Þingrof

Kjarni þingrofshugtaksins er sá að í þingrofi felst heimild handhafa framkvæmdarvaldsins (forseta Íslands að tillögu forsætisráðherra) til að stytta kjörtímabil Alþingis, en Alþingi er kjörið til fjögurra ára í senn. 

Frá því að stjórnarskránni var breytt 1991 er með þingrofi í reynd verið að ákveða kjördag því að það tekur ekki gildi fyrr en á kjördegi. Með breytingunni 1991 var einnig þeirri skipan komið á að landið verður aldrei þingmannslaust þar sem þingmenn halda umboði sínu til kjördags. 

Þrátt fyrir birtingu tilkynningar um þingrof lýkur störfum Alþingis ekki fyrr en þingið hefur samþykkt tillögu um frestun á störfum sínum. Þannig var þingrofsboðskapur birtur 13. mars 2009, en Alþingi var að störfum til 17. apríl. 

Eftir að birt hefur verið tilkynning um þingrof þarf að halda nýjar þingkosningar innan 45 daga frá tilkynningunni og nýtt Alþingi skal koma saman eigi síðar en tíu vikum eftir kjördag.

Þessi kjarni þingrofshugtaksins er af tvennum toga: Pólitískt þingrof og hagkvæmnisþingrof. 

  • Pólitískt þingrof felur í sér að kjörtímabilið er stytt með vísan til þátta eins og t.d. stjórnarslita. Þingrofin 1931, 1937, 1974, 1979 og 2009 voru öll stjórnmálalegs eðlis. 
  • Hagkvæmnisþingrof er þegar ákveðið er að stytta kjörtímabilið svo kjördagur verði á hentugri árstíma en ella hefði orðið. Slíkt þingrof var 1963 en þá var kjörtímabilið, sem hófst eftir kosningar í október 1959, stytt til þess að kjördagur yrði að nýju að sumri líkt og að jafnaði hafði verið áður.

Til viðbótar pólitísku þingrofi og hagkvæmnisþingrofi er einnig skylduþingrof. 

  • Skylduþingrof er tvíþætt; annars vegar er skylt að rjúfa þing þegar krafa Alþingis um að leysa forseta Íslands frá embætti hefur ekki verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu og hins vegar byggir það á ákvæði stjórnarskrár um að skylt sé að rjúfa þing þegar Alþingi hefur samþykkt breytingar á stjórnarskrá. Aldrei hefur komið til þingrofs sem leiðir af kröfu um frávikningu forseta Íslands. Þingrof sem leiða af stjórnarskrábreytingum voru hins vegar 1942 (tvívegis), 1959 (tvívegis), 1967, 1983, 1991, 1995, 1999 og 2013. Þessar stjórnarskrárbreytingar hafa verið samþykktar undir lok kjörtímabilsins og kjördagur því verið óbreyttur frá fyrirhuguðum almennum þingkosningum. Undantekningar eru seinna þingrofið 1942 og sumar- og vetrarþingrofið 1959. Skylduþingrof hafa því sjaldan haft áhrif á lengd kjörtímabilsins. 

Hina almennu heimild til pólitísks þingrofs og hagkvæmnisþingrofs er að finna í 24. gr. stjórnarskrárinnar. Um skylduþingrof eru ákvæði í 79. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um breytingar á stjórnarskrá og í 11. gr. stjórnarskrárinnar þar sem er að finna ákvæði um frávikningu forseta Íslands. 

Tilkynning um þingrof­/kjördag Dagar frá til­kynningu að kjör­degi Kjördagur Ástæður þing­rofs
20.3.1991  30  20.4.1991 (skylduþingrof, stjórnarskrárbreytingar, reglulegur kjördagur) 
25.2.1995  41  8.4.1995 (skylduþingrof, stjórnarskrárbreytingar, reglulegur kjördagur)
25.3.1999  43  8.5.1999 (skylduþingrof, stjórnarskrárbreytingar, reglulegur kjördagur)
13.3.2009
 42  25.4.2009 (pólitískt þingrof, boðað til nýrra kosninga)
 28.3.2013
 29  27.4.2013 (skylduþingrof, stjórnarskrárbreytingar, reglulegur kjördagur)