Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkismál. Hún er 113 blaðsíður og full af merkilegum upplýsingum um hvað Ísland reynir að teygja sig þó langt í utanríkismálum og samskiptum við umheiminn og aðrar þjóðir. Þrátt fyrir að landið okkar sé lítið og íbúar tiltölulega fáir drífum við ansi langt á alþjóðavettvangi og það finnst mér vel.
Mig langar að tæpa á nokkrum atriðum í umfjöllun minni og það fyrsta er aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið og sú umræða sem er að verða hér æ háværari um að slíta eigi þeim aðildarviðræðum eða ljúka þeim fyrir einhvern ákveðinn tímapunkt, m.a. vegna þess að Evrópusambandið sé að breytast.
Evrópusambandið hefur verið að breytast frá því að það var stofnað og mun halda áfram að breytast þangað til það líður undir lok, hvenær svo sem það verður. Þó að ákveðin niðursveifla og jafnvel upplausn sé í Evrópusambandinu þessa dagana mun Ísland taka afstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu þegar þar að kemur til þess Evrópusambands sem verður þá til en ekki til Evrópusambandsins eins og það er í dag eða verður á morgun eða var í gær. Ég held að menn ættu að hafa þetta í huga og láta af þessu karpi um að Evrópusambandið sé ef til vill að hrynja í sundur. Ef það hrynur í sundur verður einfaldlega ekkert Evrópusamband til að sækja um þegar þar að kemur.
Ég tel að af mörgum vitleysum sem Ísland hefur gert í gegnum áratugina væri það alvitlausasta sem Ísland gæti gert að hætta aðildarviðræðum í miðju kafi án þess að klára þær. Eftir alla þá vinnu sem sett hefur verið í verkefnið og alla þá peninga sem settir hafa verið í það væri ábyrgðarleysi að ætla sér svo að loka dyrunum og hætta, í rauninni bara „af því bara“, af því að það hentar einhverjum ágætlega á kosningaári sem er fram undan. Það væri algjört ábyrgðarleysi og í rauninni heimskulegt, svo að ég taki nú sterkt til orða, að ætla sér að hætta verkinu í miðju kafi. Með því væri líka komið beinlínis í veg fyrir að Íslendingar, eftir áratugadeilur um Evrópusambandsaðild, fengju að greiða atkvæði um það sjálfir í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort gengið yrði í ESB eða ekki. Lítill hópur þingmanna ætlar einfaldlega að taka valdið af þjóðinni í þeim málum og þeir hafa ekkert leyfi til þess. Þó að þeir geti vísað í samvisku sína og stjórnarskrá á þjóðin að sjálfsögðu að fá að ráða þessu en ekki þingmenn sem eru útverðir sérhagsmunaafla á Íslandi. Það er ekki lýðræði, það er sérhagsmunagæsla sem er gengin of langt.
Ég lýsi hins vegar eftir við hæstv. utanríkisráðherra, þar sem ekki lítur út fyrir að þjóðin muni samþykkja aðild, plani B vegna þess að það er líka ábyrgðarlaust að klára viðræðurnar og setja aðild sem ekki lítur út fyrir að verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu, án þess að hafa plan B til að styðjast við í kjölfarið. Plan B þarf að vera þannig að allir möguleikar á alþjóðasamstarfi Íslendinga verði kannaðir. Það þarf líka að taka upp EES-samninginn og skoða í grunninn hvort hann henti okkur eins vel og margir vilja vera láta eða hvort það mundi henta okkur betur að takmarka með einhverjum hætti allt það flæði fjármagns, vöru og fólks sem hann býður upp á. Slíkt hefur ekki verið skoðað í mjög langan tíma og að sjálfsögðu þarf það að vera hluti af þeirri endurskoðun, ef við förum ekki í Evrópusambandið. Það þarf líka að skoða ýmislegt varðandi fríverslunarsamninga við önnur ríki í kjölfarið og hvort þeir séu heppilegir.
Ég lýsi þess vegna eftir því við hæstv. utanríkisráðherra að farið verði af stað, helst innan mjög skamms tíma, og því velt upp hvað væri æskilegt að hafa í plani B ef við göngum ekki í Evrópusambandið. Þar skipta máli atriði sem eru mjög mikilvæg og sum hver náttúrlega með brýnustu atriðum dagsins í dag eins og gjaldmiðilsmálin og hvort hugsanlega sé hægt að ná samningum við önnur ríki um annaðhvort sameiginleg gjaldmiðilsmál eða einhvers konar stuðning í gjaldmiðilsmálum. Þetta skiptir efnahag þjóðarinnar gríðarlega miklu og við munum aldrei komast af neinu viti úr því efnahagsástandi sem ríkir í dag án þess að kanna alla slíka möguleika til hlítar.
Rætt hefur verið um NATO í þessari umræðu og í skýrslunni. NATO var á sínum tíma stofnað með ákveðin markmið í huga, við ákveðnar aðstæður í alþjóðasamfélaginu, og sem slíkt má e.t.v. segja að NATO hafi gert sitt gagn, því verður ekki auðveldlega á móti mælt. Og þó að margir hafi haft ímugust á aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, með réttu að mínu viti vegna þess með hvaða hætti aðild að því var samþykkt, virðist NATO hafa gert ákveðið gagn. Í þeirri heimsmynd sem við búum við í dag er NATO hins vegar úrelt bandalag. Umræðan um það hvar Ísland eigi að skapa sér stöðu, annars vegar hvað varðar NATO og vestræna samvinnu og hins vegar einfaldlega sem örríki í heimi sem tekur mjög örum breytingum, og hverjir möguleikar Íslands eru á sjálfstæði í slíku umhverfi eru, hefur ekki farið fram hér á landi, hvorki á vegum hæstv. utanríkisráðherra, ríkisstjórnarinnar né Alþingis. Vissulega mun þjóðin njóta einhverrar verndar með ESB-aðild, ef af henni yrði, en það er alls ekki öruggt að við förum nokkurn tíma þar inn þannig að aðild að NATO og staða Íslands utan NATO er eitthvað sem ég lýsi eftir að verði skoðað.
Mig langar að tæpa hér einnig á nýliðnum atburði sem er heimsókn forsætisráðherra Kína til Íslands. Heimsóknin var tilkynnt með mjög skömmum fyrirvara. Hún var tilkynnt eftir að frestur rann út til að leggja fram ný þingmál. Við í Hreyfingunni lögðum nánast strax fram tillögu til þingsályktunar um framferði kínverskra yfirvalda gagnvart tíbesku þjóðinni og óskuðum eftir því að hún yrði tekin á dagskrá áður en kínverski forsætisráðherrann kæmi, til að Alþingi gæti rætt og komið á framfæri afstöðu sinni vegna þeirrar heimsóknar. Forseti Alþingis hafnaði því að málið yrði tekið á dagskrá og formenn annarra þingflokka höfðu ekki áhuga á því heldur.
Það finnast mér slæm vinnubrögð af hálfu Alþingis og hefði viljað sjá málið afgreitt með öðrum hætti. Vonandi kemst sú tillaga á dagskrá áður en þessu vorþingi lýkur en nokkur atriði í tillögunni hefði svo sannarlega verið viðeigandi að Alþingi hefði fengið að taka afstöðu til, m.a. vaxandi ofbeldi og kúgun kínverskra yfirvalda gagnvart tíbesku þjóðinni þar sem m.a. sex mótmælendur, Tíbetar, hafa verið myrtir, endurmenntunarþvinganir á munkum og nunnum þar sem þau eru þvinguð til að fordæma andlegan leiðtoga sinn Dalai Lama og hafna honum, þvinganir til að koma í veg fyrir að Tíbetar læri tíbesku sem móðurmál og tali kínversku í staðinn og 60 ára herseta Kínverja á Tíbet sem landi. Eitt atriði sem við nefnum líka í tillögunni, sem hefði verið mjög gott að koma á framfæri á vegum Alþingis ef það hefði fengið tækifæri til að ræða það, var að hvetja Sameinuðu þjóðirnar til að senda sendinefnd til Kína til að kanna meint mannréttindabrot, þar á meðal, eins og segir í tillögunni, með leyfi forseta:
… þvingaðar ófrjósemisaðgerðir á tíbeskum konum, nauðungarflutninga hirðingja af hjarðlandi í einangrunarbúðir, pyndingar og morð á föngum, og til að kanna hvað varð um þá sem hafa horfið í tengslum við handtökur á þátttakendum í mótmælaaðgerðum 2008.
Ekkert af þessum atriðum fékkst rætt á Alþingi Íslendinga í aðdraganda heimsóknar kínverska forsætisráðherrans.
Í kjölfarið var athygli minni beint að skýrslu sem kom út á vegum utanríkisráðuneytisins og heitir Mannréttindi í íslenskri utanríkisstefnu. Þetta er mjög merkileg skýrsla, skrifuð árið 2007 þegar Valgerður Sverrisdóttir var utanríkisráðherra, og fjallar á mjög víðum grundvelli um mannréttindi í íslenskri utanríkisstefnu. Þessa skýrslu tel ég mikilvæga vegna þess að þrátt fyrir að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra hafi lýst því yfir að þau hafi sérstaklega rætt um mannréttindi við forsætisráðherra Kína hefur ekki komið fram hvaða mál þau ræddu, utan að forsætisráðherra talaði við hann um dauðarefsingar. Það hefur ekki komið fram hvort þau hafi rætt um málefni Tíbets eða nein önnur mál tengd mannréttindum.
Í framhaldi af því vil ég því velta upp þeirri hugmynd hér úr ræðustóli Alþingis, í tengslum við alþjóðasamskipti Íslands, hvort tilefni sé til að lögfesta eða binda í reglur með einhverjum hætti skyldu íslenskra ráðamanna sem funda með erlendum þjóðhöfðingjum eða fulltrúum erlendra þjóða hér á landi til að ræða mannréttindabrot viðkomandi landa og skýra íslenska þinginu frá þeim viðræðum í kjölfarið. Ef við tökum sem dæmi heimsókn kínverska forsætisráðherrans á íslenska grund hefði hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra einfaldlega verið skylt að ræða tiltekin alvarleg mannréttindabrot við hann og skýra svo þinginu frá því í kjölfarið hver viðbrögðin hefðu verið. Vissulega gæti þetta sett fleyg í samskipti við aðrar þjóðir en er það svo slæmt? Hér er um að ræða gróf, alvarleg mannréttindabrot og við eigum ekki að vera að fá hingað fólk í heimsókn sem ber ábyrgð á slíkum brotum og vill ekki ræða þau. Mannréttindi eru algild manngildi og þau eiga ekki að vera verslunarvara í samskiptum við aðrar þjóðir þrátt fyrir að e.t.v. sé hægt að gera einhverja arðvænlega viðskiptasamninga við þær.
Að lokum langar mig að ræða og fagna sérstaklega því sem gerst hefur á vegum utanríkisráðuneytisins um áframhaldandi framlag þess til þróunarmála þrátt fyrir hrunið. Sjálfur hef ég starfað hjá alþjóðastofnunum og á alþjóðavettvangi og veit persónulega að litið er á það sem aðdáunarvert hvernig Ísland hélt áfram að veita fé til verkefna þess í þróunarlöndum og styðja málefni þróunarlanda. Ísland hefur tekið að sér verkefni í einu fátækasta landi heims, Malaví, þar sem ég hef m.a. hitt fólk sem hefur vakið athygli mína á því að í fjármálaráðuneyti Malaví er tæknivæðingin slík að þar eru tveir símar. Það veitir því svo sannarlega ekki af og í slíkum löndum er hægt að ná mjög langt með mjög litlum fjármunum. Þó að vissulega megi færa fyrir því rök að verja mætti þeim fjármunum vel innan lands þá setur engu að síður framlag Íslands, og sérstaklega framlagið þrátt fyrir hrunið, Ísland á ákveðinn stall í alþjóðasamhengi hvað þetta varðar.
Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra hefur beitt sér mjög fyrir því að framlagi til þróunarmála verði haldið eins háu og mögulegt er og niðurskurður á þeim árin 2008 og 2009 verði færður eins hratt til baka og hægt er. Það er fátt eða ekkert sem gagnast íslensku orðspori betur á alþjóðavettvangi en þegar það spyrst út að okkar litla land verji fjármunum til þróunarmála þrátt fyrir allt sem á undan er gengið. Það er fagnaðarefni að því skuli vera haldið áfram.
Að lokum langar mig að ljúka þessu máli á því að segja að ég fagna þessari skýrslu. Ég hef gagnrýnt margt og mikið í íslenskri stjórnsýslu undanfarin þrjú ár síðan ég settist á þing. Það má kannski segja að utanríkisráðuneytið sé sú stofnun sem ég hef gagnrýnt minnst, en það er einfaldlega vegna þess að tilefni hefur ekki verið til þess.