sýslumaður, 3. umræða.
Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu við 3. umræðu um frumvarp til laga um sýslumenn.
Nefndin hefur fjallað um málið að nýju á milli 2. og 3. umræðu. Líkt og fram hefur komið í umfjöllun um málið og í umsögnum, og er m.a. rakið í nefndaráliti meiri hlutans við 2. umræðu sem finna má á þskj. 341, hefur í tengslum við frumvarp til laga um sýslumann verið fjallað ítarlega um byggðasjónarmið og staðsetningu starfsstöðva sýslumanns. Nefndin hefur fjallað nánar um þær athugasemdir sem fram hafa komið og leggur meiri hlutinn til breytingar á frumvarpinu sem nú verður gerð nánari grein fyrir.
Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar störf á landsbyggðinni. Í umfjöllun um málið hefur verið rætt um hvort tilefni sé til að gera breytingar á frumvarpinu sem miða að því að girða betur fyrir að verkefni og störf sameinaðs embættis færist með tímanum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Í umsögnum um málið og fyrir nefndinni var lýst yfir áhyggjum af mögulegum neikvæðum áhrifum breytinga á sýslumannsembættum á þjónustu og störf á landsbyggðinni. Af umsögnum má ráða að helstu áhyggjurnar hafi m.a. varðað það að störfum utan höfuðborgarsvæðisins fækki og þjónusta við heimabyggð minnki. Þá var bent á mikilvægi þess að halda forræði og yfirstjórn verkefna í byggðum landsins, með það að markmiði að jafna tækifæri til atvinnu um land allt í samræmi við markmið stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2022–2036.
Meiri hlutinn áréttar að í frumvarpinu er að finna ýmsar hindranir fyrir því að framangreind sviðsmynd raungerist, líkt og er jafnframt rakið nánar í greinargerð með frumvarpinu og nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar við 2. umræðu.
Má í fyrsta lagi nefna verkefni sem sýslumanni og verkefnisstjórn er falið að vinna við undirbúning gildistöku laganna, skv. 4. mgr. ákvæðis til bráðabirgða I. Líkt og kemur fram í greinargerð er gert ráð fyrir að í forgangi verði að greina tækifæri fyrir flutning óstaðbundinna verkefna, bæði frá starfsstöðinni á höfuðborgarsvæðinu og öðrum ríkisaðilum, til starfsstöðva á landsbyggðinni.
Í öðru lagi kemur skýrt fram í 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins að embætti sýslumanns skuli hafa starfsemi um land allt, þá verði ráðherra ábyrgur fyrir því að haga skipulagi embættisins með það fyrir augum að fjölga störfum á landsbyggðinni og stuðla að jöfnu aðgengi að opinberri þjónustu, sbr. a-lið 5. gr. frumvarpsins.
Í þriðja lagi er sýslumanni ætlað veigamikið hlutverk sem hefur skýra samsvörun við áherslur stjórnvalda í byggðamálum og þjónar þeim tilgangi að styrkja starfsemina á landsbyggðinni. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins ber sýslumanni m.a. að stuðla að jöfnu aðgengi að þjónustu embættisins, að standa vörð um starfsemi sýslumanns á landsbyggðinni, m.a. með það að markmiði að fjölga verkefnum og störfum, og hafa samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga við skipulag opinberrar þjónustu og önnur stjórnvöld um samhæfingu opinberrar þjónustu um land allt, sbr. a-, e- og h-lið.
Meiri hlutinn hefur fjallað ítarlega um framangreind sjónarmið og hefur undirstrikað skýran vilja löggjafans til að stuðla að því að standa vörð um starfsemi sýslumanns um land allt. Meiri hlutinn hefur þó fullan skilning á þeim áhyggjum sem fram hafa komið frá ýmsum umsagnaraðilum, m.a. með vísan til reynslunnar af öðrum sameiningum. Miðað við núverandi dreifingu starfsfólks sýslumannsembættanna eru um 35% stöðugilda embættanna með starfsstöð á höfuðborgarsvæðinu og um 65% á landsbyggðinni. Til að tryggja að störfin færist ekki með tímanum til höfuðborgarsvæðisins, þrátt fyrir skýr ákvæði frumvarpsins um hið gagnstæða, leggur meiri hlutinn til að lögfest verði að hið minnsta 65% stöðugilda embættisins verði hverju sinni á landsbyggðinni, þ.e. utan höfuðborgarsvæðisins.
Til nánari skýringar er með landsbyggðinni vísað til allra starfsstöðva embættisins utan höfuðborgarsvæðisins en horfa megi til 2. mgr. 22. gr. skipulagslaga, nr.?123/2010, varðandi það hvaða sveitarfélög teljist til höfuðborgarsvæðisins í því samhengi. Með þessari breytingu telur meiri hlutinn að tryggt verði ákveðið lágmarkshlutfall stöðugilda fyrir landsbyggðina sem ekki verður unnt að víkja frá nema með lagabreytingu.
Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar eftirfylgni með árangri af sameiningu. Nefndin hefur fjallað um markmið með sameiningu sýslumannsembættanna í eitt embætti. Nefndin óskaði m.a. eftir minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu með nánari skýringum á því hvernig ætlunin væri að ná fram markmiðum frumvarpsins um að bæta þjónustu við almenning og tryggja jafnt aðgengi óháð búsetu, að auka hagræðingu og skilvirkni í rekstri, að efla stafræna þjónustu og samræma stjórnsýslu og að styrkja starfsemi á landsbyggðinni með fjölgun starfa þar, hvað það feli í sér mörg störf og hvar á landinu. Líkt og rakið er í minnisblaði ráðuneytisins, dags. 12. nóvember 2025, verður þjónusta sýslumannsembættanna skipulögð með það að markmiði að viðhalda dreifðum starfsstöðvum um land allt. Í samræmi við lögbundnar skyldur sýslumanns og að loknum frekari greiningum á verkefnum, húsnæðiskostnaði og stöðu mannauðs verði leitast við að standa vörð um starfsemina á landsbyggðinni og tryggja jafnt aðgengi að samræmdri þjónustu. Þá er vísað til þess að til lengri tíma verði hagræði af sameiningu sýslumannsembætta nýtt til að efla embættið með frekari uppbyggingu og framþróun, svo sem með því að standa undir kostnaði af nýjum verkefnum og fjölgun stöðugilda, með það að markmiði að tryggja jafnt aðgengi að opinberri þjónustu og styðja sjálfbæra þróun byggða um land allt. Auk þess skapar sameiningin tækifæri fyrir aukna sérhæfingu og að störf sem fela í sér sérhæfð bakvinnsluverkefni megi með tímanum að meginstefnu til vinna á landsbyggðinni, eftir því sem aðstæður leyfa hverju sinni.
Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins og telur mikilvægt að þau raungerist. Í ljósi þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið við umfjöllun um málið, m.a. athugasemda frá ýmsum umsagnaraðilum um áhrif skipulagsbreytinganna á þjónustu og störf á landsbyggðinni, telur meiri hlutinn mikilvægt að því verði fylgt eftir og að lagt verði mat á árangur af sameiningu sýslumannsembættanna að einhverjum tíma liðnum. Líkt og fram kemur í framangreindu minnisblaði verður markmiðum frumvarpsins um að tryggja áfram vandaða þjónustu um allt land ekki náð með öðrum leiðum en að styrkja starfsemina á landsbyggðinni með nýjum sérhæfðum verkefnum og stöðugildum, sem með tímanum verða flutt frá starfsstöðinni á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar frá úr stjórnkerfinu.
Til að fylgja eftir þeim markmiðum og áherslum sem frumvarpinu er ætlað að stuðla að leggur meiri hlutinn til að mælt verði fyrir um nánari eftirfylgni í lögunum sjálfum með nýju ákvæði til bráðabirgða. Með því verði kveðið á um að ráðherra skuli leggja mat á árangur þeirra markmiða sem frumvarpinu er ætlað að ná og hvernig til hafi tekist með sameiningu sýslumannsembættanna innan þriggja ára frá gildistöku laganna. Niðurstaða þess mats skuli lögð fyrir Alþingi með skriflegri skýrslu ráðherra, eigi síðar en á vorþingi árið 2030.
Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álit meiri hlutans rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðmundur Ari Sigurjónsson, Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, María Rut Kristinsdóttir og Pétur Björgvin Sveinsson.
Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Verið er að leggja til að sameina embætti sýslumanna þannig að eftir standi eitt embætti, embætti sýslumannsins á Íslandi. Það er gott og vel en það verður að passa hvernig að þessu er staðið. Þessi sameining má ekki vera pólitísk keila fyrir ráðherra til að tikka í box. Sýslumenn fara með gríðarlega mikil verkefni sem snerta anga daglegs lífs fólks á margan hátt og undir eru verðmæt störf hringinn í kringum landið. Sú sem hér stendur starfar sem fulltrúi sýslumannsins á Suðurlandi með fasta starfsstöð á Hvolsvelli og því hef ég mikla þekkingu og yfirsýn yfir verkefni sýslumanns. Fólk kemur í alls konar ástandi til okkar með alls konar flókin lögfræðileg úrlausnarefni.
Í frumvarpi ráðherra er sú breyting lögð til frá núverandi skipan að það sé ekki skilyrði að sýslumaður sé löglærður. Þetta tel ég ekki til bóta. Umsagnir sem sendar voru inn vegna þessa máls benda einnig á þetta. Félag löglærðra fulltrúa sýslumanna, laganefnd Lögmannafélags Íslands og Sýslumannafélag Íslands benda á að mikilvægt sé að sýslumaður sé löglærður vegna þeirra verkefna sem sýslumenn fara með. Með leyfi forseta vísa ég í umsögn Félags löglærðra fulltrúa sýslumanna:
„Telur félagið því brýnt að gerð verði breyting á frumvarpinu með þeim hætti að hæfiskrafa verði gerð til nýs sýslumanns um að sá sem sinni embættinu hafi lokið fullnaðarprófi í lögum eða eftir atvikum grunn- og meistaranámi í lögum. Verður að öðrum kosti að bregðast við með þeim hætti að taka það fram með afdráttarlausum hætti í frumvarpinu að ólöglærðum sýslumanni sé óheimilt að framkvæma […] kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þykir það eðlileg krafa, með tilliti til réttaröryggis borgaranna, enda krefjast þau verkefni sem sýslumanni eru falin í þessum og fleiri lagabálkum djúpstæðrar faglegrar lögfræðiþekkingar.“
Í umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands er bent á að algengt sé að hæfisskilyrði feli í sér tengingu milli málefnasviðs embættis og hæfis forstöðumanns stofnunarinnar. Til að mynda skulu ríkislögreglustjóri, aðstoðarríkislögreglustjóri, lögreglustjórar og aðstoðarlögreglustjórar, auk almennra hæfisskilyrða, hafa lokið meistaraprófi í lögum.
Á að taka þessa stefnu nú og aftengja þekkingu á málaflokkum við skipun nýs sýslumanns? Það er ekki heillaskref, virðulegur forseti. Ef til þess kæmi að lögregluembættin yrðu sameinuð væri það sama uppi á teningnum þar. Ef frumvarp þetta verður samþykkt óbreytt verður ráðinn yfirlögfræðingur sem mun þurfa að svara fyrir öll þessi lögfræðilegu úrlausnarefni. Eðlileg krafa er að forstöðumaður stofnunarinnar geti svarað fyrir ákvarðanir starfsmanna sinna og hafi þekkingu á verkefnum sem hann fer með. Það þarf a.m.k. að gera ráð fyrir því ef það verður ráðinn ólöglærður sýslumaður hvert valdsvið hans verður. Mun hann geta þinglýst skjali eða gefið út lögskilnaðarleyfi? Löglærðir fulltrúar sýslumanna taka ákvarðanir daglega sem hafa áhrif á líf fólks, oft mjög lögfræðilega flóknar, eins og ég hef farið yfir, og skýtur það skökku við ef sýslumaður mun ekki hafa þekkingu á þeim úrlausnarefnum og ekki geta svarað fyrir þau. Ég beini því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að bæta úr þessu áður en greidd verða atkvæði um frumvarp þetta.
Ef markmið þessa frumvarps er sparnaður fæ ég ekki séð í hverju sparnaðurinn felst. Sparnaðurinn yrði helst í húsakosti eða þá fækkun starfsfólks en ljóst er að það á a.m.k. ekki að fækka starfsfólki. Ég bendi meiri hlutanum á að stilla væntingum sínum um sparnað í hóf. Stöðugildi sýslumanna verða lögð niður en sýslumenn hafa alls ekki verið verklausir og því þarf vinnandi hendur í þeirra stað. Eins og ég hef farið yfir fara sýslumenn með fjölbreytt verkefni og við sameiningu verður að passa að verðmæt verkefni fari ekki frá sýslumanni. Tekið er fram í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu að um 65% stöðugilda verði á landsbyggðinni, sem er gott og blessað. Það þarf að passa að staðbundin þekking hverfi ekki af því að hún er mikilvæg og verðmæt störf í heimabyggð, hringinn í kringum landið, skipta sköpum. Störfin mega ekki sogast milli Hvítánna.
Virðulegi forseti. Undir liðnum Tilefni og nauðsyn lagasetningar er tekið fram, með leyfi forseta:
„Tilefni frumvarpsins er að tryggja að löggjöfin sem varðar sýslumenn og verkefni stuðli að því að þjónusta hins opinbera gagnvart almenningi sé efld til muna í samræmi við væntingar til nútímaþjónustustofnana.“
Í dag er hægt að skipta dánarbúum frá upphafi til enda með rafrænum hætti. Erfingjar geta setið heima hjá sér og skilað inn erfðafjárskýrslu, leyfi til einkaskipta og tilkynnt andlát með stafrænum hætti. Sýslumenn hafa leitt stafræna þjónustu hjá hinu opinbera og hlotið verðlaun fyrir. Ég myndi telja að sýslumenn standist væntingar til þess sem flokkað er sem nútímaþjónustustofnun. Sýslumenn hafa m.a. hlotið Nýsköpunarverðlaun hins opinbera fyrir brautryðjendastarf við sjálfvirknivæðingu opinberrar þjónustu. Einnig má nefna að áætlaður þjóðhagslegur ávinningur af hverju rafrænt þinglýstu veðskuldabréfi er yfir 7.000 kr. og rúmar 3.000 kr. fyrir hverja afleysingu. Rafrænar þinglýsingar spara fólki sporin og spara ríkinu aura og vinnu, og ég bendi á mælaborð rafrænna þinglýsinga hvað þetta varðar. Stafræn vegferð sýslumanna er dæmi um sparnað í opinberum rekstri sem og að einfalda kerfið. Aðrar stofnanir eiga að taka sýslumann til fyrirmyndar hvað stafræna vegferð varðar. Þá myndu enn fleiri aurar sparast sem og handtök starfsmanna hjá hinu opinbera. Þetta er risastórt mál sem snertir þjónustu við mikinn meiri hluta landsmanna. Þessi sameining þarf að vera samhent átak skipaðs sýslumanns, ráðuneytis og Stjórnarráðsins. Verkefnin spanna yfir 100 lagabálka og 200 reglugerðir og því um stórt verkefni að ræða og margir starfsmenn undir.
Virðulegi forseti. Annars styð ég þetta mál, ef þetta verður rétt gert og tekið tillit til nefndarálits 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.