Verksvið nefnda
Hlutverk fastanefndanna er einkum tvíþætt:
Meginviðfangsefni þeirra er að fjalla um þingmál sem til þeirra er vísað, þ.e. frumvörp, þingsályktunartillögur og skýrslur. Þingmálum skal vísa til nefnda eftir efni þeirra. Þingið hefur síðasta orðið um vísun mála til fastanefnda.
Þá hafa nefndirnar jafnframt heimild til að fjalla að eigin frumkvæði um ýmis mál sem nefndarmenn óska eftir að þær fjalli um án þess að þar sé beinlínis um þingmál að ræða. Um slík mál getur nefnd gefið þinginu skýrslu og má í henni gera tillögu til
þingsályktunar. Að auki getur nefnd flutt frumvörp og þingsályktunartillögur, ýmist nefndin í heild eða hluti hennar.
Fundir nefnda
Þingnefndir halda einkum fundi þegar Alþingi situr. Nefndirnar geta þó komið saman í þinghléum eða meðan þingfrestun stendur.
Reglulegir fundir nefndanna eru haldnir tvisvar sinnum í viku og eru þeir haldnir á morgnana þá daga sem þingfundir eru. Algengt er að haldnir séu aukafundir, einkum þegar annir eru miklar á síðustu dögum
þings fyrir þingfrestun um jól og að vori. Aukafundir geta verið á mismunandi
tímum en oftast er reynt að finna fundartíma að morgni þá daga sem þingfundir eru
haldnir. Enn fremur eru aukafundir í hádeginu. Ekki er
heimilt að halda nefndarfundi á þingfundartíma nema með samþykki nefndarmanna
og forseta Alþingis.
Nefndir hafa fasta fundartíma í hverri viku og því eru reglulegir fundir nefndanna
ekki boðaðir sérstaklega. Dagskrár nefndarfunda eru jafnan sendar í tölvupósti til
nefndarmanna daginn fyrir reglulegan fund og birtar á vef Alþingis. Til aukafunda er
boðað sérstaklega með SMS eða afhendingu fundarboðs ef sérstaklega stendur á.
Dagskrá fundarins er send í tölvupósti til nefndarmanna ásamt því að hún birtist á vef
Alþingis. Ef nauðsynlegt reynist að fella reglulegan fund niður er hann afboðaður á
sama hátt og áður greinir. Ávallt er sendur tölvupóstur til nefndarmanna við boðun
aukafundar eða tilkynningu fundarfalls.
Fundatafla nefnda er ákveðin af
forseta og hefur jafnan verið birt fljótlega eftir að kjörið hefur verið í fastanefndir en
samkvæmt þingsköpum er það gert í upphafi kjörtímabils.
Reglur um frágang á fundargerðum
Forsætisnefnd hefur sett reglur um frágang fundargerða fastanefnda Alþingis.
Áheyrnarfulltrúar
Þingflokkur, sem ekki á fulltrúa í nefnd, getur óskað eftir því að nefndin veiti honum áheyrnaraðild. Sama gildir um þingmenn utan flokka. Áheyrnarfulltrúar eru boðaðir til funda eins og aðalmenn og fá öll sömu gögn og þeir. Áheyrnarfulltrúar hafa rétt til að tjá sig um efni dagskrármáls á fundum nefndarinnar en njóta ekki atkvæðisréttar. Þeir geta ekki gefið út nefndarálit en oftast er tilgreint hvort þeir eru samþykkir áliti nefndar eða hluta hennar.
Venja er að áheyrnarfulltrúar eigi sæti á öllum fundum nefndar en þess eru líka dæmi að áheyrnaraðild taki aðeins til tiltekins máls eða mála í nefnd. Eru áheyrnarfulltrúar þá aðeins boðaðir á nefndarfundi þegar það mál er á dagskrá.
Nánari upplýsingar er að finna í reglum forsætisnefndar um áheyrnarfulltrúa á fundum fastanefnda.
Nefndadagar
Í starfsáætlun Alþingis er gert ráð fyrir sérstökum
nefndadögum, nokkrum í senn, að
jafnaði tvisvar á haust-, vetrar- og vorþingi og loks í lok september.
Meðan á nefndadögum stendur falla þingfundir niður og regluleg fundatafla nefnda
gildir ekki. Í stað þess halda nefndirnar fundi alla dagana frá morgni til kvölds og gildir
þá sérstök fundatafla.
Reynt er að skipta fundartíma nokkuð jafnt milli nefnda en
einnig er tekið mið af málafjölda hjá hverri nefnd og hversu mikinn tíma þarf til að
ljúka þeim. Góður tími gefst þannig til samfelldra nefndastarfa og þingmenn fá með
því móti betra tækifæri en ella til að vinna í þeim málum sem legið hafa fyrir
nefndunum.
Eftir síðustu nefndadaga á hverju haustþingi eða vorþingi falla fastir
fundartímar nefndanna að jafnaði niður enda miðað við að störfum nefnda ljúki á
síðustu nefndadögum. Þær geta þó fengið viðbótarfundartíma ef þörf krefur og eftir
því sem þingstörf leyfa.
Hver nefnd hefur nefndarritara sem er menntaður lögfræðingur eða viðskiptafræðingur og situr hann alla fundi nefndarinnar. Að jafnaði starfar hver nefndarritari fyrir tvær nefndir. Nefndarritari annast undirbúning funda, skráir fundargerð, aflar upplýsinga eftir óskum nefndar og semur drög að álitum nefnda og breytingartillögum, auk annarra verkefna, í samráði við formann nefndar. Þá aðstoða nefndarritarar þingmenn við þingmálagerð og veita faglega ráðgjöf.
Gögn nefnda
Í fundarherbergi hverrar nefndar eru gögn sem nefndin þarf að nota. Þar eru m.a.,
á sérstökum vögnum, möppur merktar nefndarmönnum sem í eru öll þingmál er til
nefndarinnar hefur verið vísað, auk þeirra erinda sem nefndinni hafa borist um málin.
Umsjón með gögnum nefnda er á hendi skjalavarðar nefndasviðs sem tekur á móti
og skráir í gagnagrunn þau skjöl sem nefndum berast og sér um að fyrir hvern fund
séu þau sett í möppur nefndarmanna. Skjalavörður geymir í skjalasafni nefndasviðs
frumrit allra erinda. Öll gögn er varða fjárlaganefnd eru þó geymd hjá starfsmönnum
fjárlaganefndar.
Til að tryggja að hægt sé að setja ný gögn í möppur nefndarmanna og þar með að
nefndarmenn hafi ætíð öll nauðsynleg gögn við höndina á nefndarfundum er mikilvægt
að möppurnar séu ekki fjarlægðar.
Nefndarmaður getur snúið sér til skjalavarðar með ósk um aukaeintök af tilteknum
gögnum úr möppu. Þegar varamaður tekur sæti þingmanns í nefnd eða annar þingmaður tekur að sér fundarsetu í hans stað notar sá möppur og önnur fundargögn þess
sem hann situr fundi fyrir.
Umsagnir um þingmál
Að jafnaði senda nefndir öll þingmál sem þær hafa til umfjöllunar til umsagnar þeim er málið varðar. Yfirleitt er umsagnaraðilum veittur þriggja vikna frestur til að koma skriflegum athugasemdum á framfæri við nefnd. Þessi frestur getur þó verið styttri eða lengri eftir aðstæðum hverju sinni. Það fer eftir eðli og umfangi máls hve margir fá það til umsagnar. Allar umsagnir, sem nefndum berast, eru settar í möppur nefndarmanna.
Ákvörðun um hverjum skuli send þingmál til umsagnar er tekin á nefndarfundi. Venja er að verða við öllum óskum sem fram koma um umsagnaraðila frá nefndarmönnum.
Rétt er að hafa í huga að þeim sem fá mál til umsagnar er ekki skylt að svara. Öllum er og frjálst að senda nefnd skriflega umsögn um þingmál að eigin frumkvæði og hefur slík umsögn sömu stöðu og þær sem berast samkvæmt beiðni nefndar.
Sjá leiðbeiningar um ritun umsagna.
Óskað er eftir því að svör við umsagnarbeiðnum og athugasemdir um þingmál séu send í tölvupósti á netfangið nefndasvid@althingi.is eða bréflega til nefndasviðs skrifstofu Alþingis, Austurstræti 8-10, 150 Reykjavík.
Aðgangur að erindum til þingnefnda
Sérstakar reglur, sem forsætisnefnd Alþingis hefur sett, gilda um meðferð erinda til þingnefnda og aðgang að þeim, en með erindum er átt við umsagnir, álit og önnur gögn frá ráðuneytum, stofnunum, samtökum, fyrirtækjum og einstaklingum.
Meginreglan er sú að aðgangur að erindum til nefnda er öllum heimill. Erindi til nefnda eru aðgengileg á vef Alþingis frá 2001 (127. löggjafarþingi). Nefnd getur þó samþykkt að aðgangur að tilteknum erindum eða erindum er varða tiltekið þingmál sé óheimill þar til afgreiðslu máls lýkur, en sú takmörkun gildir þó ekki um alþingismenn og starfsmenn Alþingis og þingflokka.
Nefnd getur ákveðið, að ósk sendanda erindis eða að eigin frumkvæði, að farið skuli með erindi að öllu leyti eða að hluta sem trúnaðarmál. Ætíð skal fara með erindi sem trúnaðarmál ef það varðar einkahagi manna, t.d. umsóknir um ríkisborgararétt. Um aðgang að trúnaðarskjölum fer samkvæmt þeim vinnureglum er gilda á Þjóðskjalasafni Íslands.
Gestir á nefndarfundum
Algengt er að nefndir fái menn utan þingsins á fundi sína, oftast í tengslum við umfjöllun um stjórnarfrumvörp. Í fyrsta lagi má nefna embættismenn í ráðuneytum og ríkisstofnunum sem unnið hafa að samningu stjórnarfrumvarpa er liggja fyrir nefndinni eða búa yfir sérþekkingu á því sviði sem þingmálið varðar. Þeir eru fengnir til að skýra efni þingmálsins og svara fyrirspurnum nefndarmanna. Í öðru lagi koma á nefndarfundi fulltrúar samtaka er hafa beinna hagsmuna að gæta í tengslum við þingmálið og talið hefur verið rétt að gefa kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina.
Þeir sem boðaðir eru á fund nefndar hafa einnig oft fengið þingmál til skriflegrar umsagnar og er algengt að þeir séu kallaðir á fund þegar umsögn þeirra liggur fyrir og nefndin vill ræða efni hennar nánar við þá. Ef ekki vinnst tími til að senda mál til skriflegrar umsagnar eru þeir, sem málið varðar, boðaðir til viðræðna við nefndina. Viðræður við gesti eru veigamikill þáttur í nefndarstarfinu.
Sjá leiðbeiningar fyrir gesti á nefndarfundum.
Álit nefnda
Álit, sem nefndir senda frá sér, eru í meginatriðum þrenns konar:
Í fyrsta lagi er hefðbundið nefndarálit. Þegar nefnd hefur lokið athugun þingmáls
sendir hún frá sér nefndarálit þar sem fram kemur afstaða nefndarinnar til málsins.
Nefndaráliti er ætlað að endurspegla umfjöllun nefndarinnar um þingmál og hver
niðurstaða hennar er í málinu. Ef lagðar eru til breytingar á máli sem er til umfjöllunar
er gerð grein fyrir þeim í nefndaráliti. Almennar athugasemdir og greinargerð með
breytingartillögum í nefndaráliti hafa þýðingu við skýringar lagaákvæða ef samþykkt
verða. Nöfn þeirra nefndarmanna sem standa að álitinu og voru á fundi þegar málið
var afgreitt frá nefndinni eru rituð undir álitið. Þeir nefndarmenn sem ekki voru á
fundi við afgreiðslu málsins eru að jafnaði skráðir fjarverandi í nefndaráliti. Ef
áheyrnarfulltrúi var viðstaddur afgreiðslu málsins er þess yfirleitt getið í nefndaráliti
hvort hann er samþykkur eða ósamþykkur áliti nefndarinnar eða hluta hennar.
Nefnd getur staðið að áliti sem ein heild eða klofnað í meiri og minni hluta, ýmist
einn eða fleiri. Að meirihlutaáliti verða að standa a.m.k. fimm nefndarmenn. Einstaka
sinnum myndast þó enginn meiri hluti í nefnd og liggja þá eingöngu fyrir álit minni
hluta. Minnihlutaálit eru númeruð í þeirri röð sem þau berast þingfundaskrifstofunni
í Alþingishúsinu (1. minni hluti, 2. minni hluti o.s.frv.). Þegar nefnd er ekki einhuga
um afgreiðslu máls hefur venjan verið sú að hver hluti hennar skilar áliti á sérstöku
þingskjali.
Fái nefnd þingmál til umfjöllunar á nýjan leik eftir útgáfu nefndarálits, oftast milli
2. og 3. umræðu, getur hún gefið út framhaldsnefndarálit. Nefnd getur t.d. ákveðið
að gefa út framhaldsnefndarálit ef nefndarmenn vilja fjalla á ný um ákveðin atriði
málsins eða þegar nýjar upplýsingar hafa komið fram í málinu sem nefndarmenn vilja
ræða.
Nefndarálitum er beint til þingsins og þau rædd við 2. umræðu frumvarpa og síðari
umræðu þingsályktunartillagna. Framhaldsnefndarálit eru oftast rædd við 3. umræðu.
Í öðru lagi veitir nefnd einstaka sinnum umsögn um tiltekinn þátt þingmáls eða mál
í heild að ósk annarrar þingnefndar sem hefur málið til formlegrar umfjöllunar.
Venjan er að sú nefnd birti umsögnina sem fylgiskjal með nefndaráliti sínu um málið.
Í þriðja lagi skila nefndir álitum um þá þætti fjárlagafrumvarpsins sem falla undir
málefnasvið þeirra. Þau eru birt sem fylgiskjöl með nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umræðu um fjárlagafrumvarpið.
Fyrirvari í nefndaráliti
Nefndarmaður getur ritað undir nefndarálit með fyrirvara. Í því felst eitt eða fleiri af eftirfarandi atriðum:
Í fyrsta lagi getur nefndarmaður verið fylgjandi málinu en ekki fellt sig við einstakar
útfærslur þess eða þá meðferð sem það hefur hlotið hjá nefndinni.
Í öðru lagi getur nefndarmaður haft efasemdir um málið án þess þó að vilja standa
gegn afgreiðslu þess.
Í þriðja lagi kann nefndarmaður að ætla sér að leggja fram eða styðja breytingartillögur
í málinu sem meiri hlutinn stendur ekki að.
Ef nefndarmaður skrifar undir nefndarálit með fyrirvara er eðlilegt að hann geri
stuttlega grein fyrir því hvað í fyrirvara hans felst en ítarlegri rökstuðningur komi fram
við umræðu málsins. Rétt er að hafa í huga að þótt nefndarmaður skrifi undir álit með
fyrirvara getur hann eigi að síður greitt atkvæði með málinu í heild eða flutt eða stutt
einstakar breytingartillögur er fram koma.
Breytingartillögur
Yfirleitt eru breytingartillögur við þingmál fluttar af nefnd í tengslum við afgreiðslu
hennar á málinu eða einstökum nefndarmönnum og er þá að jafnaði gerð grein fyrir
tillögunum í nefndaráliti. Þingmenn sem ekki eiga aðild að nefndinni geta einnig flutt
breytingartillögu við málið og geta þá látið stutta greinargerð fylgja breytingartillögu
sinni.
Algengast er að nefnd (eða nefndarhluti) skili nefndaráliti og flytji breytingartillögur
á aðskildum þingskjölum en heimilt er að skila slíku saman á skjali og eru þá breytingartillögurnar
felldar inn í nefndarálitið.
Í þingsköpum segir að ráðherrar og þingmenn geti komið fram með breytingartillögur
við lagafrumvarp eða þingsályktunartillögu við hvaða umræðu sem er, en í raun
eru breytingartillögur aðeins ræddar við 2. og 3. umræðu um lagafrumvörp og síðari
umræðu um þingsályktunartillögur.
Starfsfriður á nefndarfundum
Mikilvægt er að sem minnst röskun verði á nefndarfundum. Sú óskráða regla gildir
að ekki eru leyfðar símhringingar inn á nefndarfundi nema erindið sé mjög brýnt og
í tengslum við málefni fundarins, enda valda símtöl á nefndarfundum röskun og
ónæði. Þetta gildir einnig um farsíma þingmanna og er mælst til þess að farsímar séu
stilltir á "hljótt" meðan fundir standa yfir. Starfsmenn nefndasviðs taka hins vegar við
skilaboðum til nefndarmanna og afhenda þeim þau skriflega inn á fund jafnóðum og
þau berast ef um áríðandi erindi er að ræða. Ef brýnt er fyrir nefndarmann að bregðast
strax við slíkum skilaboðum eða áríðandi símtali ber honum að víkja af fundi á meðan.
Fyrir kemur að fjölmiðlar óska eftir að fá að taka myndir af fundum nefnda. Formaður
getur þá leyft slíkar myndatökur í upphafi fundar áður en gengið er til dagskrár.
Heimsóknir og vettvangsferðir nefnda
Fastanefndum Alþingis er oft boðið í heimsóknir í ýmsar stofnanir og fyrirtæki sem starfa á málefnasviði þeirra. Ef tími gefst til að þiggja slík boð er reynt að fara í heimsóknir á föstum fundartíma nefndar.
Nefndum þingsins gefst kostur á að fara í stutta ferð út á land á hverju þingi til að kynna sér mál á málefnasviði þeirra eftir því sem fjárveitingar leyfa. Sérstakar reglur gilda um slíkar vettvangsferðir innan lands og er gert ráð fyrir þessum þætti í starfi nefndanna í fjárveitingu til fastanefnda. Ferðirnar eru að jafnaði farnar í þinghléi, oftast í sumarhléi þingsins, enda erfitt að koma þeim við á þingtíma. Þá voru samþykktar reglur árið 2007 um að fastanefndum þingsins gæfist kostur á að fara í eina utanlandsferð á hverju kjörtímabili en utanríkismálanefnd einu sinni á hverju löggjafarþingi.
Skrifstofa