Fróðleikur um nefndastörf

Á Alþingi starfa átta fastanefndir, um störf þeirra og hlutverk er kveðið á í þingsköpum en einnig reglum sem settar hafa verið af forsætisnefnd

Umhverfis- og samgöngunefnd í febrúar 2017©Geirix

Verksvið nefnda


Hlutverk fastanefndanna er einkum tvíþætt:

Meginviðfangsefni þeirra er að fjalla um þingmál sem til þeirra er vísað, þ.e. frumvörp, þings­ályktunar­tillögur og skýrslur. Þing­málum skal vísa til nefnda eftir efni þeirra. Þingið hefur síðasta orðið um vísun mála til fasta­nefnda. 

Þá hafa nefndirnar jafnframt heimild til að fjalla að eigin frumkvæði um ýmis mál sem nefndar­menn óska eftir að þær fjalli um án þess að þar sé beinlínis um þingmál að ræða. Um slík mál getur nefnd gefið þinginu skýrslu og má í henni gera tillögu til þings­ályktunar. Að auki getur nefnd flutt frumvörp og þings­ályktunar­tillögur, ýmist nefndin í heild eða hluti hennar.

Fjárlaganefnd í febrúar 2017©Geirix

Fundir nefnda

Þingnefndir halda einkum fundi þegar Alþingi situr. Nefndirnar geta þó komið saman í þing­hléum eða meðan þing­frestun stendur.

Reglulegir fundir nefndanna eru haldnir tvisvar sinnum í viku og eru þeir haldnir á morgnana þá daga sem þing­fundir eru. Algengt er að haldnir séu auka­fundir, einkum þegar annir eru miklar á síðustu dögum þings fyrir þing­frestun um jól og að vori. Auka­fundir geta verið á mismunandi tímum en oftast er reynt að finna fundar­tíma að morgni þá daga sem þing­fundir eru haldnir. Enn fremur eru auka­fundir í hádeginu. Ekki er heimilt að halda nefndar­fundi á þing­fundar­tíma nema með sam­þykki nefndar­manna og forseta Alþingis.

Nefndir hafa fasta fundar­tíma í hverri viku og því eru reglu­legir fundir nefnd­anna ekki boðaðir sérstaklega. Dagskrár nefndar­funda eru jafnan sendar í tölvu­pósti til nefndar­manna daginn fyrir reglu­legan fund og birtar á vef Alþingis. Til auka­funda er boðað sérstaklega með SMS eða afhendingu fundar­boðs ef sérstaklega stendur á. Ef nauðsyn­legt reynist að fella reglu­legan fund niður er hann afboðaður á sama hátt og áður greinir. Ávallt er sendur tölvu­póstur til nefndarmanna við boðun auka­fundar eða til­kynningu fundar­falls.

Velferðarnefnd í febrúar 2017  ©Geirix

Fundatafla nefnda er ákveðin af forseta og hefur jafnan verið birt fljótlega eftir að kjörið hefur verið í fasta­nefndir en samkvæmt þing­sköpum er það gert í upphafi kjörtímabils.

Reglur um frágang á fundargerðum

Forsætisnefnd hefur sett reglur um frágang fundargerða fastanefnda Alþingis.

Áheyrnarfulltrúar

Þingflokkur, sem ekki á fulltrúa í nefnd, getur óskað eftir því að nefndin veiti honum áheyrnar­aðild. Sama gildir um þing­menn utan flokka. Áheyrnar­fulltrúar eru boðaðir til funda eins og aðal­menn og fá öll sömu gögn og þeir. Áheyrnar­fulltrúar hafa rétt til að tjá sig um efni dagskrár­máls á fundum nefndar­innar en njóta ekki atkvæðis­réttar. Þeir geta ekki gefið út nefndar­álit en oftast er tilgreint hvort þeir eru samþykkir áliti nefndar eða hluta hennar.

Venja er að áheyrnar­fulltrúar eigi sæti á öllum fundum nefndar en þess eru líka dæmi að áheyrnar­aðild taki aðeins til tiltekins máls eða mála í nefnd. Eru áheyrnar­fulltrúar þá aðeins boðaðir á nefndar­fundi þegar það mál er á dagskrá.

Nánari upplýsingar er að finna í reglum forsætisnefndar um áheyrnar­fulltrúa á fundum fasta­nefnda.

Nefndadagar

Í starfsáætlun Alþingis er gert ráð fyrir sérstökum nefnda­dögum, nokkrum í senn, að jafnaði tvisvar á haust-, vetrar- og vorþingi og loks í lok september.

Meðan á nefnda­dögum stendur falla þing­fundir niður og reglu­leg funda­tafla nefnda gildir ekki. Í stað þess halda nefndirnar fundi alla dagana frá morgni til kvölds og gildir þá sérstök funda­tafla. 

Reynt er að skipta fundar­tíma nokkuð jafnt milli nefnda en einnig er tekið mið af mála­fjölda hjá hverri nefnd og hversu mikinn tíma þarf til að ljúka þeim. Góður tími gefst þannig til samfelldra nefnda­starfa og þing­menn fá með því móti betra tækifæri en ella til að vinna í þeim málum sem legið hafa fyrir nefndunum.

Eftir síðustu nefnda­daga á hverju haustþingi eða vorþingi falla fastir fundar­tímar nefndanna að jafnaði niður enda miðað við að störfum nefnda ljúki á síðustu nefnda­dögum. Þær geta þó fengið viðbótar­fundartíma ef þörf krefur og eftir því sem þingstörf leyfa.

Ráðherra norrænna samstarfsmála 2017–.©Geirix

Nefndarritarar

Hver nefnd hefur nefndarritara sem er menntaður lög­fræðingur eða viðskipta­fræðingur og situr hann alla fundi nefndarinnar. Að jafnaði starfar hver nefndar­ritari fyrir tvær nefndir. Nefndar­ritari annast undir­búning funda, skráir fundargerð, aflar upplýsinga eftir óskum nefndar og semur drög að álitum nefnda og breytingar­tillögum, auk annarra verkefna, í samráði við formann nefndar. Þá aðstoða nefndar­ritarar þingmenn við þingmála­gerð og veita faglega ráðgjöf.

Gögn nefnda

Frá 2013 (142. löggjafarþingi) er öll skjala­meðferð í nefndastarfi á Alþingi rafræn. Nefndar­menn taka far- eða spjaldtölvur sína með á alla fundi. Gögn sem nefnd þarf að nota eru á sérstöku vef­svæði og eru aðgengil­eg með tenglum í fundar­boði sem sent er nefndar­mönnum í pósti fyrir hvern fund. Þessi gögn eru einkum þing­mál sem vísað hefur verið til nefndar og þau erindi sem nefndinni hafa borist um hvert mál.

Umsjón með gögnum nefnda er á hendi skjala­varðar nefnda­sviðs sem tekur á móti og skráir þau skjöl sem nefndum berast og sér um að þau séu aðgengileg fyrir fundi.

Umsagnir um þingmál

Öllum er frjálst að senda nefnd skriflega umsögn um þingmál að eigin frumkvæði og hefur slík umsögn sömu stöðu og þær sem berast samkvæmt beiðni nefndar.

Sjá nánar í reglum sem forsætisnefnd hefur sett um meðferð erinda til þingnefnda.

Leiðbeiningar um ritun umsagna.

 

Aðgangur að erindum til þingnefnda

Sérstakar reglur, sem forsætis­nefnd Alþingis hefur sett, gilda um meðferð erinda til þing­nefnda og aðgang að þeim, en með erindum er átt við umsagnir, álit og önnur gögn frá ráðu­neytum, stofn­unum, sam­tökum, fyrir­tækjum og einstaklingum.

Meginreglan er sú að aðgangur að erindum til nefnda er öllum heimill. Erindi til nefnda eru aðgengi­leg á vef Alþingis frá 2001 (127. löggjafarþingi). Nefnd getur þó samþykkt að aðgangur að tilteknum erindum eða erindum er varða tiltekið þing­mál sé óheimill þar til afgreiðslu máls lýkur, en sú takmörkun gildir þó ekki um alþingis­menn og starfs­menn Alþingis og þing­flokka.

Nefnd getur ákveðið, að ósk sendanda erindis eða að eigin frumkvæði, að farið skuli með erindi að öllu leyti eða að hluta sem trúnaðar­mál. Ætíð skal fara með erindi sem trúnaðar­mál ef það varðar einka­hagi manna, t.d. umsóknir um ríkis­borgara­rétt. Um aðgang að trúnaðar­skjölum fer samkvæmt þeim vinnu­reglum er gilda á Þjóð­skjala­safni Íslands.

Gestir á nefndarfundum

Algengt er að nefndir fái menn utan þingsins á fundi sína, oftast í tengslum við umfjöllun um stjórnar­frumvörp. Í fyrsta lagi má nefna embættis­menn í ráðu­neytum og ríkis­stofnunum sem unnið hafa að samningu stjórnar­frumvarpa er liggja fyrir nefndinni eða búa yfir sér­þekkingu á því sviði sem þing­málið varðar. Þeir eru fengnir til að skýra efni þing­málsins og svara fyrir­spurnum nefndar­manna. Í öðru lagi koma á nefndar­fundi fulltrúar samtaka er hafa beinna hagsmuna að gæta í tengslum við þing­málið og talið hefur verið rétt að gefa kost á að koma sjónar­miðum sínum á framfæri við nefndina.

Þeir sem boðaðir eru á fund nefndar hafa einnig oft fengið þing­mál til skriflegrar umsagnar og er algengt að þeir séu kallaðir á fund þegar umsögn þeirra liggur fyrir og nefndin vill ræða efni hennar nánar við þá. Ef ekki vinnst tími til að senda mál til skriflegrar umsagnar eru þeir, sem málið varðar, boðaðir til viðræðna við nefndina. Viðræður við gesti eru veiga­mikill þáttur í nefndar­starfinu.

Sjá leiðbeiningar fyrir gesti á nefndarfundum.

Álit nefnda

Álit, sem nefndir senda frá sér, eru í meginatriðum þrenns konar:

Í fyrsta lagi er hefðbundið nefndar­álit. Þegar nefnd hefur lokið athugun þing­máls sendir hún frá sér nefndar­álit þar sem fram kemur afstaða nefndar­innar til málsins. Nefndar­áliti er ætlað að endur­spegla umfjöllun nefndarinnar um þingmál og hver niðurstaða hennar er í málinu. Ef lagðar eru til breytingar á máli sem er til umfjöllunar er gerð grein fyrir þeim í nefndar­áliti. Almennar athuga­semdir og greinargerð með breytingar­tillögum í nefndar­áliti hafa þýðingu við skýringar laga­ákvæða ef samþykkt verða. Nöfn þeirra nefndar­manna sem standa að álitinu og voru á fundi þegar málið var afgreitt frá nefndinni eru rituð undir álitið. Þeir nefndar­menn sem ekki voru á fundi við afgreiðslu málsins eru að jafnaði skráðir fjarverandi í nefndar­áliti. Ef áheyrnar­fulltrúi var viðstaddur afgreiðslu málsins er þess yfirleitt getið í nefndar­áliti hvort hann er samþykkur eða ósamþykkur áliti nefndarinnar eða hluta hennar.

Nefnd getur staðið að áliti sem ein heild eða klofnað í meiri og minni hluta, ýmist einn eða fleiri. Að meirihluta­áliti verða að standa a.m.k. fimm nefndar­menn. Einstaka sinnum myndast þó enginn meiri hluti í nefnd og liggja þá eingöngu fyrir álit minni hluta. Minnihluta­álit eru númeruð í þeirri röð sem þau berast þing­funda­skrifstofunni í Alþingis­húsinu (1. minni hluti, 2. minni hluti o.s.frv.). Þegar nefnd er ekki einhuga um afgreiðslu máls hefur venjan verið sú að hver hluti hennar skilar áliti á sérstöku þingskjali.

Fái nefnd þingmál til umfjöllunar á nýjan leik eftir útgáfu nefndar­álits, oftast milli 2. og 3. umræðu, getur hún gefið út framhalds­nefndarálit. Nefnd getur t.d. ákveðið að gefa út framhalds­nefndarálit ef nefndar­menn vilja fjalla á ný um ákveðin atriði málsins eða þegar nýjar upplýsingar hafa komið fram í málinu sem nefndar­menn vilja ræða.

Nefndarálitum er beint til þingsins og þau rædd við 2. umræðu frumvarpa og síðari umræðu þingsályktunar­tillagna. Framhaldsnefnda­rálit eru oftast rædd við 3. umræðu.

Í öðru lagi veitir nefnd einstaka sinnum umsögn um tiltekinn þátt þingmáls eða mál í heild að ósk annarrar þing­nefndar sem hefur málið til form­legrar umfjöllunar. Venjan er að sú nefnd birti umsögnina sem fylgi­skjal með nefndaráliti sínu um málið.

Í þriðja lagi skila nefndir álitum um þá þætti fjárlagafrumvarpsins sem falla undir málefna­svið þeirra. Þau eru birt sem fylgiskjöl með nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umræðu um fjárlagafrumvarpið.

Fyrirvari í nefndaráliti

Nefndarmaður getur ritað undir nefndarálit með fyrirvara. Í því felst eitt eða fleiri af eftirfarandi atriðum:

Í fyrsta lagi getur nefndarmaður verið fylgjandi málinu en ekki fellt sig við einstakar útfærslur þess eða þá meðferð sem það hefur hlotið hjá nefndinni.

Í öðru lagi getur nefndarmaður haft efasemdir um málið án þess þó að vilja standa gegn afgreiðslu þess.

Í þriðja lagi kann nefndarmaður að ætla sér að leggja fram eða styðja breytingar­tillögur í málinu sem meiri hlutinn stendur ekki að.

Ef nefndarmaður skrifar undir nefndarálit með fyrirvara er eðlilegt að hann geri stuttlega grein fyrir því hvað í fyrirvara hans felst en ítarlegri rökstuðningur komi fram við umræðu málsins. Rétt er að hafa í huga að þótt nefndar­maður skrifi undir álit með fyrirvara getur hann eigi að síður greitt atkvæði með málinu í heild eða flutt eða stutt einstakar breytingar­tillögur er fram koma.

Breytingartillögur

Yfirleitt eru breytingartillögur við þingmál fluttar af nefnd í tengslum við afgreiðslu hennar á málinu eða einstökum nefndar­mönnum og er þá að jafnaði gerð grein fyrir tillögunum í nefndar­áliti. Þingmenn sem ekki eiga aðild að nefndinni geta einnig flutt breytingar­tillögu við málið og geta þá látið stutta greinargerð fylgja breytingar­tillögu sinni.

Algengast er að nefnd (eða nefndarhluti) skili nefndaráliti og flytji breytingar­tillögur á aðskildum þing­skjölum en heimilt er að skila slíku saman á skjali og eru þá breytingar­tillögurnar felldar inn í nefndar­álitið.

Í þingsköpum segir að ráðherrar og þingmenn geti komið fram með breytingar­tillögur við lagafrumvarp eða þingsályktunar­tillögu við hvaða umræðu sem er, en í raun eru breytingar­tillögur aðeins ræddar við 2. og 3. umræðu um lagafrumvörp og síðari umræðu um þingsályktunar­tillögur.

Starfsfriður á nefndarfundum

Mikilvægt er að sem minnst röskun verði á nefndarfundum. Sú óskráða regla gildir að ekki eru leyfðar sím­hringingar inn á nefndarfundi nema erindið sé mjög brýnt og í tengslum við málefni fundarins, enda valda símtöl á nefndar­fundum röskun og ónæði. Þetta gildir einnig um farsíma þingmanna og er mælst til þess að farsímar séu stilltir á „hljótt“ meðan fundir standa yfir. Starfsmenn nefnda­sviðs taka hins vegar við skilaboðum til nefndar­manna og afhenda þeim þau skriflega inn á fund jafnóðum og þau berast ef um áríðandi erindi er að ræða. Ef brýnt er fyrir nefndarmann að bregðast strax við slíkum skilaboðum eða áríðandi símtali ber honum að víkja af fundi á meðan. Fyrir kemur að fjölmiðlar óska eftir að fá að taka myndir af fundum nefnda. Formaður getur þá leyft slíkar myndatökur í upphafi fundar áður en gengið er til dagskrár.

Heimsóknir og vettvangsferðir nefnda

Fastanefndum Alþingis er oft boðið í heimsóknir í ýmsar stofnanir og fyrirtæki sem starfa á málefna­sviði þeirra. Ef tími gefst til að þiggja slík boð er reynt að fara í heimsóknir á föstum fundartíma nefndar.

Nefndum þingsins gefst kostur á að fara í stutta ferð út á land á hverju þingi til að kynna sér mál á málefna­sviði þeirra eftir því sem fjárveitingar leyfa. Sérstakar reglur gilda um slíkar vettvangs­ferðir innan lands og er gert ráð fyrir þessum þætti í starfi nefndanna í fjárveitingu til fastanefnda. Ferðirnar eru að jafnaði farnar í þinghléi, oftast í sumarhléi þingsins, enda erfitt að koma þeim við á þingtíma. Þá voru samþykktar reglur árið 2007 um að fasta­nefndum þingsins gæfist kostur á að fara í eina utanlands­ferð á hverju kjörtímabili en utanríkis­mála­nefnd einu sinni á hverju löggjafarþingi.