Virðulegur forseti. Samanburður á stöðu íslenskra og danskra námsmanna er okkur verulega óhagstæður. Í Danmörku eru skólagjöld við opinbera háskóla almennt engin. Námsmenn fá framfærslustyrk frá hinu opinbera og sinna nánast eingöngu námi sínu. Hér leggja flestir nemendur hins vegar á herðar sér áratugabyrði til að standa straum af framfærslu og skólagjöldum, séríslensk verðtryggð námslán. Hér er húsnæði mun dýrara og framfærslukostnaður hærri. Fólk vinnur flest með námi sem jafnvel tefur námsframvindu og eykur álag sem almennt séð eykur notkun kvíðalyfja. Við erum því miður Evrópumethafar, og erum þar með vont forskot, þegar kemur að notkun geð- og kvíðastillandi lyfja, sorgleg staðreynd sem þarf að bregðast við. Afleiðingarnar bitna ekki aðeins á einstaka fólki. Þær bitna á samfélaginu öllu og framtíð þess. Ef fólk lýkur námi og flytur erlendis missir þjóðin um leið dýrmætan mannauð. Menntun á að vera fjárfesting í framtíðinni, ekki langvarandi fjárhagsleg og jafnvel heilsuspillandi byrði á fólk sem kýs að mennta sig sjálfu sér og þjóðinni til heilla. Við erum forrík þjóð. Við getum því auðveldað fólki að sækja sér menntun og þá sérþekkingu sem samfélagið þarfnast. Það er eðlilegt að við berum okkur saman við lönd sem standa okkur næst eins og Danmörku en það er hins vegar ekki eðlilegt að halli á okkur í þeim samanburði. Í Danmörku er sérstakt stuðnings- og meðferðarkerfi til staðar fyrir fólk sem haldið er heilsuspillandi streitu. Hér á landi eru lyfjaúrræði hins vegar allt of algeng, enda varla tími til annars konar meðferðar. Styðjum raunverulega við námsmenn í stað þess að leggja líf þeirra og jafnvel heilsu undir verðtryggingu. Raunhæfur kostur til að bæta lífskjör þeirra er afnám verðtryggðra námslána í áföngum. Við skuldum unga fólkinu það. Nú er lag fyrir okkar góðu ríkis- og verkstjórn að hefjast handa við þá vegferð.

Frú forseti. Um mitt ár 2023 var til umræðu í landinu mál sem þáverandi utanríkisráðherra kallaði stærsta hagsmunamál Íslands frá upptöku EES-samningsins. Þetta mál var að sjálfsögðu ETS-mál Evrópusambandsins. Málið þótti þó ekki nógu stórt þá til að nýta EES-samninginn og ákvæði hans um að hafna upptöku á þessari gerð, ekki frekar en menn þorðu að fara í það þegar upptaka orkupakka þrjú varð. Þá þorðu menn ekki að taka til varna samkvæmt EES-samningnum. Á þessum tíma, 2023, þá skottaðist Ursula hingað frá Brussel í einkaþotunni því elítan þar ferðast nú ekki eins og bolurinn, svo maður vitni nú til ástsæls söngvara sem verður borinn til grafar í dag og blessuð sé hans minning. Hún kom hingað í einkaþotunni og hitti fyrir þáverandi forsætisráðherra og þáverandi utanríkisráðherra og að loknum fundi þar sem menn töldu sig hafa tryggt undanþágur frá þessum samningi — kom reyndar í ljós síðar að það var ekki nema til ársbyrjunar 2027. Þær voru jafn glaðbeittar, þessar þrjár, á svipinn að loknum fundi og Neville heitinn Chamberlain var 1938 þegar hann hélt að hann hefði tryggt frið um vora tíma. En þær voru að vísu ekki með regnhlíf eins og hann.

Í ljós hefur komið, eins og flestir vissu, að þessi samningur er svo íþyngjandi fyrir okkur að við hann verður ekki unað. Það er mjög líklegt að hann muni geta orðið flutningsstarfsemi hér á landi mjög til trafala vegna þess að kostnaðurinn við þennan samning mun fimmfaldast til ársins 2030, fara úr 5,5 milljörðum á ári í 28 milljarða. Og hvar halda menn að kostnaðurinn af þessu lendi? Hann lendir hjá almenningi að sjálfsögðu. (Forseti hringir.) Ef nokkurn tímann var tilefni til að taka upp gerð EES-samnings og hafna henni þá er það nú.

Frú forseti. Lengi hefur ástandið með samgöngur við Vestmannaeyjar verið erfitt en nú er það orðið algerlega óboðlegt, frú forseti. Þetta er versti vetur og langversta vor hvað samgöngutruflanir við Eyjar varðar. Ég hef nokkrum sinnum í vetur bent á að ráðast þurfi í aðgerðir til að koma samgöngum við Eyjarnar í betra horf; fá öflugra sanddæluskip, hafa til taks varaferju fyrir Herjólf og stórauka flug til Eyja þegar rof verður á samgöngum. Í stuttu máli, frú forseti, þá hefur ekkert bólað á neinum aðgerðum og sannast hið fornkveðna: Þegar ekkert er gert þá gerist ekki neitt. Þá kastaði fyrst tólfunum í gærkvöldi þegar farþegaferjan Herjólfur lagði af stað um klukkan hálfátta í gærkvöldi frá Þorlákshöfn og kom til hafnar í Vestmannaeyjum klukkan hálfþrjú í nótt. Eftir nær sjö klukkustunda ferðalag lagðist ferjan að höfn þar sem um borð voru m.a. íþróttakrakkar sem voru í ferðalagi til að etja kappi við jafnaldra sína uppi á landi. Er þetta boðlegt, frú forseti? Ferjan gengur nú á annarri skrúfunni og í raun getur sigling í vondum veðrum verið mjög varasöm ef eitthvað fer úrskeiðis. Útlitið er heldur ekki gott. Veðurspá og sjólag eru óhagstæð fyrir siglingar og þó fremur til dýpkunar. Lundahlaupið, „Puffin Run“, frú forseti, sem ráðgert er næstu helgi verður líklega mun fámennara heldur en útlit var fyrir. Atvinnulíf, og þó aðallega það sem tengist ferðaþjónustu, er í uppnámi vegna rofs á samgöngum og gífurlegur skaði hefur orðið.

Frú forseti. Nú hafa ýmsir tekið til máls um þennan vanda og er gott að athygli sé vakin á samgönguvanda Eyjanna. Ýmsir hafa átt í samráði við stjórnarliða og jafnvel ráðherra og allir lýsa áhyggjum. En það er ekki nóg. Aðgerða er þörf. Eflaust vona menn að vandamálið gleymist þegar höfnin opnar loksins (Forseti hringir.) og skrúfa Herjólfs verður komin í lag en aðgerða er þörf til að leikurinn endurtaki sig ekki næsta vetur. (Forseti hringir.) Hvar eru sleggjurnar, frú forseti? Hvert fóru allir skattarnir (Forseti hringir.) sem voru hækkaðir svo unnt væri að fara í að efla samgöngur? (Forseti hringir.) Hvar eru vélarnar sem átti að ræsa, frú forseti? (Forseti hringir.) Hvert fóru verðmætin sem mokað var inn á verðmætasköpunarhaustinu, frú forseti? (Forseti hringir.) Nei, koma þarf samgöngum við Vestmannaeyjar í lag, bæði til skamms tíma og langs tíma.

(Forseti (ÞSv): Forseti ítrekar að ræðutími í störfum þingsins er tvær mínútur.)

Virðulegi forseti. Fyrir jól voru samþykkt lög á Alþingi um upptöku kílómetragjalds til að styrkja tekjustrauma til vegakerfisins svo einhver sómi sé að og til þess að vinna á innviðaskuldinni. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur lagt sig í líma við að fylgjast vel með innleiðingunni og opnaði frumkvæðismál í febrúar til þess að fylgjast með málum. Til okkar fengum við á fund aðila frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Ísland.is og Skattinum þar sem kom fram að engin stórvægileg vandamál hefðu komið upp og þau minni háttar atriði sem hafa komið fram hafi verið leyst jafnóðum. Flestum hefur gengið vel að skrá ökutækin sín og upplifa ferlið sem einfalt. En þar er ekki öll sagan sögð. Landinn hefur verið duglegur að deila upplifun sinni af þessari kerfisbreytingu og á síðunni Kílómetragjaldið á samfélagsmiðlum má finna 12.400 meðlimi sem hafa skiptar skoðanir á því hvernig gengur. Við fáum margar fréttir af því að margir séu ósáttir við furðureikninga sem standist ekki raunakstur. Við bætist að hafin er undirskriftasöfnun þar sem yfir 41.000 manns hafa skrifað undir til þess að mótmæla kílómetragjaldinu.

Til að bregðast við þessu hefur hv. efnahags- og viðskiptanefnd sent spurningar til Skattsins til að fá betri upplýsingar um hvernig þessi innleiðing hefur gengið. Okkur er í mun að þetta gangi vel og við fáum betri yfirsýn yfir hvernig til hefur tekist. Þessar spurningar hafa verið sendar, voru sendar í síðustu viku, og lúta að því að reyna að fá betri upplýsingar. Hvernig hefur gengið? Hvað er að bregðast? Hvers vegna er fólk að fá þessa furðureikninga? Ég vil bara segja við þingheim að hv. nefnd leggur sig í líma við að láta þetta ganga vel, fylgjast vel með og sinna sínu eftirlitshlutverki og ég mun deila með ykkur svörunum hér þegar þau koma fram í nefndinni og ég vil þakka nefndinni fyrir það að við erum bara svolítið saman í því að fylgja þessu eftir.

Ég vil líka segja það að þegar við erum að fara í svona stóra kerfisbreytingu er mikilvægt að vera dálítið auðmjúkur gagnvart því að það koma upp atriði og við þeim þarf að bregðast og það þarf að greiða úr þeim vanda sem upp hefur komið. (Forseti hringir.) En ég vil bara segja við þingheim: Við munum fylgjast með og bregðast við ef upp koma upp vandamál sem þarf að leysa.

Frú forseti. Í morgun fór fram málþing Alþýðusambands Íslands og BSRB sem bar yfirskriftina: Hvar á láglaunafólk að búa? Við vitum að um þriðjungur íbúa þessa lands er á leigumarkaði og þar af fjórðungur allra barna. Ég vek athygli á því. Mikill hluti þessa hóps býr við ófyrirsjáanleika en lítill hluti er í óhagnaðardrifnu umhverfi. Hinir búa við óöryggi, lítinn fyrirsjáanleika og skortir getu til þess að gera plön til framtíðar. Svo veltir fólk því fyrir sér, virðulegi forseti, hvers vegna fæðingartíðni á Íslandi fer lækkandi hér á landi. Í umræðunni heyrist oft að lausnin felist í því að sem flestir eignist sitt eigið húsnæði, að séreignarstefnan verði að blífa, markaðurinn leysi verkefnið. En, forseti, markaðnum er heilt yfir slétt sama þótt einstæð móðir sé rifin upp með rótum og þurfi að flytja hverfa á milli eða landshluta á milli á hverju ári vegna þess að það er einhver annar sem ræður yfir hennar lífi; leigusalinn. Það skiptir máli að greina á milli þess, og þetta er mikilvægt, að það er ekki það sama að eiga húsnæði og að eiga heima einhvers staðar. Eiga heima á öruggum stað þar sem þú greiðir viðráðanlega leigu og það er hugsað um húsið þitt, heimili þitt.

Ríkisstjórnin er að taka þessi mál föstum tökum. Í dag voru kynntir tímamótasamningar ríkis og sveitarfélaga um uppbyggingu 1.200–1.400 íbúða á ríkislóðum. Hér ætla aðilar hins opinbera að vinna saman.

Forseti. Svo ég vitni í frásögn einstæðrar móður sem flutti sína frásögn á fundinum, með leyfi forseta: „Nú þegar ég er komin í öryggi, leiga hjá Bjargi, get ég farið að hugsa um framtíðina, um stelpurnar mínar og menntunina mína.“ Þetta öryggi er verðmætt. (Forseti hringir.) Það verður ekki bara kallað fram með séreignarstefnunni. Séreignarstefnan felst í því að viðurkenna að það verða einhverjir að verða eftir. Það er ekki hugsunarháttur sem ég kenni mig við.

Frú forseti. Það er jákvætt að ríkisstjórnin hafi lagt fram frumvarp um tímabundna lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti. Það er skref í rétta átt í ljósi stöðu efnahagsmála. Eldsneytisverð hefur umtalsverð áhrif á heimilin í landinu og þróun á verðbólgu. En við verðum að horfast í augu við stöðuna. Arion banki telur nú að vaxtahækkun sé líkleg í maí, jafnvel upp á 0,5% prósentustig, og þá hlýtur sú spurning að vakna: Hvað er eiginlega að gerast? Ef vextir hækka enn frekar, verðbólgan helst þrálát og kostnaður heimila og fyrirtækja heldur áfram að aukast eru forsendur kjarasamninga líklega að bresta. Þess vegna dugar ekki ein stök aðgerð. Aðgerðir stjórnvalda þurfa að vera mun heildstæðari.

Í minnihlutaáliti Framsóknar við frumvarp ríkisstjórnarinnar er lagt til að lækkunin gildi lengur eða frá 1. maí til 1. október næstkomandi. Við höfum þá jafnframt bent á að skoða samhliða því tímabundna lækkun á kolefnisgjaldi. Með því verði komið til móts við fyrirtækin, sérstaklega þau sem bera mikinn kostnað vegna flutninga, dreifingar og þjónustu um allt land. En þessar aðgerðir þurfa að vera hluti af enn stærri mynd. Framsókn hefur því lagt fram tillögur um lægra matarverð, lægri bifreiðakostnað, aðgerðir á leigumarkaði, vaxtavernd, fyrirsjáanlegri gjaldtöku hins opinbera og verðbólgusíu á stærri ákvarðanir ríkis og sveitarfélaga. Markmiðið er skýrt. Það er að verja kaupmátt, verja fyrirtækin, verja forsendur kjarasamninga og ná verðbólgunni hraðar niður.

Frú forseti. Í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum má sjá að það eru skiptar skoðanir á því hvernig skuli fara með rétt foreldra til fæðingarorlofs. Sumir vilja sjá breytingu á ákvæðum laga um fæðingar- og foreldraorlof er varðar sjálfstæðan rétt foreldra til fæðingarorlofs til allt að sex mánaða með tilteknum framsalsheimildum með þeim hætti að foreldrum væri einfaldlega í sjálfsvald sett hvernig tólf mánaða fæðingarorlofi verði skipt á milli foreldranna. Aðrir sjá slíkar hugmyndir sem lóð á vogarskálar þess að halla muni á rétt kvenna þar sem það verður oftar móðirin sem mun taka lengri hluta fæðingarorlofsins heldur en faðirinn með þeirri augljósu afleiðingu að móðirin verður lengur frá vinnu sinni, ævitekjur hennar verða minni, að því gefnu að aðrir þættir séu fastar, lífeyrisréttindi minni svo og möguleikar til starfsframa. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að það kunni að vera að sá árangur sem við höfum náð í jafnréttismálum sé okkur svo sjálfgefinn að við höfum gleymt því hvað til þurfti til að hann næðist. Það þurfti nefnilega að hafa fyrir því að þessum árangri væri náð og má ekki gera lítið úr því með skammtímahugsun.

Frú forseti. Ég er sannfærður um það að samfélag þar sem jafnrétti ríkir sé samfélag sem að jafnaði nær betri árangri, hvort tveggja félagslega og efnahagslega. Hugmyndir þess efnis að hlutverk kvenna séu inni á heimilunum og þær ali þar önn fyrir fjölskyldunni á meðan bóndinn dregur björg í bú eru að mínu mati afturhaldssamar og munu að lokum leiða til þess að við höfum það öll verr. Það er auðvitað þannig að við þurfum að koma málum þannig fyrir að öll kerfi samfélagsins tali betur saman en nú er. Þannig taki leikskóli við af fæðingarorlofi, atvinnulíf og skóli samræmi frítöku foreldra og barna og þar fram eftir götunum. Á það hefur verið bent að fæðingartíðni fari lækkandi á Íslandi og um sé að kenna að íslenskar konur eignist færri börn. Það kann að vera rétt en ástæðan er sú að færri konur á unglingsaldri eignast börn, þ.e. færri börn eignast börn. Er það ekki gott? Konur í öðrum aldurshópum eignast giska sama fjölda barna.

Frú forseti. Ég sé rétt feðra til að fá tíma með börnum sínum ungum sem heilagan (Forseti hringir.) og ég leyfi mér að hvetja unga menn til að nýta þennan rétt. Ég vildi óska mér að ég hefði notið nokkurra mánaða með mínum börnum ungum.

Frú forseti. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. atvinnuvegaráðherra um meðalverð á landaðri loðnu til frystingar í þeirri von að fá skýra mynd af því hvernig verðmæti þessarar mikilvægu auðlindar skiptast. Svarið sem barst vekur hins vegar verulegar áhyggjur. Þar kemur fram að meðalverð á Íslandi er um 81 kr. á kíló á meðan það er 250 kr. á kíló í Færeyjum. Þá liggur það fyrir svart á hvítu að loðna sem er landað í Færeyjum er rúmlega þrisvar sinnum verðmætari en loðna sem er landað á Íslandi og skiptir engu þó svo að þar sé um sömu loðnutorfu að ræða. Þetta er gríðarlegur munur sem þarfnast útskýringa. Nú er nefnilega miðað við markaðsverð í Noregi þegar aflaverðmæti er reiknað en ekki það innanhússverð milli tengdra aðila útgerða og vinnslna í eigu sömu aðila sem áður var notað.

Frú forseti. Hér vantar milljarða inn í kerfið. Það eru fjármunir sem munu nýtast vel í að vinna á þeirri mörg hundruð milljarða króna innviðaskuld sem fékk að myndast í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þetta hefur frekari bein áhrif á íslenskt samfélag en ríkissjóð. Sveitarfélög sem byggja afkomu sína á sjávarútvegi verða af verulegum tekjum. Lægra uppgefið aflaverð þýðir minni tekjur til hafnarsjóða og lægri útsvarstekjur. Þessi munur getur ráðið úrslitum um fjárfestingar í innviðum og þjónustu. Þá er staða sjómanna ekki síður alvarleg. Laun þeirra byggjast á hlutdeild í verðmæti aflans. Þegar verðið er svona lágt skerðist þeirra hlutur með beinum hætti. Hér er um að ræða verulega skerðingu á tekjum fólks sem sækir auðlindina. Þetta kallar á spurningar sem við verðum að svara. Er verið að hámarka verðmæti auðlindarinnar? Er skipting hennar sanngjörn og ef ekki, hvað ætlum við að gera í því?

Virðulegur forseti. Að halda því fram beint eða óbeint að aukið jafnrétti sé stóra vandamálið í lífi ungra kvenna er ekki bara einföldun heldur rangfærsla og í raun mjög hættulegt. Það dregur athyglina frá raunverulegu vandamáli sem þessi hópur stendur frammi fyrir. Sem betur fer höfum við náð árangri í jafnréttismálum og það gerist ekki af sjálfu sér. Markvissar aðgerðir stjórnvalda og áratugavinna hefur gert það að verkum að við erum á þeim stað í dag en þrátt fyrir það á jafnréttið undir högg að sækja.

Forseti. Allt tal um að ungum konum í dag líði verr vegna þess að þær hafi fleiri tækifæri er algerlega galið. Samfélag okkar hefur breyst á leifturhraða. Konur eru að mennta sig og eru í mörgum helstu leiðtogahlutverkum landsins. Þar viljum við einmitt hafa jafnræðið en til þess þurfa kerfin okkar líka að fylgja með. Þegar talað er um að snúa aftur að einfaldari gildum eða tilgangi er verið að hverfa aftur til fortíðar en það leysir ekkert. Raunveruleikinn er sá að slíkar hugmyndir enda oftar en ekki á því að færa ábyrgðina aftur inn á heimilin og þá fyrst og fremst á konur.

Forseti. Við sjáum þetta skýrt í umræðunni um fyrstu ár barnsins. Þegar bil er á milli fæðingarorlofs og leikskóla er það ekki val, það er kerfisbrestur. Þegar lausnin felst í því að foreldrar, yfirleitt mæður, stígi út af vinnumarkaði lengur er verið að festa misrétti í sessi. Það þýðir minni tekjur, verri stöðu á vinnumarkaði og lakari lífeyrisréttindi fyrir konur. Það er ekkert valfrelsi, það er fórn sem er falin á bak við falleg orð.

Forseti. Vandinn er ekki jafnrétti. Vandinn er að við höfum ekki fylgt jöfnum rétti eftir með raunverulegum lausnum og raunverulegu valfrelsi.

Frú forseti. Nú styttist í kosningar til sveitarstjórna og frambjóðendur eru byrjaðir að kynna framtíðarsýn sína fyrir kjósendum og hver framtíð sveitarfélagsins gæti orðið komist þeir til áhrifa. Þegar rætt er um framtíð íslenskra sveitarfélaga er að mörgu að hyggja og að mínu mati er m.a. mikilvægt að horfa til þess hvernig alþjóðlegt samstarf getur styrkt nærþjónustu og byggðaþróun. Aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti að mínu mati t.d. haft víðtæk og jákvæð áhrif á sveitarfélög á Íslandi, ekki síst hvað varðar fjármögnun verkefna og tækifæri til þróunar. Fyrir utan möguleika á lægri vöxtum og stöðugri gjaldmiðli felast að mínu mati stærstu tækifæri sveitarstjórnarstigsins í aðgangi að umfangsmiklum styrkja- og þróunarsjóðum Evrópusambandsins. Í gegnum slíka sjóði gætu íslensk sveitarfélög sótt fjármagn t.d. til innviðauppbyggingar, umhverfisverkefna og nýsköpunar í þjónustu við íbúa.

Virðulegi forseti. Aukin þátttaka í samevrópskum verkefnum á að geta styrkt faglegt starf sveitarfélaga og þar tala ég af reynslu. Ég hef einfaldlega átt gott samstarf við fulltrúa annarra sveitarfélaga í Evrópu sem hefur m.a. leitt til góðra lausna í málefnum ungs fólks, í úrgangsmálum, í loftslagsmálum og stafrænum umbótum í opinberri þjónustu, svo eitthvað sé nefnt. Að mínu mati ætti aðild að Evrópusambandinu einnig að geta styrkt stöðu sveitarfélaga í byggðaþróun. Með markvissum stuðningi úr evrópskum byggðasjóðum gætu skapast ný atvinnutækifæri, t.d. á landsbyggðunum, sem dregur úr fólksfækkun og styrkir lífsgæði t.d. í minni samfélögum.

Virðulegi forseti. Framtíð íslenskra sveitarfélaga byggist á getu þeirra til að nýta tækifæri sem þeim bjóðast. Með nánari tengslum við Evrópusambandið og sveitarfélög í Evrópu gætu þau að mínu mati orðið sterkari, sjálfbærari og betur í stakk búin til að þjónusta sína íbúa.

Frú forseti. Samgöngustaða Vestmannaeyja er með öllu óboðleg. Vegna vélarbilunar var skipið í tæplega sjö tíma til Eyja í gær frá Þorlákshöfn sem undir venjulegum kringumstæðum tekur innan við þrjá tíma. 1. maí er handan við hornið, stórir viðburðir fram undan og enn er siglt í Þorlákshöfn. Á meðan blæðir samfélagið tekjum og atvinnulífið tapar milljónum og íbúar sitja uppi með kostnaðinn. Engar raunverulegar lausnir eru í sjónmáli. Tölurnar tala sínu máli. Í mars átti að fara 217 ferðir samkvæmt áætlun um Landeyjahöfn en aðeins voru farnar 62 ferðir. Það eru einungis 28% af áætluðum ferðum og gríðarleg skerðing á þjónustu. Farþegar voru tæplega 9.000 í stað 19.000 að meðaltali síðustu þrjú ár. Þetta samgöngukerfi er í lamasessi. Ástandið kostar einnig skattgreiðendur stórfé. Þegar siglt er í Þorlákshöfn þarf skipið að ganga á olíu í stað rafmagns með allt að 50 millj. kr. aukakostnaði á mánuði. Orkukostnaður er um 63% hærri en við siglingar um Landeyjahöfn. Þetta er opinbert fjártjón ofan á tjón fyrirtækja og heimila. Sjávarútvegurinn flytur landanir annað, vinnslur bíða tómar og starfsfólk missir tekjur. Ferðaþjónustan sér afbókanir hrannast upp og eitt fyrirtæki missti 15 milljónir á tveimur helgum. Íþróttafélög þurfa að gista á höfuðborgarsvæðinu fyrir hundruð þúsunda á nótt. Fólk missir vinnudaga, skóladaga og dýrmætan tíma.

Nú er nóg komið, kæri þingheimur. Herjólfur er bilaður og siglir á minna afli og ræður illa við veður. Vegagerðin verður strax að leigja aðra ferju á meðan og tryggja aðila sem býr yfir meiri afköstum til dýpkunar Landeyjahafnar. Eyjamenn eiga rétt á samgöngum sem virka. Botninum hefur verið náð, frú forseti.

Frú forseti. Ég tók sæti hér á þingi í gær og vil byrja á að segja að það er mikill heiður og ég hlakka til samstarfs við þingmenn og starfsfólk þingsins. Í mínum huga er brýnasta verkefni okkar sem störfum á sviði stjórnmálanna í dag sú erfiða og alvarlega staða sem blasir við í efnahagsmálum.

Þegar ríkisstjórnin tók við fyrir einu og hálfu ári var almenningi lofað því að hlutirnir myndu breytast og betri tíð væri fram undan. En árangurinn lætur á sér standa. Það væri kannski eitt ef tilfinningin væri sú að stjórnin væri sem einn maður að vinna í málinu en sú tilfinning er ekki fyrir hendi. Á meðan heimili landsins bíða eftir vaxtalækkun sem aldrei kemur virðist stjórnin vera upptekin við allt önnur mál, flokkspólitísk mál. Þannig var sett á oddinn í vetur í störfum þingsins að klára bótafrumvarpið svokallaða sem Flokkur fólksins hefur gert kröfu um, vísitölutrygging bóta sem sérfræðingar um efnahagsmál og aðilar á vinnumarkaði vöruðu mjög við sem miklum óleik í baráttunni við verðbólguna. En málið varð að klárast sama hvað. Svo núna í álíka miklum spreng er það margra ára gamalt pólitískt baráttumál Viðreisnar um að endurvekja aðildarviðræður við Evrópusambandið sem enginn var að kalla eftir nema Viðreisn. Forystumenn flokksins tala um lýðræðisveislu sem er þó sérstök að því leyti að hún virðist felast í því að þeir 16% kjósenda sem kusu Viðreisn virðast einhvern veginn vega töluvert meira og þyngra en þau u.þ.sb. 60% atkvæða sem kusu flokka sem eru beinlínis á móti ESB-aðild. Samfylkingin talaði í aðdraganda kosninga um að ESB-leiðangur kæmi aðeins til greina ef víðtækur stuðningur væri í þjóðfélaginu og á vinnumarkaði. Hvorugt er til staðar en flokkurinn kannast engu að síður ekki við það.

Á meðan þessar æfingar taka tíma og athygli stjórnarinnar verður staðan í efnahagsmálum stöðugt snúnari. Verðbólgan er hærri nú en þegar stjórnin tók við. Stýrivextir hafa hækkað á ný, atvinnuleysi hefur aukist og væntingar eru dökkar. Eina viðleitnin sem ríkisstjórnin hefur sýnt er þunnt tveggja punkta plan; fjölgun hraðhleðslustöðva, sem markaði vissulega ákveðna nýjung í að takast á við efnahagsvanda, og svo tímabundin lækkun á virðisaukaskatti eldsneytis, tillaga sem fjármálaráðherra hafði sjálfur gert lítið úr og kallað vitleysu stuttu áður.

Virðulegi forseti. Til að leysa stórt vandamál þarf forgangsröðun. Það þýðir að margt annað þarf að bíða. Ég hvet ríkisstjórnina til að láta gömul flokkspólitísk baráttumál eiga sig og einbeita sér að stóra viðfangsefninu. (Forseti hringir.) Eftir því er beðið.

Forseti. Í gær var umræða um skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Ég gat því miður ekki tekið þátt í umræðunni en hef náð að hlusta á margt sem þar kom fram. Í andsvörum sínum í umræðunni kallaði hæstv. utanríkisráðherra þingsályktunartillögu Miðflokksins í öryggis- og varnarmálum loðmullu. Já, gott fólk, loðmullu kallaði ráðherrann þingsályktunartillöguna. Við þessu vil ég bregðast. Hér reynir ráðherrann nefnilega að afvegaleiða þing og þjóð, þyrla ryki í augu almennings. Utanríkisráðherra veit nefnilega hver tilgangurinn var með framlagðri tillögu Miðflokksins og árangurinn þekkir hún einnig. Tillaga Miðflokksins í öryggis- og varnarmálum, sem ráðherra kallaði loðmullu, lagði nefnilega grunninn að samkomulagi allra flokka á Alþingi um stefnu í öryggis- og varnarmálum. Kannski ergir sú staðreynd ráðherrann að Miðflokkurinn hafði mikið til síns máls og á hann var hlustað þegar til kastanna kom. Utanríkisráðherra veit auðvitað að meginatriði þingsályktunartillögu Miðflokksins voru m.a. felld inn í hennar eigin þingsályktunartillögu og stefnan þannig gerð að órjúfanlegum hluta af þjóðaröryggisstefnu Íslands og að framkvæmd hennar ætti að lúta eftirliti þjóðaröryggisráðs sem forsætisráðherra stýrir, en ekki utanríkisráðherra. Ég velti því upp hvort ekki sé rökrétt framhald að opna þjóðaröryggisstefnuna og fella stefnu í öryggis- og varnarmálum þar undir formlega í viðauka þar sem þetta tvennt er órjúfanlegt. Utanríkisráðherra veit líka að Evrópusambandið var fellt út úr texta um samstarf enda bætir tollabandalagið Evrópusambandið nákvæmlega engu við og hefur ekkert að gera með stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum, nákvæmlega ekki neitt. Utanríkisráðherra veit líka að það er blásið á landvinninga hennar innan Stjórnarráðsins er varða hugmyndir hennar um stofnun nýrrar einingar við framkvæmd öryggis- og varnarmála sem heyri undir utanríkisráðuneytið. Þegar utanríkisráðherra dylgjar eins og hún gerði í umræðunni í gær um Miðflokkinn þá veltir maður fyrir sér hvort ráðherranum hafi kannski ekki hugnast sú mikilvæga sátt allra flokka á Alþingi sem náðist um stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum.

Frú forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að bregðast við þeirri umræðu sem skapast hefur í kjölfar færslu sem ég birti á samfélagsmiðlum síðastliðið sunnudagskvöld. Færslan fór öfugt ofan í marga og það með réttu. Það þykir mér mjög miður. Sá skilningur sem hefur verið lagður í færsluna var ekki í samræmi við það sem ég vil standa fyrir né það sem Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir. Með henni vildi ég ekki gera lítið úr rétti kvenna til menntunar, atvinnuþátttöku eða sjálfstæði þeirra. Orðavalið „árþúsunda náttúruval“ var rangt, særandi og gaf aðra mynd af afstöðu minni en ég ætlaði og biðst ég innilegrar afsökunar á því. Ég vil segja skýrt að ég tel hvorki jafnrétti, menntun né frelsi kvenna vera vandamál. Frelsi kvenna til að mennta sig og starfa, stofna fjölskyldu, eignast börn eða ekki og byggja upp eigið líf er sjálfsagður réttur sem á að vera hafinn yfir allan vafa. Með færslunni vildi ég vekja athygli á geðheilsu ungs fólks. Það er málefni sem stendur mér mjög nærri eftir áratuga kennslu og starf með börnum og ungmennum. Ég hef áhyggjur af kvíða, einmanaleika og skorti á tengslum en ég gerði því máli engan greiða með orðalagi mínu. Ætlun mín var ekki að benda fingri á konur heldur að reyna að varpa ljósi á vanda sem hrjáir samfélagið allt. Framsetning mín var röng. Það voru mín mistök og ég ber ábyrgð á þeim.

Sjálfstæðisflokkurinn er flokkur frelsis en frelsi til að tjá sig fylgir líka ábyrgð. Ef maður orðar hlutina illa þarf maður að viðurkenna það og gera betur. Það ætla ég að gera. Ég vona að við getum áfram rætt geðheilsu ungs fólks af alvöru á grundvelli virðingar, staðreynda og frelsis sem við öll viljum gera.