Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir sköruglega framsögu. Mig langar til að skoða þá kosti sem verið er að tiltaka hér og þær breytingar sem hafa orðið á þeim. Verkefnisstjórn 5. áfanga lagði til á sínum tíma að þeir kostir sem hér hafa verið ræddir, Skagafjörður og Kjalalda, færu í vernd og nýting yrði þá á Urriðafossi, Holtavirkjun og Skrokköldu. Það var talað fyrir þessari tillögu á síðasta þingvetri. Málið kom síðan inn til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem meiri hlutinn ákvað að gera breytingar á þessari röðun og tefldi reyndar Skagafjarðarveitum eða Skatastaðavirkjununum í vernd, Kjalalda og Urriðafoss voru tekin í bið en Skrokkalda og Holtavirkjun færu þá í nýtingu. Nú sér maður svo nýja útgáfu þar sem við erum að horfa til þess að Urriðafossvirkjun er komin aftur í nýtingu og í biðflokk fara Kjalalda og Skagafjarðarveiturnar. Ég kýs að túlka það svo, og spyr ráðherrann hvort hann sé sammála mér í því, að hérna sé hæstv. ráðherra í rauninni að leggja áherslu á það að kostir sem eru sterkir vatnsaflskostir séu ekki settir í vernd, frekar haldið í bið meðan við erum ekki búin að sjá fyrir, við vitum að við þurfum mikla orku á næstu árum, t.d. hvernig mun rætast úr þeim kostum sem við höfum og hvort það sé þá ekki skynsamlegt í framhaldinu að við höldum áfram á sömu braut, að setja fleiri kosti sem ættu mögulega heima í vernd í biðflokk á meðan við vitum ekki hvernig framhaldið verður hjá þeim.

Virðulegi forseti. Ég held að ég geti í meginatriðum tekið undir þessa nálgun hv. þingmanns. Biðflokkurinn er mjög mikilvægur til að höggva á hnútinn og einmitt þess vegna kom ég hérna fyrr í vikunni inn með frumvarp sem hnykkir sérstaklega á því að það að það vanti gögn sé ekki eitthvað heilagt skilyrði fyrir því að einhverju sé raðað í biðflokk. Það getur einfaldlega verið afskaplega málefnaleg afstaða hjá fulltrúum á Alþingi eða ráðherra að svæði eða virkjunarkostur sé með þeim hætti að það sé hvorki tímabært að ákveða að þar skuli virkjað né að ákveða að viðkomandi svæði skuli friðlýst til allrar framtíðar. Hér erum við einmitt að tala um svæði, vatnasvið Héraðsvatna, sem hafa vissulega fengið hæstu einkunn þegar kemur að langflestum mælikvörðum hjá t.d. faghópi 1 í rammaáætlun. Þar er mikil líffræðileg fjölbreytni, þetta eru ómetanlegar landslagsheildir og hægt að færa mjög sterk rök fyrir því að þetta eigi heima í verndarflokki. En við erum að gera ákveðnar breytingar á lögum um rammaáætlun. Við erum að skýra betur hvað það nákvæmlega þýðir að eitthvað sé í verndarflokki. Við erum líka að móta atvinnustefnu og raforkuöflunarstefnu til framtíðar og á meðan þessi vinna stendur yfir þá tel ég út frá ákveðnum varfærnisjónarmiðum málefnalegt að halda þessum stóru vatnsaflskostum frekar í biðflokki. Það er ágætt að hafa það í huga að Alþingi hefur þegar tekið þá ákvörðun að flokka t.d. Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum í verndarflokk, þannig að ef Héraðsvötnin færu þangað líka væri í rauninni búið að setja alla stóru vatnsaflskostina á Norðurlandi í verndarflokk. Höfum það í huga að biðflokkurinn felur ekki í sér leyfi til að virkja. Þetta er hlutlaus flokkur og réttaráhrifin þau sömu og ef aldrei hefðu komið fram hugmyndir um að virkja þær. (Forseti hringir.) Ég held því að þetta sé skynsamleg nálgun að vera ekki feimin við að halda jafnvel virkjunarkostum sem fá hæstu einkunn út frá verndargildi í biðflokki.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör. Þau komu mér ekki á óvart. Ég hef heyrt á máli ráðherrans hver hans afstaða er og ég ætla bara að leyfa mér að segja að mér líkar það vel að við séum ekki að flýta okkur of mikið, alla vega ekki að varpa frá okkur kostum sem mögulega koma til greina þótt síðar verði, sérstaklega í ljósi þess að við getum ekki gengið út frá því sem vísu að það verði 100% heimtur á þeim kostum sem mögulega fara í nýtingu af því að þeir þurfa að undirgangast ansi mikla og nákvæma skoðun til að ná hlutum í gegn. Stundum eru líka mótvægisaðgerðirnar einfaldlega of kostnaðarsamar til að aðilinn meti það svo að kosturinn sé arðbær, sem skiptir auðvitað máli, alla vega yfir einhvern ákveðinn tíma.

Það er annað mál sem mér er hugleikið og kom nokkrum sinnum til umræðu í verkefnisstjórn rammaáætlunar, þ.e. fyrirkomulag friðlýsinganna og að við skulum ákveða t.d. að friðlýsa allt vatnasviðið. Þá getur það í rauninni orðið strategísk hugsun hjá þeim sem mögulega eru að fara að virkja hvar þeir myndu vilja staðsetja virkjunina nákvæmlega út frá því að missa kannski ekki allt svæðið með því að velja endilega hagkvæmasta kostinn, heldur byrja kannski neðar í á þar sem er kannski minna um t.d. verðmætar náttúruminjar eða eitthvað slíkt, þannig að þetta verði einhvers konar strategísk hugsun. Ég hef velt því fyrir mér af hverju við erum að vernda svona stór svæði fyrir virkjun. Ég ætla bara að taka augljóst dæmi, segjum að við hefðum áhuga á að setja t.d. niður vindorkuver sem væru einhvers staðar í þessum farvegi, væru þau þá bönnuð samhliða því að við erum að setja vatnsaflskost í vernd?

Virðulegi forseti. Ég held að það sé óhætt að taka undir þetta og þess vegna er einmitt svo mikilvægt að breyta ákvæðum um afmörkun verndarsvæða, skapa meiri sveigjanleika þar. Hitt finnst mér líka skipta máli. Mér finnst það synd þegar ákveðin svæði hafa jafnvel fengið góða og vandaða umfjöllun, þegar unnar hafa verið miklar rannsóknir á náttúrufyrirbrigðum á einhverjum svæðum, að lokaniðurstaða þeirrar vinnu sé svo að viðkomandi kostur sé kannski einvörðungu friðlýstur gegn orkuvinnslu en ekki friðlýstur að öðru leyti og telji t.d. ekki fram inn í alþjóðlegar skuldbindingar um líffræðilegan fjölbreytileika og annað. Mér finnst þetta vera ákveðinn galli á fyrirkomulaginu eins og það er núna. Þess vegna erum við einmitt í sama frumvarpi og við erum að taka á vindorkumálunum, að huga betur og skýra betur samspilið milli verndarflokks rammaáætlunar og friðlýsingarflokkanna í náttúruverndarlögum. Þetta tel ég að sé mjög mikilvægt, annars vegar þetta og hins vegar að skerpa á skilyrðunum þegar kemur að afmörkun verndarsvæða, skapa einmitt sveigjanleika til þess að brjóta upp vatnasvið ef fagleg sjónarmið hníga að því.

Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á að segja, og ég held að virðulegur forseti geti tekið undir það með mér, að öðruvísi mér áður brá þegar rammaáætlun er til umfjöllunar að hér skuli vera svo fáir í salnum sem raun ber vitni. Það þarf ekki að fara mörg ár aftur í tímann til að rifja það upp að bara tillaga eins og sú ágæta tillaga sem hér er á borðinu frá hæstv. ráðherra hefði valdið mikilli ólgu í þessum þingsal. Það er auðvitað til marks um að skynsemin hefur náð eitthvað inn í raðir stjórnarflokkanna frá því sem áður var.

Ég ætla nú samt að segja að eins og ég get verið ánægður með þessa tillögu að mörgu leyti þá finnst mér enn vanta alvörumetnað og alvöruskref sem einhverri verkstjórn hefði kannski verið sómi að vegna þess að hér er ekkert verið að horfa til þessarar ógnar sem við okkur blasir í íslensku samfélagi. Þá er ég ekki bara að tala um stöðuna í orkumálum almennt og hvað við erum komin aftarlega á merina, þessi hátt í 20 ár sem hafa tapast, heldur líka það sem við okkur blasir í þjóðarvá varðandi mögulegar náttúruhamfarir á þeim svæðum sem geta haft mikil áhrif á þau svæði sem meginorkuframleiðsla landsins fer fram á og mikilvægi þess að dreifa því orkuframleiðslunni víðar.

Það er auðvitað sorglegt ef við hugsum til þess og horfum til þess að frá því að við settum lögin um rammaáætlun 2011 þá hefur ekkert verið virkjað í landinu. Eina virkjunin sem er núna að sjá dagsins ljós á grundvelli allrar þessarar vinnu í 14 ár er Hvammsvirkjun og hún er á algjöru byrjunarstigi. Það segir mikla sögu. Það er hægt að rifja upp þegar hugmyndin um rammann kom fram á kjörtímabilinu 2003–2007, það voru síðan skipaðir hópar á sínum tíma og rammahópur tvö sem var að vinnu áður en lögin voru sett sem hafa svo mjög takmarkað þetta og fóru í raun með okkur svolítið út í skurð, sett í tíð vinstri stjórnarinnar, vinstri stjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna 2009–2013. Formaður þess hóps var Svanfríður Jónasdóttir sem skilaði af sér tillögum 2010. Í þeim tillögum, ef ég man rétt, virðulegur forseti, voru sjö virkjunarkostir í nýtingarflokki. Eftir ítarlega skoðun og í anda þess sem lagt var upp með við rammaáætlun þá voru sjö virkjunarkostir í nýtingarflokki.

Ég talaði í gær í ræðu minni um að það hefðu verið gildrur í lögunum um rammaáætlun sem okkur mörgum þingmönnum sást yfir þegar þau voru samþykkt í góðri trú. Eitt af því var bráðabirgðaákvæði sem ráðherrann hafði sett inn í lögin um að ráðherra bæri að setja tillögu frá þessum hópi, sem lá fyrir þá þegar, í annað umsagnarferli á vegum ráðuneytisins. Þetta var gert þrátt fyrir að þessi hópur hefði kynnt niðurstöðu sína vel, haldið fundi úti um allt land og skilað þessari niðurstöðu eftir mjög vandaðan undirbúning. Það voru Svanfríði Jónasdóttur og hennar félögum í verkefnisstjórninni mikil vonbrigði á þeim tíma hvernig ráðherrann í ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna meðhöndlaði síðan málið þegar bárust um tvö hundruð og eitthvað umsagnir í þessu ferli hennar og þær voru margar „copy/paste“ frá alls konar fólki úti um allan heim og voru mjög neikvæðar. Á grundvelli þess var ákveðið að færa megnið af þessum virkjunarkostum í biðflokk og svo er sagan eins og hún er. Það er þarna í raun sem þingið bregst skyldum sínum gagnvart þjóð um að halda áfram og auðvitað ekki síður undir forystu Samfylkingarinnar í Reykjavík þar sem sett var á verkefnastopp um nokkurra ára skeið. Þar var forstjóri sem kom til margra ára ítrekað í fjölmiðla og sagði þjóðinni, þar til fyrir stuttu síðan til þess að gera, að það væri engin þörf á því að virkja meira í þessu landi, það væri nóg raforka til. Allt þetta hjálpaðist að við að mynda þessa stöðu sem við erum í í dag.

Þess vegna segi ég að það vanti aðeins meiri metnað í þetta sem ég tel reyndar að ráðherrann hafi og ég fagna því. En það verður að bregðast við með róttækari hætti heldur en við erum að gera hér með þessari tillögu. Hér er auðvitað verið að taka gríðarlega hagkvæma virkjunarkosti í neðri hluta Þjórsár sem eru einhverjir hagkvæmustu virkjunarkostir sem við eigum, Urriðafoss, og það er hægt að útfæra hann með öðrum hætti en upphaflega var ráðgert þannig að áhrifin á náttúruna verði minni, og Holtavirkjun. Síðan erum við hér með Skrokköldu sem við reyndum á sínum tíma að koma inn í nýtingarflokk en tókst ekki en hún er einmitt byggð — nýtir í raun mannvirkin sem eru til staðar, lónin sem eru til staðar — nánast alveg inni í fjalli og hugmyndin, síðast þegar ég vissi, var að leggja frá henni rafstrengi en ekki loftlínur þannig að umhverfisleg áhrif þeirrar virkjunar eru nánast engin og gríðarlega hagkvæm.

Við getum breytt, það hefur ítrekað komið fram að ráðherra geti breytt tillögum verkefnisstjórnar og þingið geti breytt tillögum ráðherra og tillögum verkefnisstjórnar. Um þetta var deilt á sínum tíma. Ég var sakaður um að svíkja sáttina um rammaáætlun þegar ég lagði til að þingið gerði breytingar, haldið var fram í þessum sal að þinginu væri alls ekki heimilt að gera breytingar. En nú er það alveg skýrt tekið fram að þetta er ráðgefandi álit sem verkefnisstjórnin kemur fram með og það er þingið sem ber hina endanlegu ábyrgð gagnvart þjóðinni, þannig að við getum breytt röðun, við getum tekið út kosti, við getum tekið inn kosti og við getum breytt röðun þeirra í flokka.

Ég hefði því viljað að nefndin tæki þetta til ítarlegrar umfjöllunar og ég hefði talið að Kjalölduveita, sem er, hvernig sem á það er litið, einhver besti kostur okkar í umhverfislegu og efnahagslegu tilliti, verði sett inn í nýtingarflokk þannig að menn geti farið að fara af stað í þetta gríðarlega hagkvæma mannvirki sem þar er, með litlum áhrifum á náttúruna.

Út frá þjóðaröryggismálum og öryggi í raforkuframleiðslu í landinu tel ég gríðarlega mikilvægt að við förum og gefum strax grænt ljós á það við þessa umfjöllun að menn geti farið að undirbúa virkjanir í Skagafirði og helst Hamarsvirkjun fyrir austan. Þetta er grundvallaratriði til að bregðast við mjög miklu hættuástandi sem getur skapast og við vitum aldrei hvenær það skellur á okkur og er í raun fyrirhyggjuleysi að gera ekki ráð fyrir því. Ég hefði lagt til að þessum kostum yrði bætt inn núna í meðförum þingsins og að nefndin taki það til ítarlegrar skoðunar og geri þær breytingar sem nauðsynlegar eru til að færa þessa kosti a.m.k. í nýtingarflokk.

Ég vil svo taka undir það sem kom hér fram varðandi friðlýsingarmörkin. Mér finnst allt of bratt farið þegar við erum að taka hér til umfjöllunar virkjunarkosti sem eru inni á miðju hálendinu, að við séum með friðlýsingarmörkin svo víðtæk sem kemur fram í þessari tillögu. Það er rétt sem ráðherrann sagði, það hafa engin friðlýsingaráform gengið eftir lögmætlega, en nú erum við komnir með það sem þingið þarf að uppfylla í þeim efnum og þarna vil ég að þetta sé tekið til skoðunar, að við breytum þessu vegna þess að við vitum ekki hvað við erum að loka fyrir. Við eigum líka að hafa opna möguleika fyrir öðruvísi virkjunum, öðruvísi útfærslum á þessum svæðum sem yrðu þá í miklu meiri sátt við náttúruna. Ég fagna ummælum ráðherrans og svari hans áðan við spurningum hv. þm. Ólafs Adolfssonar um að það ætti að horfa meira til biðflokksins í þeim virkjunarkostum sem eru núna í vernd vegna þeirrar óvissu sem er um framtíðina.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir íslenskt samfélag, allar breytingar sem gerðar eru á áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, svokallaðri rammaáætlun, boða mögulega breytingar í þá átt að frekari vinnsla á grænni orku eigi sér stað og að við verðum dugleg við að virkja.

Ég held að þetta frumvarp feli í sér nokkuð skýra stefnumörkun. Ég horfi til þess að hér standi til að reyna eftir fremsta megni að koma þeim kostum sem sannarlega eiga heima í nýtingu á þann stað og hægt sé mögulega að vinna frekar með kostina til að koma þeim áfram. Okkur liggur á. Þótt kannski akkúrat í augnablikinu séu dálítið mörg megavött laus í kerfinu hjá okkur er það hins vegar þannig að við höfum, ætla ég að leyfa mér að segja, búið nánast við orkuskort. Sérstaklega var það áberandi þegar okkur gekk illa að fylla uppistöðulónin.

Það er staðreynd, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að það er alvarlegt ójafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar á raforku. Framboðið hefur því miður ekki verið nægilegt af grænni orku og má segja, svo maður orði það nú bara pent, að þetta hefur hægt á uppbyggingu ýmissa atvinnukosta. Ég hlakka til að sjá hvernig ráðherra mun ganga að tengja þetta við atvinnustefnuna og ég ætla að leyfa mér að segja að ég hef bara nokkuð góðar væntingar til þess að það muni takast vel. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli fyrir íslenska þjóð að við náum að nota sem mest af grænni orku og helst auðvitað að fasa alveg út jarðefnaeldsneyti eða koma í veg fyrir olíunotkun eða reyna að draga úr henni sem mest má og reyna að ná þá grænni orku í staðinn.

Þessir kostir sem eru hér undir og ráðherra fór ágætlega yfir eru margir hverjir stórir og öflugir og ég vil þar nefna sérstaklega Urriðafossvirkjun. Þarna er líka kostur sem er metinn ákaflega hagkvæmur en það er Kjalaldan og ég ætla að leyfa mér að segja, eins og var sagt í morgun, að það er auðvitað peningaprentun því að þarna erum við að taka vatn og færa það í rauninni þannig til að það muni renna í gegnum nokkra virkjunarkosti og nýtast þar af leiðandi mjög vel.

Nú er það samt þannig, og það gleymist stundum í umræðunni, alla vega hjá okkur sem erum kannski virkjunarmegin í lífinu, að hluti af því sem verkefnisstjórn rammaáætlunar hefur með höndum er að kanna aðra landnotkun. Það geta auðvitað verið uppi þær aðstæður að það sé einfaldlega skynsamlegra að nota svæði sem kæmu til greina sem virkjunarkostur undir aðra starfsemi. Ég held að það myndi ekki hvarfla að nokkrum manni t.d. að fórna Gullfossi eða slíkum stöðum. Það getur einfaldlega verið hagkvæmara að vera með annan kost uppi heldur en að sækja orku.

Það kemur aðeins á óvart, og ég ætla að leyfa mér að hrósa ráðherranum fyrir það — af því að við fjölluðum töluvert um þetta í umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta þingvetri. Þá fórum við og unnum með þessa kosti þó að þeir væru ekki settir fram með þessum hætti. Það var frá verkefnisstjórn rammaáætlunar og þar var ákveðið að setja Urriðafoss í bið. Þar var Kjalalda líka tekin úr vernd og sett í bið en aðrir kostir þá í nýtingu. Ég kýs að að skilja það svo að ráðherra telji að við eigum að gera betur og ég ætla að taka það til mín í nefndinni þannig að við eigum þá mögulega að horfa til þeirra kosta sem þarna eru með örlítið öðrum augum. Ég sé t.d. ekkert að því að setja Skatastaðavirkjanirnar í bið. Þó að ég vildi, og við munum örugglega koma með tillögu um það í nefndinni, nota alla þessa kosti til nýtingar þá er það nú þannig að um leið og þú ert kominn í biðflokk þá er alla vega orðið ljóst að við munum ekki stíga nein skref sem við komumst ekki til baka með.

Ég ætla svo sem ekki að fjalla neitt ítarlega um þessa kosti. Við munum fara vel yfir málið í nefndinni og ég hef trú á því að við munum kannski ná samkomulagi þar, jafnvel nokkuð fljótt miðað við uppleggið eins og ég lít á það. En ég held að það hefði verið skynsamlegt — af því að við erum jafnframt að fara að friðlýsa ákveðin svæði hérna og með þeim formerkjum, eins og kom upp í andsvörum mínum við ráðherrann, að það má eiginlega segja að verndarsvæðin séu mjög bólgin og mikil. Ég ætla að leyfa mér að segja að til framtíðar alla vega munum við horfa á það með öðrum augum en við höfum gert og reyna að nýta þá í rauninni friðlýsingarnar með aðeins öðrum hætti og við séum ekki að friðlýsa sérstaklega gegn orkuvinnslu heldur horfum við bara á svæðið í heild og vegum og metum þar hvort skuli friðlýsa eða ekki. Ég sé það alveg fyrir mér þegar við erum búin að taka kannski þessi helstu verndarsvæði út, og það er í rauninni búið að koma þeim þannig í ákveðið skjól, að við gætum hreinlega sleppt þessum verndarflokki í rammaáætlun og það verði einfaldlega horft til þess að við höfum þá náð að koma í skjól þeim kostum sem mikilvægastir eru en horft verði frekar til þess að við ákveðum að nýta þessa kosti einhvern tímann inni í lengri framtíð, nú eða þá bara að það fari í bið. Mögulega geta komið upp aðrar aðstæður. Við höfum alveg séð t.d. hvernig eitt eldgos í jökli getur breytt ferðamannaiðnaðinum á Íslandi svo árum og jafnvel áratugum skiptir og það getur auðvitað haft áhrif, m.a. á eitthvað eins og ég var að lýsa hér áðan með verndarsvæðin. Það gæti orðið til atvinnutúrismi sem skilar jafnvel meiru í kassann heldur en hefðbundinn virkjunarkostur.

En það sem mér fannst t.d. skorta á þegar ég var í verkefnisstjórninni var að við hefðum nægilega skýr fyrirmæli um hverju ætti að tefla gegn faghópaniðurstöðum. Við hefðum átt að vinna okkur aðeins öðruvísi í haginn með að það væru skýrari ákvæði uppi um t.d. orkustefnu eða markmið um orkuöflun og ég held að ráðherrann sé að gera vel í að koma fram með tillögur þess efnis að við mörkum okkur stefnu um orkuöflun og það hafi vigt inn í rammaáætlunina. Það hafa margir gagnrýnt rammaáætlun. Ég er reyndar einn þeirra sem hafa sagt að það megi auðvitað breyta rammaáætlun og það séu mögulega einhverjir agnúar á henni sem mætti skafa af. Ég held að einföldunarfrumvörpin t.d. vinni í því að gera það ferli um margt þægilegra, að þrengja tímamörk svo dæmi sé tekið, að það muni allt hafa jákvæð áhrif á framgang þessarar vinnu og að það náist niðurstaða. Ég ætla líka að segja það, og hef sagt það hér áður, að við þingmenn megum alla vega ekki gera okkur væntingar um að það muni ekki verða á okkar herðum að taka þessar ákvarðanir þótt þær séu erfiðar og að það sé einmitt hlutverk okkar að vega og meta alla þætti og við getum þá auðvitað talið til fleiri þætti heldur en koma fram t.d. hjá verkefnisstjórn rammaáætlunar. Við getum horft til annarra þátta og ég vil meina að okkur beri hreinlega að horfa til annarra þátta. En ég hlakka annars til að fá þetta mál inn í nefndina.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir það að tillaga um breytingu á þingsályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða sé komin hingað inn, svokölluð rammaáætlun. Þetta er, eins og margar fyrri slíkar tillögur, í raun tillaga til breytingar á heildstæðri áætlun sem ætlað var að ná sátt og ákveðnu jafnvægi varðandi vernd og orkunýtingu í landinu eftir illvígar deilur sem höfðu verið um þau efni áður. Aðferðafræðin var sótt m.a. til Noregs en sá hængur á að Íslendingar höfðu verið, merkilegt nokk, miðað við fegurð landsins, mjög latir við að friða landsvæði eða vernda þau fyrir nýtingu og því beið gríðarlega stórt verkefni þegar hafist var handa við að kortleggja virkjunarhugmyndir eins og við erum nú að innleiða og tala um og meta jafnframt náttúruverndargildi, líffræðilegan fjölbreytileika og aðra þætti sem tengjast þessu.

Það er síðan hluti af þessu öllu saman að bæði er orka í heiminum að verða eftirsóttari og eftirsóttari og verðmætari en líka náttúra, óspillt náttúra alveg sérstaklega. Það hefur nú aldeilis nýst okkur og nýttist þegar landið var að vinna sig út úr hruninu, atvinnuleysi fyrstu áranna eftir hrun, að við eigum mikið af magnaðri náttúru og tilkomumikilli en líka lágstemmdri og víðernum sem miðla fyrst og fremst ró sem er af býsna skornum skammti í heiminum. Þetta er nú vandinn sem við stöndum frammi fyrir og þau þing sem nú sitja þessi misserin standa kannski frammi fyrir sérstökum vanda vegna þess að fyrri þing og fyrri ferli hafa skilið eftir erfiðustu kostina. Eins og hér var nefnt var kannski ekki flókið að segja að það ætti að vernda Gullfoss þó að einhverjum hafi einhvern tímann dottið í hug að virkja þar. Það er samstaða um það núna og eins um Þjórsárver, það er alger samstaða um að vernda Þjórsárver um aldir alda. En þeir kostir sem hér eru hafa verið lengi til umfjöllunar í ýmsum áföngum verkefnisstjórnar rammaáætlunar og komu til þingsins eftir síðustu áramót með býsna skýrum tillögum. Umhverfis- og samgöngunefnd fjallaði um þá býsna ítarlega og setti sig inn í þau rök sem þarna eru og ég verð að segja, eftir að hafa kynnst gögnunum sem liggja til grundvallar flokkun orkukosta í rammaáætlun, að það hefur auðvitað orðið til hafsjór þekkingar, mjög mikillar þekkingar hefur verið aflað til að styðja við lýðræðislega kjörið Alþingi í þessu vandasama verkefni.

Ég hef verið þeirrar skoðunar að Alþingi hafi verið of hikandi við ýmist að vernda eða botna það hvaða kosti eigi að nýta og ýtt því á undan sér vegna innbyrðis ágreinings en ekki vegna þess að það lægju fyrir skýr gögn í málinu. Þegar það er rýnt má sjá að talað er um að það hafi tekið mjög langan tíma að meta þessa hluti og það er alveg rétt, það hefur tekið mörg ár en langstærstur hluti þess tíma hefur farið í það að þingið hefur verið að velta vöngum yfir þessu og þess vegna lagði nefndin sig fram um að reyna að taka af skarið eins og hægt væri síðastliðið vor með tveimur undantekningum. Annars vegar var þræta um afmörkun Kjalölduveitu, sem var einn þeirra virkjunarkosta sem til umfjöllunar voru. Nefndinni fannst málefnalegt að fjalla um þann kost sem sérstakan kost þó að það sé aðeins umdeilt vegna þess að sumum finnst augljóst að Kjalölduveita sé hluti af sama svæði og Norðlingaölduveita og eigi því að falla undir friðlandið í Þjórsárverum beint og óbeint. Verkefnisstjórn um rammaáætlun er væntanlega að fjalla um það. Hins vegar var hitt að virkjanir í neðri hluta Þjórsár, sem lagt var til að færu allar í nýtingarflokk, tengjast afkomu stærsta laxastofns í Norður-Atlantshafi og það liggja fyrir tillögur um svokallaðar seiðafleytur sem eiga að gera stofninum fært á að lifa og blómgast áfram þrátt fyrir virkjanir. Nefndin vildi þess vegna setja Urriðafossvirkjun í bið á meðan það kæmi reynsla af virkjunum enda liggur það fyrir í málinu að virkjunaraðilar hyggjast alls ekki ráðast strax í Urriðafoss heldur sjá hvernig til tekst með aðrar virkjanir í Þjórsá fyrst.

Í þeirri tillögu frá ráðherra sem liggur fyrir koma í rauninni ekki fram nein ný sjónarmið varðandi þetta tvennt nema að það er tekið undir að Kjalölduveita sé í bið með sömu rökum. Ég reikna með því að við ræðum Urriðafoss í nefndinni og fáum jafnvel umsagnir en hugsanlega verður niðurstaðan hin sama, ég skal ekki segja, því að það var ekki beinlínis mjög umdeilt í nefndinni síðastliðið vor að láta Urriðafoss bíða vegna þeirra sjónarmiða um laxastofninn sem ég rakti hér áðan.

Það sem ég vildi þó nefna og tengist kannski framhaldinu er að nefndin ræddi mjög mikið ýmis almenn sjónarmið. Í fyrsta lagi bara tilgang rammaáætlunar og mikilvægi. Í öðru lagi kallaði nefndin eftir skýrri stefnu um hvernig skipta ætti arði af orkuauðlindinni og hvernig og í hvaða mæli orkuvinnsla ætti að nýtast nærsamfélögum og nærumhverfi, þar með talið fjárhagslega. Þetta kom fram í umsögnum og málflutningi ýmissa sem komu fyrir nefndina og er undirliggjandi ástæða þess í ákveðnum tilvikum að virkjunarkostir sem kannski Alþingi hefur náð samstöðu um að ættu að ná fram að ganga hafa alls ekki gert það í raunveruleikanum vegna deilna og kærumála o.s.frv. Í þriðja lagi sagði meiri hluti nefndarinnar í sínu nefndaráliti að það væri mikilvægt að stjórnvöld settu fram skýra sýn á viðbótarorkuvinnslu, þ.e. í hvað sú orka ætti að nýtast, og hvernig væri hægt að tryggja eftirfylgni með slíkri stefnu og kallaði líka eftir útfærslu á tillögum og hugmyndum um að almenningur og lítil og meðalstór fyrirtæki eigi að búa við orkuöryggi og séu varin fyrir verðhækkunum og sveiflum á raforkumarkaði stórnotenda. Síðan var aukið verðöryggi undirstrikað.

Síðan var í raun byrjað á umfjöllun um vindorku, sem er kannski næsti stóri kaflinn í umfjöllun um rammaáætlun. Þó að við eigum von á nokkrum öðrum orkukostum hér inn á borð þá verður umfjöllun um vindorku örugglega mjög umfangsmikil og býsna skýrar línur sem meiri hluti nefndarinnar lagði inn í þá vinnu.

En það sem kannski út af stendur, og í nefndarálitinu frá því í vor er greint frá tillögunni sem núna liggur fyrir, varðar Héraðsvötn. Hér er lagt til að þau verði áfram í bið með þeim rökum að það sé verið að útfæra hvernig staðið sé að vernd. Ég tek eftir því að í tillögu ráðherra, eins og í nefndarálitinu, er því haldið mjög rækilega til haga að þetta er einn af þeim kostum sem hefur skorað hvað hæst hvað varðar líffræðilegan fjölbreytileika, landslag, náttúru o.s.frv. Ég hef alls ekki skilið það svo að það að halda þessum kosti í bið þýði að komin séu fram ný rök varðandi þau miklu verðmæti sem eru í þeirri náttúru sem þarna er, þ.e. að það sé verið að efast um það. En við höfum, eins og hér er rakið, tíma til að fara betur yfir og ræða þetta í nefndinni og munum gera það af bæði áhuga, íhugun og þrótti, ef ég þekki rétt til starfa umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Degi B. Eggertssyni fyrir góða ræðu og rifja upp samtalið í umhverfis- og samgöngunefnd. Það er auðvitað þannig að það hefur verið leynt og ljóst — ég ætla kannski ekki að segja það en það hefur verið ágreiningur inni í verkefnisstjórn um rammaáætlun. Þær ákvarðanir sem verkefnisstjórnin er að taka snúa í raun að því að vera ráðherranum til ráðgjafar og koma fram með tillögur til ráðherrans og þá eru þessir fjórir faghópar sem sagt skipaðir. Ákveðin atriði eru könnuð en eins og ég nefndi áðan liggur kannski engin bein yfirskrift fyrir frá ráðherranum. Ég minnist þess að alla vega í einu tilfelli fórum við til fyrrverandi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra varðandi fyrirkomulagið á Vestfjörðum. Þá fengum við skýrar ábendingar frá ráðherranum um að vegna orkuöryggismála væri skynsamlegt að setja athyglina á Vestfirði. Það er það sem ég var að nefna varðandi þessa kosti, að maður hafi þá kannski skýra breytu fyrir verkefnisstjórnina sem slíka, ekki endilega fyrir faghópana, til að vega og meta kosti og bera þá saman.

Þegar verið er að taka ákvarðanir innan verkefnisstjórnar erum við ekki með þau tól — ég nefni bara dæmi. Við erum með vindlund og mögulega er hann á farleið arna og við vitum að það er mjög viðkvæmt. Það gætu verið til mótvægisaðgerðir, t.d. bara „doppler“ sem myndi kanna flug og slökkva á myllunum í hvert skipti sem örn gæti verið á ferð. Slíkar breytur eru aldrei teknar inn í rammaáætlun. Slíkt kemur bara fram þegar kosturinn er kominn lengra áfram. Þess vegna verður rammaáætlun alltaf með ákveðnum takmörkunum hvað þetta varðar; raunverulegri mótvægisaðgerð, ef hún er fyrir hendi, er aldrei teflt á móti.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þetta prýðilega andsvar og þessar erfiðu spurningar; þetta er nefnilega ekki alveg klippt og skorið. Það hefur verið mikill styrkur að því að hafa 1. þm. Norðvest. í nefndinni, þar sem hann hefur setið í verkefnisstjórn rammaáætlunar og hefur innsýn í það. Af því að hann nefnir sérstaklega sem dæmi Vestfirði, og þær virkjanir sem vissulega eru í nýtingarflokki þar, þá dregur það mjög skýrt fram að rammaáætlun er ekki endilega upphaf og endir alls; stundum bara alls ekki upphaf, jafnvel þó að eitthvað fari í nýtingarflokk. Hagkvæmni á hverjum tíma mun nefnilega hafa mjög mikið um þetta að segja, þar á meðal alþjóðlegt orkuverð. Það mætti meira að segja búa til einhverja sviðsmynd sem myndi í raun teiknast þannig upp að virkjunaraðilar myndu alltaf vilja virkja meira og meira í Þjórsá, sem eru gríðarlega hagkvæmar virkjanir, og þar með kæmi röðin aldrei að virkjunum á Vestfjörðum, vegna hagkvæmni. Hvorki rammaáætlun, eins og hún kemur fyrir á þingi, né önnur tól og tæki taka beinlínis á þessu. Þess vegna erum við að velta vöngum í nefndarálitinu frá því í vor: Hvaða tæki eru raunverulega til til þess að hafa þau áhrif að eitthvað megi og ekki bara það heldur að það verði raunverulega gert, t.d. vegna byggðasjónarmiða? Og hins vegar er það hitt: Höfum við einhver tæki til þess að tryggja eða hafa skoðun á því í hvað orkan fer ef á annað borð er gefið grænt ljós? Það hefur mismikil áhrif, stundum góð og stundum jafnvel ekki eða síður, að auka við orkuframleiðslu, ef maður skoðar það í því ljósi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Degi B. Eggertssyni fyrir svörin og líka fyrir vangavelturnar og ég tek undir margt af því sem hann var að segja. Það sem ég held að við eigum mögulega eftir að bíta úr nálinni með er að rammaáætlun var mjög niðurnjörvuð, þ.e. menn voru skipaðir í fjögur ár og skiluðu skýrslu alveg undir lok þess tímabils með mjög mörgum kostum. Ég held að það hafi eiginlega verið forskrift að því að menn myndu ekki endilega ná samkomulagi inni í þingsal. Það er skynsamlegra að vera með færri kosti undir. Það var kannski ekki auðvelt í upphafi. Við erum auðvitað að reyna að bera saman kosti innbyrðis og ef við skoðum t.d. arðsemiskröfu eða kostnaðarmat er gott að hafa fleiri kosti undir í þeim efnum. Miðað við þann mikla upplýsingagrunn sem hefur safnast í gegnum tíðina með rammanum þá mun hann auðvitað nýtast til framtíðarskoðunar. En þá var samt einn kostur sem var pínulítið út undan og það var mat á arðsemi. Menn voru að láta það flækjast fyrir sér að þú vissir ekki nákvæmlega hvað þú fengir fyrir orkuna af því að þú vissir ekki í hvað hún yrði notuð o.s.frv. Ég held að menn hafi kannski gefist of fljótt upp á því og hefðu þá frekar átt að reikna inn kostnað á kílóvattstundina og leyfa sér að meta kosti á þeim grunni. Þess vegna var ég einmitt að nefna þetta í umræðu um daginn, þegar ég var að velta fyrir mér hvort það kæmi mögulega til greina að taka upp eldri kosti sem ekki hefðu verið friðlýstir af því að þeir væru mögulega svo hagkvæmir; þegar maður horfði síðan á verndina væru kostir sem væru bara líka ríkari hvað varðar verndina. En ég heyrði að þá var ég kominn á jarðsprengjusvæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur fyrir þetta andsvar og þessar vangaveltur sem ég held samt að tengist þessu heildarverkefni. Það hefur ákveðna galla að vera með of mikið undir en það hefur líka galla að vera með of lítið undir og þá í raun enga heildarsýn eða einhvern ballans. Og þessu getur maður velt fyrir sér. Ef það á t.d. að fara að horfa til orkuöflunaráætlunar en þú ert samt bara að meta einn kost þá er það býsna erfitt. Þess vegna velti ég því upp í þeirri umræðu hvort það þyrfti þá að velta fyrir sér hvort þeir samningar sem núverandi orka er bundin í eigi þá að vera undir í þeirri skoðun, ekkert síður en einhver svæði sem þegar eru vernduð. Þessi heimur og þessi umræða er öll full af jarðsprengjusvæðum og ég held að við verðum bara að finna til ábyrgðar og vera ekki að velta upp einhverju sem hleypir öllu í uppnám eða í bál og brand, heldur nálgast þetta af þeirri fagmennsku og ábyrgð sem mér finnst nú aðferðafræði rammaáætlunar í raun og veru búa til. Við þurfum þó alltaf að vita af þeim veikleika sem við höfum lært af því að taka t.d. út aðferðafræðina í Noregi, þangað sem við sóttum aðferðafræðina; þar var búið að virkja mjög mikið en líka að vernda mjög mikið. Og þegar við erum að horfa á þessar orkuöflunaráætlanir í Evrópu núna, sem miða mjög mikið að grænni orku, þá eru þær allar gerðar í ljósi þess að búið er að taka frá gríðarlega stór svæði sem eru metin verðmæt út frá náttúruvernd í Evrópu og það er ekki hugmyndin að hrófla við þeim. Við erum einhvern veginn í miðjum öllum þessum ám, bæði verndarmegin og nýtingarmegin.