aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu, fyrri umræða.
Herra forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta:
„Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára, fyrir árin 2022–2025, til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Ráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á haustþingi 2021.“
Með tillögu þessari er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra undirbúi og leggi fram aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Ráðherra vinni áætlunina í nánu samráði við sveitarfélög, Menntavísindasvið Háskóla Íslands, Kennarasamband Íslands, hagsmunasamtök námsmanna, Landssamtökin Geðhjálp, Landssamtökin Þroskahjálp og aðila vinnumarkaðarins.
Lausnin á vanda íslenskra drengja í skólakerfinu er ekki einföld. Mikilvægt er að samráð sé haft við alla sem koma að málinu, ekki bara þá sem áður hafa verið nefndir, og það sé sem víðtækast og byggt á gögnum og nýjustu þekkingu. Vandi drengja í skólakerfinu er ein stærsta áskorunin sem það stendur frammi fyrir. Drengjum gengur verr í skóla en stúlkum, brottfall þeirra er meira og hátt hlutfall drengja mælist með lélega kunnáttu í lestri.
Alþjóðlega könnunin PISA, sem lögð var fyrir 15 ára nemendur vorið 2018, sýnir fram á að hlutfall nemenda sem ekki ná grunnhæfni í lesskilningi hækkar úr 22% í 26% milli kannana. Hjá drengjum hækkar hlutfallið úr 29% í 34%.
Mun lægra hlutfall karla en kvenna hefur lokið háskólaprófi undanfarin ár. Drengir virðast því ekki jafn vel undirbúnir og stúlkur fyrir hefðbundið framhaldsskólanám að loknum grunnskóla. Það sést á tölum um brottfall úr framhaldsskólum og útskriftum úr framhaldsskólum og tölfræðilegum upplýsingum frá háskólum landsins. Árið 1975 var kynjahlutfall þeirra sem luku stúdentsprófi jafnt. Árið 2018 var hlutfallið hins vegar 60% konur og 40% karlar. Þegar tölur um þá sem ljúka námi í háskóla eru skoðaðar eykst munurinn. Árið 1973 voru 76% þeirra sem luku háskólaprófi karlmenn. Árið 1985 var hlutfall kynjanna jafnt, sem var gríðarlega jákvæð þróun. Í dag er staðan hins vegar sú að 34% þeirra sem ljúka háskólaprófi eru karlmenn. Það er ljóst að einhvers staðar er pottur brotinn og nauðsynlegt er að ráðast í aðgerðir til þess að bæta stöðu drengja í skólakerfinu og jafna þennan mun.
Líðan nemenda skiptir máli í þessu samhengi. Skýrsla sem fyrirtækið Rannsóknir og greining gerði fyrir mennta- og menningarmálaráðuneytið árið 2018 sýndi að börnum í 8.–10. bekk grunnskóla líður verr nú en fyrir 20 árum. Stúlkum líður almennt verr en drengjum en þær standa sig samt betur í námi. Orsakaþættir eru margir, allt frá minni svefni yfir í neyslu vímuefna, auk þess sem tilkoma samfélagsmiðla meðal barna og ungmenna, sem þekktist ekki fyrr en eftir 2012, á einnig þátt í verri líðan. Mikilvægt er að í undirbúningi aðgerðaáætlunarinnar séu þessir þættir skoðaðir vel, rýnt verði hvað valdi versnandi líðan nemenda og að aðgerðaáætlunin taki á því. Verri líðan stúlkna er sérstakt áhyggjuefni sem taka verður á og er skorað á yfirvöld menntamála og heilbrigðismála að hefja strax skoðun á þeirri stöðu og er það einmitt líka gert í þessari þingsályktunartillögu.
Herra forseti. Að lokum vil ég benda á að ójafnræði þegar kemur að menntun mun leiða til samfélagslegra vandamála síðar meir. Ef við horfum á að svona mikið ójafnvægi myndist milli kynja þegar kemur að menntun mun það leiða til félagslegra vandamála seinna meir. Við þurfum að huga að þessu og skoða hvers vegna drengir finna sig ekki í skólakerfinu. Hvað er það sem veldur? Frá því að þessi þingsályktunartillaga var kynnt hefur heilmikil umræða verið í samfélaginu um stöðu drengja í skólakerfinu og m.a. verið bent á að drengir fái mun meiri athygli og mun meiri tíma kennara og stuðningsfulltrúa í skólakerfinu og fái mun oftar stuðning, en að sú athygli sem drengjum sé veitt í skólakerfinu sé í yfirgnæfandi mæli neikvæð athygli, að verið sé að skamma þá eða benda þeim á að þeir standi sig ekki. Nú er sú sem hér stendur enginn sérfræðingur í þessu, en mér þætti gaman að vita, og tel mikilvægt að það verði skoðað í þessari aðgerðaáætlun, hvort þessi neikvæðu skilaboð sem annað kynið fær umtalsvert umfram hitt í skólakerfinu geti á einhvern hátt orsakað það brottfall sem þarna er og orsakað það að drengir finni sig ekki í skólakerfinu. Ef maður fær frá unga aldri, frá sex ára bekk, þau skilaboð frá því samfélagi sem maður á að vera í í tíu ár, það er skólaskylda í tíu ár og maður er þar mikinn hluta af vökutíma sínum, að maður standi sig ekki, að maður sé ekki duglegur, að maður eigi að gera eitthvað öðruvísi og vera stilltur og fara frá, þá getur það haft langvarandi áhrif. Það myndast vantraust til þessa kerfis og vantraust um að maður eigir heima þarna þar sem maður passar augljóslega illa inn. Ef þessi neikvæðu skilaboð eru meginþorri þeirra skilaboða sem maður fær kann það mögulega að lita upplifun manns til langrar framtíðar.
Herra forseti. Ályktunin er sakleysisleg, hún er einfaldlega sú að fela mennta- og menningarmálaráðherra að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu og ráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á hausti komanda. Að þessu sögðu legg ég til að þingsályktunartillagan verði send hv. allsherjar- og menntamálanefnd til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að koma fram með þetta góða mál. Af því að við erum, held ég, sammála um hvað það er sem orsakar raunverulega þennan vanda langaði mig til að spyrja hv. þingmann hvort og hversu langt aftur hún hafi farið í rýni á því hvort drengirnir okkar hafi í gegnum tíðina, kannski í áraraðir og miklu lengur en bara síðustu tíu árin, staðið hallari fæti. Eða hvernig er þetta? Við sjáum að sú þróun fer sífellt vaxandi. Hefur hv. þingmaður ekki líka velt því fyrir sér hvaða skilaboð við séum hugsanlega að senda þessum ungu piltum? Hvernig er fjölskyldugerðin okkar? Getur það haft eitthvað að segja? Og hvernig skólakerfið sjálft virkar í rauninni, þegar ekki tekst að kenna barni að lesa á tíu árum í grunnskóla? Við sjáum yfir þriðjung þessara drengja útskrifast illa læsa og með lélegan lesskilning.
Mig langar til að velta því upp með hv. þingmanni, mér finnst þetta málefni bara svo ofboðslega mikilvægt og það hlýtur að vera okkur öllum hjartkært: Í hversu mörg horn þurfum við að líta og hvað verðum við að skoða, umfram það sem hv. þingmaður nefnir réttilega að hugsanlega séum við að senda neikvæð skilaboð: Þú ert bara ekki nógu klár og frábær og gengur ekki vel í skólanum? Kannski höfum við jafnvel komið til þeirra svo neikvæðri ímynd að það sé ekki til neins að vera í skóla. En það er jú skólaskylda og þeir hafa tækifæri í tíu ár til að læra að lesa þar. Það er annar punktur sem mig langar til að koma að, af því að ég er að hrúga þessu á hv. þingmann, þ.e. hvernig menntakerfið er byggt upp. Af hverju látum við börnin okkar læra svona mörg fög áður en þau eru orðin læs (Forseti hringir.) og jafnvel áður en þau eru farin að tala tungumálið almennilega?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég væri til í að standa hér í allan dag og ræða þetta (IngS: Ég líka.) af því að þetta er mér mikið hjartans mál, eftir að hafa farið með fjögur börn í gegnum skólakerfið og er þó ekki búin. Auðvitað eru fjölmargar kenningar uppi en það sem mér svíður sárast er að þegar ég ræði þetta, eða þegar aðrir leyfa sér að ræða þetta, jafnvel miklir sérfræðingar á sínu sviði, er farið með þetta eins og það sé kynjastríð. En að sjálfsögðu er þetta ekki kynjastríð því að öll börn skipta okkur jafn miklu máli. Eins og ég segi eru margar kenningar þarna á bak við.
Hv. þingmaður spurði: Er þetta nýtt mál eða hefur þetta kannski alltaf verið svona? Árið 1975 var kynjahlutfall þeirra sem luku stúdentsprófi jafnt. Það eru næstum því 50 ár síðan, 45 ár síðan. Árið 2018 var hlutfallið 60% konur og 40% karlar. Árið 1973 voru 76% þeirra sem luku háskólaprófi karlmenn og þá var farið í sérstakt átak af því að allir voru sammála um að ótækt væri að það hallaði svo mikið á konur. Þegar kemur að menntun skiptir jafnrétti svo miklu máli af því að það eykur líka félagslega færni. Það er ekki bara að einhver sé góður á bókina heldur er líka svo margt annað. Árið 1985, 12 árum seinna, var hlutfall kynjanna sem lauk háskóla orðið jafnt. Allir fögnuðu því. En í dag, hátt í 40 árum síðar, er hlutfallið orðið þannig að 34% þeirra sem ljúka háskólaprófi eru karlmenn. Við erum því komin algjörlega á hinn veginn. Ég held að þetta sé þróun sem átt hefur sér stað bara undanfarna áratugi. Ég veit ekki hvað það er sem veldur þessu, ég átta mig ekki á því, enda þyrfti þá kannski ekki fjögur ár til að rannsaka það eins og við leggjum til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir svarið. Ég tek líka undir með hv. þingmanni um að ég væri til í að standa hér í allan dag og velta þessu fyrir mér. Ég veit að við kæmumst sennilega ekki að hinum stóra sannleika í málinu. Athyglisvert að hún segi að þetta sé að gerast núna. Það er greinilegt að konurnar eru hreinlega að taka völdin. Hvað er það sem veldur? Er það þessi femíníska barátta sem við höfum verið að kalla eftir í sambandi við jafnræði, að við séum kannski bara búin að komast yfir það markmið, að það sé ekki lengur jafnræði heldur bara orðið misræmi og það halli á hitt kynið? En ég tek undir með hv. þingmanni að þetta snýst ekki um okkur og þá, við verðum einhvern veginn að taka utan um þetta.
Hefur hv. þingmaður kannski velt því upp hvaða afleiðingar það hefur að einstaklingur skuli jafnvel strax í upphafi skólagöngu missa móðinn af því að honum var sett fyrir svo mikið efni að hann veldur því ekki? Hann er ólæs og með kvíða, vanlíðan og depurð. Við horfum upp á það að sennilega er hvergi nokkurs staðar í Evrópu, ef nokkurs staðar í heiminum, sem nokkur börn éta annað eins af ofvirknilyfjum og geðlyfjum vegna kvíða og þunglyndis og depurðar og börnin okkar. Þetta virðast vera samverkandi, samtvinnaðir, ömurlegir þættir sem við horfumst nú í augu við og það virðist ekkert lát vera á því, bara ekki neitt. Þannig að ég vil aftur koma þessu: Gætum við kannski stytt okkur leið pínulítið og byrjað a.m.k. á því að bjóða 6–10 ára börnum upp á það að læra að lesa, skrifa og reikna áður en þau fara að læra landafræði, sögu og eitthvað annað sem er þeim stundum ansi erfitt, sér í lagi ef þau kunna ekki að lesa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að femínismi hafi leitt til mestu framfara sem heimurinn hefur orðið áskynja á undanförnum áratugum og síðustu öldina, í átt að jafnrétti, í átt að manneskjulegra samfélagi, í átt að velferðarkerfi, í átt að jafnræði o.s.frv. Ég mun því aldrei láta eins og það hafi á einhvern hátt haft hér neikvæð áhrif. Hins vegar eru margar kenningar uppi um hvað veldur þessu. Einhverjir segja að launamunur kynjanna á Íslandi valdi þessu, að við séum með svo rótgróinn launamun, eins og fram kom í fjölmiðlum um daginn, að á ákveðnum stöðum á landsbyggðinni séu karlar með grunnskólamenntun jafnvel með hærri laun en konur með háskólapróf. Það er auðvitað mjög sérstök staða að maður þurfi ekki að mennta sig til að eiga möguleika á hærri launum, heldur geti maður labbað inn í hálaunastörf og fengið mjög góð laun án þess að þurfa að mennta sig nokkuð til þess. Ég er hins vegar ekki viss um að það sé það sem valdi því að drengir flosna upp úr menntaskóla þetta snemma. Ég hef lesið í OECD-skýrslum og heyrt á þeirri umræðu sem þar á sér stað, að það kunni að vera að í þeirri aðferð sem við beitum núna við að kenna, skorti endurgjöf, að strákar þurfi frekar á þessari stöðugu endurgjöf að halda en stúlkur. Ég veit ekki hvort það er rétt. En þetta er klárlega nokkuð sem við verðum að takast á við af því að jafnréttið (Forseti hringir.) mun alltaf leiða okkur til farsælli framtíðar.
Virðulegi forseti. Það er svo margt sem mig langar að segja að ég ákvað að stíga aðeins inn og taka hér til máls. Maður hefur séð það í gegnum tíðina, bæði á ferðalögum erlendis og þegar maður er að kynna sér aðstæður á erlendri grundu, menntakerfi annars staðar og aðbúnað barna og kennsluhætti, að í rauninni — þrátt fyrir okkar góða samfélag á flestum stigum a.m.k., eða það ætti að vera það, miðað við gorgeirinn í okkur yfir því að Ísland sé eitt stórasta land í heimi, eins og þar stendur, við þykjumst vera með hreinasta loftið og allt best af öllu og besta vatnið og flottasta tungumálið og ég veit ekki hvað og hvað — er staðreyndin er sú að stundum þarf ekki að gera rosalega mikið til þess að áorka miklu og ná risamarkmiðum. Það þarf ekki alltaf mikla peninga til að gjörbreyta umgjörðinni og gefa a.m.k. ákveðið tækifæri. Það kemur mér mjög á óvart núna í tíð okkar ágæta hæstv. menntamálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, sem er ekki hér hjá okkur til þess að svara, að í rauninni skuli það ekki gert. Mér fannst viljinn vera svo mikill og ástríðan svo mikil þegar kjörtímabilið hófst að ég hafði ákveðnar væntingar um að við myndum sjá jákvæðar breytingar, eða a.m.k. jákvæðari. Nú stöndum við frammi fyrir því að tölvukerfi fyrir samræmd próf er ekki einu sinni uppfært þannig að það á bara að sleppa þeim. Það er afskaplega þægilegt að sleppa þeim bara af því að við skorum jú ekki svo hátt í þeim miðað við aðrar þjóðir í kringum okkur. Við drögum, því miður, lestina, höngum aftan í halanum á allt of mörgum sviðum.
Við erum líka að glíma við einelti, sem hefur nú til allrar lukku dregið mjög mikið úr en er orðið miklu sýnilegra í samfélaginu og við erum að berjast gegn því af öllum kröftum. Því langar mig að segja litla reynslusögu sem mér finnst mjög athygliverð og gerðist á Spáni fyrir allnokkrum árum. Ég heyrði alltaf, þar sem ég sat sunnan undir húsvegg, mikið stuð og mikið fjör, ABBA-söng og bítlalög og allt voða gaman einhvers staðar, einhverjir voru bara í partíi, að ég hélt, klukkan 9 og klukkan 10 og klukkan 11, alltaf á klukkutíma fresti var allt í stuði. Ég fór í smá vettvangskönnun og hvað sé ég? Jú, það er grunnskóli rétt hjá staðnum þar sem ég bjó á þessum tíma. Þar var fjölþjóðlegt samfélag barna alls staðar að og ríkti mikil gleði á skólalóðinni sem var algerlega afgirt og landslagið pínulítið öðruvísi þar en við eigum að venjast. Þau höfðu sett upp hátalara, sem kostaði ekki nema einhverjar baunir, svo maður segi eins og er. Það kostaði nánast ekki neitt að setja hátalara á skólalóðina og ævinlega í frímínútum var sett á eitthvert klassískt lag, eitthvað sem þau gátu sungið með, eitthvað sem veitti gleði þegar þau voru að leika sér með boltann. Það þekkist ekki hér. Ég fór að spyrjast fyrir um þetta og vildi skoða þetta. Mig langaði að vita meira. Af hverju gerið þið þetta? Af hverju er allt í stuði hér í frímínútum? Ofboðslega hlýtur að vera gaman í þessum skóla, allir að syngja og raula, af öllum þjóðum, gulur, rauður, grænn og blár, svartur, hvítur, fjólublár, þau töluðu alls konar tungumál en þau gátu sungið saman því að þetta voru klassísk lög, þau þekktu lögin. Þau nálguðust hvert annað og sungu saman. Það var unaðslegt. Þá kemur það í ljós: Með þessu hafði tekist að koma í veg fyrir einelti, gjörsamlega. Þar var enginn dreginn undir húsvegg og lúskrað á honum einhvers staðar í skjóli og felum. Þarna voru allir sýnilegir og glaðir. Það var svo áberandi. Og það var gaman að tala við kennara sem sögðu að stökkbreyting hefði orðið á líðan og andlegri heilsu barnanna.
Hvað myndi þetta gera fyrir börnin okkar, bara þetta? Þetta kostar ekki neitt. Mætti ekki alveg eins prófa að gera tilraun í einum skóla? Ég myndi náttúrlega vilja hengja hátalara utan á þá alla. Ég veit að söngurinn gleður hjartað, hvað þá þegar allir geta tekið lagið saman. Börnin okkar eru miklu opnari og frjálsari, þau eru ekki svona tepruleg eins og við verðum seinna meir og alltaf að þykjast vera eitthvað annað en við erum. Þau eru það ekki. Þau eru frjáls, þau eru einlæg og með því að gefa þeim þetta, bara þetta litla dæmi, myndi ég segja að þau héldu einlægni sinni og gleði áfram, t.d. í sambandi við tjáningu. Hvað eru þau mörg, börnin okkar, sem eru svo inn í sig að þau þora varla að standa upp og segja nafnið sitt? Hvað er gert í skólanum til að efla sjálfsstyrkingu þeirra? Ég held að það sé afskaplega takmarkað. Ég get sagt sögu af barnabarni mínu, 12 ára gömlu. Það er með harmkvælum að hann leggur í að lesa upphátt fyrir mig. Ég sæi hann ekki alveg standa fyrir framan heilan bekk og ætla að þylja yfir krökkunum. Það gengi ekki upp. Það skortir sjálfstraust, ekki bara í drengina heldur í börnin okkar yfir höfuð. Það erum við sem eigum að koma sjálfstrausti í þau þannig að þeim líði vel í skólanum og þau hafi gaman af að glíma við námið.
Byrjunin er að leggja ekki á þau það þunga klafa að þau nái ekki að skara fram úr neins staðar og kunni ekki einu sinni að lesa. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talar um hvers vegna hér verða svona mikil afföll, og þá stærri hlutinn drengir, þegar komið er upp í framhaldsskóla. Getur ekki verið að þegar maður er ólæs eða með lélegan lesskilning, og mætir þeim áskorunum sem felast í því að ganga yfir þann þröskuld að fara úr grunnskóla yfir í framhaldsskóla, missi maður algjörlega fótanna þegar maður keyrir á vegg og sér að maður höndlar ekki það sem maður er kominn með í fangið? Alveg sama hvað mann langar mikið til að verða eitthvað þegar maður verður stór, alveg sama þótt maður sé tilbúinn að leggja á sig nánast hvað sem er sem ungur maður eða ung kona. Það er grundvallaratriði að við gefum börnunum okkar kerfi sem gerir það að verkum að þeim líður vel í skólanum, sem gerir það að verkum að þau eru læs þegar þau útskrifast úr grunnskóla, sem gerir það að verkum að við þurfum aldrei að standa hér og velta vöngum yfir því hvort börnin okkar séu að flosna upp úr námi af því að þau höndli það ekki vegna ólæsis eða lélegs lesskilnings. Grunnurinn að þessu öllu og undirstaðan er að byrja strax að gefa þeim sjálfstraust, veita þeim öryggi, kenna þeim tjáningu, láta þau syngja og gefa þeim gleði, fylla þau af jákvæðni, bjartsýni og brosi í stað þess að fylla þau nánast, eins og við sjáum með stóran hóp, af depurð og kvíða og þunglyndislyfjum. Við þurfum ekkert að hafa það svona, það þarf ekki að vera svona, virðulegi forseti.
Flokkur fólksins segir: Við viljum ekki sjá þetta svona. Ég ætla að vona að við ætlum hér að taka saman höndum og berjast með oddi og egg fyrir því að við breytum þessu fyrir börnin okkar. Ég veit að við getum það ef við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum. Þetta á ekki að vera pólitík. Þetta er langt vaxið yfir pólitík. Við erum að tala um grasrótina okkar, um framtíðina, um börnin okkar. Og hvað er það sem við viljum gera fyrir þau? Allt. Hvert einasta foreldri, undantekningarlítið eða -laust, segir: Ég vil gera allt fyrir barnið mitt. Þess vegna eigum við að gera það líka, hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar. Við eigum að gera allt fyrir börnin okkar til að þeim líði vel í þeirri tilveru sem við mótum á svo stóran hátt í kringum þau.
Burt séð frá öllu sem ég hef þegar sagt þá get ég líka nefnt annað sem við erum að berjast gegn, Flokkur fólksins. Það er vanlíðan vegna fátæktar, vanlíðan þegar barn er skilið eftir, þegar það getur ekki tekið þátt, hvorki í félagsstarfi, íþróttum né nokkru öðru af því að ekki eru til peningar. Það er okkar líka tryggja að enginn sé skilinn eftir og skilinn út undan. Það eru vond stjórnvöld, virðulegi forseti, sem draga ákveðna þjóðfélagshópa út undir fjósgarð og skilja þá út undan. Nú eru eftir nokkrir mánuðir til að gera bragarbót þannig að við tryggjum fæði, klæði og húsnæði fyrir alla. Það eru börnin okkar sem við eigum að berjast fyrir númer eitt, tvö og þrjú, veita þeim gleði, öryggi og almennilega menntun sem er á þeirra forsendum af því að þau hafa burði til að takast á við hana en eru ekki skilin eftir, eftir útskrift í tíunda bekk, með lélegan lesskilning eða ólæs.
Till. gengur til síðari umr.
Till. gengur til allsh.- og menntmn.