðisaðstöðu.
Í úttekt sem gerð var á stöðu þessara hópa fyrir um 8 árum kom fram að einungis 58% einstæðra foreldra byggju í eigin íbúð en yfir 90% hjóna og sambýlisfólks. Einstæðir foreldrar eru því mjög stór hópur á leigumarkaðnum, en leigugreiðslur eru yfirleitt ofviða fólki með lágar og meðaltekjur. Einnig er líklegt að stór hluti forsjárlausra foreldra búi við bága stöðu en þeir eru æ stærra hlutfall þeirra sem leita eftir fjárhagsaðstoð og félagslegri þjónustu sveitarfélaganna. Sömuleiðis má draga ályktanir af því hve stór hópur meðlagsgreiðenda er í vanskilum en á sl. ári voru 7 þúsund af 12 þúsund meðlagsgreiðendum í vanskilum með meðlög og skulduðu um 14 milljarða króna. Af þessum 7 þúsund voru 4 þúsund í alvarlegum vanskilum og skulduðu um 11 milljarða króna. Á þessu máli verður að taka og skoða m.a. hvort meðlagsgreiðslur eigi ekki að vera undanþegnar skatti með líkum hætti og nú er hjá viðtakanda meðlagsgreiðslna. Ástæða er til að benda á að þegar núverandi ríkisstjórn tók við var hætt að greiða einstæðum foreldrum mæðra- eða feðralaun með einu barni. Þannig var fækkað þeim sem fá greidd mæðra- eða feðralaun úr rúmum 7.700 einstæðum foreldrum 1995 í tæplega 3.500 árið 2005 sem skerti verulega ráðstöfunartekjur þúsunda einstæðra foreldra.

Ráðherra skilar auðu
Það sem vekur athygli er svar ráðherrans þegar hann er spurður um áform ráðherra eða ríkisstjórnar til að bæta kjör, aðbúnað og stöðu einstæðra foreldra annarsvegar og forsjárlausra foreldra hinsvegar sem og barna þeirra. Þá skilar ráðherrann auðu og engu er svarað. Það eina sem ráðherrann nefnir er að setja eigi á fót nýja skrifstofu barna- og fjölskyldumála í félagsmálaráðuneytinu, væntanlega til að ráðherrann geti skipað skrifstofustjóra í það embætti áður en hann hverfur úr ráðuneytinu í vor. Á því verður breyting ef Samfylkingin kemst til valda í stjórnarráðinu 12. maí nk. Þá munu einstæðir og forsjárlausir foreldra finna að það skiptir máli hverjir stjórna.

Höfundur er alþingismaður.

Morgunblaðið, 28. mars 2007