Frsm. meiri hluta (Ragna Sigurðardóttir) (Sf):

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum um réttindi sjúklinga þar sem lagt er til að lögfest verði meginregla um bann við beitingu nauðungar. Einnig er lagarammi mótaður um það verklag sem skal viðhafa í heilbrigðisþjónustu hér á landi þegar nauðsynlegt er að víkja frá þeirri meginreglu og beita úrræðum sem fela í sér þvinganir, valdbeitingu eða annars konar inngrip í sjálfsákvörðunarrétt, frelsi og friðhelgi einkalífs sjúklinga.

Að öðru leyti er með frumvarpinu lagt til að lögfesta ný ákvæði um skilgreiningu og skilyrði fyrir beitingu nauðungar og fjarvöktunar auk málsmeðferðarreglna sem fylgja þarf við og í kjölfar beitingar slíkra inngripa.

Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og umsagnir bárust. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti velferðarnefndar árétta sérstaklega eftirfarandi: Við meðferð málsins fyrir nefndinni voru umsagnaraðilar jákvæðir fyrir lögfestingu banns við beitingu nauðungar og frumvarpinu almennt, en þó með nokkrum ábendingum og athugasemdum.

Nefndin fjallaði um skráningu nauðungartilvika og beitingar öryggisráðstafana í sjúkraskrá. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að skráning nauðungartilvika og skráning beitingar öryggisráðstafana í sjúkraskrá auki á flækjustig við umönnun sjúklinga og auki á álag í heilbrigðiskerfinu. Bent var á að þvingandi inngrip gætu verið mörg á hverjum sólarhring, jafnvel endurtekin gagnvart sama einstaklingi sem gæti falið í sér viðbótarvinnu fyrir starfsfólk. Einnig komu fram ábendingar um mikilvægi þess að reglugerð væri skýr um það hvernig skráningu og upplýsingagjöf skyldi háttað og að stafræn skráningarkerfi myndu ekki valda auknu álagi á heilbrigðisstarfsfólk og taka tíma frá samskiptum við sjúklinga.

Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir að Landspítalinn og aðrar heilbrigðisstofnanir bæti við sig starfsfólki og fjölgi stöðugildum. Landspítali fjölgi um þrjú stöðugildi, Sjúkrahúsið á Akureyri um hálft og að auki tvö stöðugildi heilbrigðisgagnafræðinga til að uppfylla kröfur frumvarpsins um skráningu.

Þá kemur fram í minnisblaði heilbrigðisráðuneytisins, sem barst nefndinni, að gert sé ráð fyrir að nánar verði kveðið á um þessi atriði í reglugerð og tekur meiri hlutinn undir með því. Meiri hlutinn beinir því einnig til ráðuneytisins að gæta að því að umrædd reglugerð verði skýr, aðgengileg og framkvæmanleg til að koma í veg fyrir að heilbrigðisstarfsfólk eyði dýrmætum vinnutíma í að finna út úr því hvernig skráningu skuli háttað. Meiri hluti nefndarinnar ítrekar jafnframt mikilvægi samráðs við helstu haghafa í þessu tilliti.

Meiri hlutinn telur jafnframt að þó að frumvarpið feli í sér auknar kröfur á heilbrigðisstarfsfólk sé því mætt með fjölgun stöðugilda, sérstaklega vegna kröfu frumvarpsins um skráningu. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til heilbrigðisráðuneytisins að tryggja að álag á heilbrigðisstarfsfólk verði takmarkað, m.a. með því að tryggja þróun tæknilausnar til slíkrar skráningar og að fjármögnun vegna mönnunar verði tryggð.

Þá fjallaði nefndin um sérfræðiteymi um beitingu nauðungar en fram komu sjónarmið um að skýra þyrfti betur ábyrgðarsvið og ferli tilkynninga til sérfræðiteymis, m.a. hver beri ábyrgð á að senda þær, en einnig þyrfti að skýra nánar hvernig sérfræðiteymi starfar.

Í f-lið 4. gr. frumvarpsins kemur fram að heilbrigðisstofnanir skuli senda sérfræðiteymi skýrslu mánaðarlega um beitingu nauðungar eða fjarvöktun, hafi slíkar upplýsingar ekki þegar verið sendar teyminu. Í neyðartilvikum skal svo senda teyminu tilkynningu innan við viku frá beitingu nauðungar. Þá ber ráðherra að setja nánari reglur um skipan og starfshætti sérfræðiteymisins með reglugerð. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að reikna megi með því að venjur skapist um tilvikaskráninguna og að sérfræðiteymi verði leiðandi í að móta framkvæmdina. Þá mun teymið einnig hafa aðgang að stafrænu skráningarkerfi heilbrigðisstofnana og geti því kynnt sér upplýsingarnar þar.

Jafnframt kemur fram í minnisblaði heilbrigðisráðuneytisins að eitt af markmiðum frumvarpsins sé að upplýsingar um fjölda tilvika þar sem nauðung er beitt liggi alltaf fyrir svo hægt sé að fylgjast með þróuninni. Meiri hlutinn tekur undir með því sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu um nauðsyn og mikilvægi þess að stafrænt kerfi fyrir skráningu þvingandi aðgerða verði tilbúið til notkunar við gildistöku laganna. Meiri hlutinn telur einnig brýnt að reglugerðir sem ráðherra skal setja samkvæmt frumvarpinu verði settar fram sem allra fyrst og í samráði við heilbrigðisstofnanir og starfsfólk til að tryggja sem besta að innleiðingu þess. Brýnt er að reglugerðirnar verði tilbúnar áður en lögin öðlast gildi til að heilbrigðisstofnanir hafi svigrúm til að innleiða verklag samkvæmt þeim.

Meiri hluti velferðarnefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar skilgreiningu á hugtakinu ferilvöktun. Í umsögnum komu fram ábendingar um að mikilvægt væri að skilgreina hugtakið ferilvöktun í frumvarpinu til að forðast misskilning og aðgreina það frá hugtakinu fjarvöktun, sem skilgreint er í 2. gr. frumvarpsins. Samkvæmt frumvarpinu telst fjarvöktun til nauðungar en ferilvöktun telst til öryggisráðstafana. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið um mikilvægi þess að greina á milli fjarvöktunar annars vegar og ferilvöktunar hins vegar og leggur því til að bæta við skilgreiningu á hugtakinu ferilvöktun í 2. gr. frumvarpsins. Þar komi fram í hvaða tilfellum slíkur búnaður er notaður og að viðbrögð starfsfólks við boðum frá ferilvöktunarbúnaði, sem feli í sér líkamlega leiðsögn starfsfólks, teljist ekki til verulegrar eða viðvarandi skerðingar á ferðafrelsi sjúklings.

Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til breytingu er varðar orðalag á skilgreiningu heilabilunarsjúkdóma þannig að notast sé við hugtakið heilabilun í stað vitrænnar skerðingar. Í umsögnum komu fram sjónarmið um að fólk geti verið með heilabilun án þess að það sé vegna heilabilunarsjúkdóma. Til dæmis er hægt að vera með heilabilun í kjölfar alvarlegs heilablóðfalls. Þá er hugtakið heilabilun jafnframt skilgreint í ICD-11, alþjóðlegu, viðurkenndu flokkunarkerfi sjúkdóma og heilbrigðisvanda, sem tekur þannig til allra þeirra sem þjást af heilabilun.

Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar ákvörðun um beitingu öryggisráðstafana og skráningu þeirra í sjúkraskrá, en í b-lið 4. gr. frumvarpsins er fjallað um töku ákvörðunar um beitingu öryggisráðstafana.

Í frumvarpinu er ekki tiltekið að læknar geti tekið slíka ákvörðun. Telur meiri hlutinn rétt að þeir geti jafnframt tekið ákvarðanir um öryggisráðstafanir og leggur til breytingu þess efnis, sérstaklega í ljósi þess að ákvæðið tekur til ráðstafana á legudeildum sjúkrahúsa. Þá komu einnig fram sjónarmið um það hvort kveða þyrfti á um í lögum að ákvarðanir um öryggisráðstafanir skyldu alltaf vera teknar af deildarstjóra eða vaktstjóra hjúkrunar frekar en þeim hjúkrunarfræðingum sem annast sjúklinginn. Með vísan í minnisblað heilbrigðisráðuneytisins telur meiri hlutinn ekki óeðlilegt að gerð sé krafa um að slíkar ákvarðanir séu skráðar í sjúkraskrá og teknar af deildarstjóra eða vaktstjóra hjúkrunar þar sem slíkur er starfandi til að tryggja ábyrgð á slíkum ákvörðunum og rekjanleika þeirra.

Í samræmi við sjónarmið sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar telur meiri hlutinn einnig rétt að notast sé við starfsheitið hjúkrunardeildarstjóri í stað deildarstjóra, svo skýrt sé að um sé að ræða deildarstjóra með hjúkrunarfræðimenntun, og leggur því til breytingu þess efnis. Þá telur meiri hlutinn rétt að bæta vakthafandi hjúkrunarfræðingi við upptalningu ákvæðisins í ljósi þeirra aðstæðna sem geta komið upp á minni stofnunum þegar eini hjúkrunarfræðingurinn á vakt er vakthafandi hjúkrunarfræðingur sem hvorki er hjúkrunardeildarstjóri né vaktstjóri hjúkrunar.

Hvað varðar orðalag ákvæðisins um skráningu öryggisráðstafana í sjúkraskrá leggur meiri hlutinn einnig til breytingu þess efnis að fram komi í ákvæðinu að sjúklingur eða aðstandandi geti gert athugasemdir við fyrirhugaðar öryggisráðstafanir jafnt og þær sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um.

Í fjórða lagi er lögð til breyting er varðar orðalag ákvæðis í 4. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að í sérstökum tilvikum skuli yfirlæknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður ákveða að víkja frá banni við beitingu nauðungar. Fram komu sjónarmið í umsögn Landspítalans um að hlutverk yfirlæknis samkvæmt ákvæðinu ætti frekar við um hlutverk sérfræðilækna í ljósi þess að í daglegu starfi séu það sérfræðilæknar sem þekki ástand sjúklings og eðli sjúkdóma hans. Heilbrigðisráðuneytið tók undir þau sjónarmið í minnisblaði sínu og lagði til að breyta orði ákvæðisins úr „yfirlæknir“ í „sérfræðilæknir“. Tekur meiri hlutinn undir það og leggur til breytingu þess efnis.

Meiri hlutinn leggur þó áherslu á það sem fram kemur í skýringum á ákvæðinu í greinargerð um að sérfræðilæknir skuli ráðfæra sig við annað heilbrigðisstarfsfólk sem þekki til ástands viðkomandi sjúklings og kemur að meðferð hans áður en ákvörðun er tekin.

Hvað önnur sjónarmið varðar, svo sem um það hvaða aðrir heilbrigðisstarfsmenn séu til þess bærir að taka ákvörðun um að víkja frá banni við beitingu nauðungar, vísar meiri hlutinn til þess að til stendur að setja reglugerð þar sem nánar er kveðið á um hverjir það séu sem eru til þess bærir. Meiri hlutinn telur að nægilega skýrt sé í frumvarpinu hverjir hafi þessa heimild í sérstökum og einstaklingsbundnum tilvikum og mikilvægt sé að það sé ekki of fastmótað í lögum hvaða starfsheiti falli þar undir og að hægt sé að kveða nánar á um það í reglugerð hvaða heilbrigðisstarfsmenn aðrir en sérfræðilæknar séu til þess bærir. Þá eru lagðar til breytingar á undanþágum frá banni við beitingu nauðungar í tengslum við bráðatilvik og nauðungarvistun.

Í 4. mgr. 4. gr. kemur fram að vakthafandi lækni sé heimilt að ákveða að nauðung sé beitt í meðferðartilgangi, svo sem þvingaðri lyfjagjöf, ef einstaklingur hefur verið nauðungarvistaður samkvæmt ákvörðun sýslumanns á grundvelli lögræðislaga. Samkvæmt lögræðislögum má slík vistun ekki vara lengur en 72 klukkustundir án samþykkis sýslumanns. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að orðalag ákvæðisins kynni að valda álitaefni um það hvort heimilt væri að veita þvingaða lyfjagjöf sem meðferð ef viðkomandi er nauðungarvistaður í 72 klukkustundir eða skemur.

Meiri hlutinn tekur undir með því sem fram kemur í minnisblaði heilbrigðisráðuneytis og leggur til að tilvísun í orðalag um ákvörðun sýslumanns verði felld brott svo ljóst sé að vakthafandi læknir hafi heimild til að ákveða að beita nauðung í formi þvingaðrar lyfjagjafar ef einstaklingur hefur verið nauðungarvistaður af lækni á spítala samkvæmt heimild í lögræðislögum.

Að lokum eru lagðar til breytingar á gildistökuákvæði frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að gildistaka verði 1. júní 2027 í stað 1. janúar 2027 til að gefa veitendum heilbrigðisþjónustu aukið svigrúm til að undirbúa og innleiða verklagsbreytingar og skráningarferli og einnig til að tryggja að stafrænt kerfi fyrir skráningu þvingandi aðgerða verði tilbúið til notkunar sem og nauðsynlegar reglugerðir þegar lögin taka gildi. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta velferðarnefndar.

Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.

Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Kristján Þórður Snæbjarnarson, Grétar Mar Jónsson, Rúnar Sigurjónsson og Sandra Sigurðardóttir.

Frú forseti. Sú ákvörðun að beita nauðung í heilbrigðisþjónustu er ekki léttvæg. Hér er verið að festa í sessi þá meginreglu að beiting nauðungar í heilbrigðisþjónustu er almennt óheimil. Aftur á móti hefur skort lagaramma um verklag í heilbrigðisþjónustu í þeim tilvikum þar sem nauðsynlegt þykir að víkja frá þeirri meginreglu. Á þetta hefur verið bent, m.a. af umboðsmanni Alþingis í skýrslu frá 2019 í kjölfar heimsóknar embættisins á lokaðar deildir geðsviðs Landspítala sem OPCAT-eftirliti með aðstæðum frelsissviptra. Með frumvarpi þessu er brugðist við þeim ábendingum og lagarammi er settur ásamt því að réttindi sjúklinga eru styrkt. Í umsögnum sem bárust hv. velferðarnefnd var því víðtæka samráði fagnað sem átti sér stað við gerð frumvarpsins. Enn frekara samráð átti sér stað í meðförum nefndarinnar, m.a. við fagaðila, og nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar ber þess merki.

Ég vil þakka umsagnaraðilum, heilbrigðisráðuneytinu, starfsmönnum nefndasviðs og hv. velferðarnefnd fyrir aðkomu sína að málinu og umfjöllun um það og fyrir samstarfið.