Almenn hegningarlög

25. fundur
Miðvikudaginn 13. nóvember 1991, kl. 13:49:00 (925)

     Sjávarútvegsráðherra (Þorsteinn Pálsson) :
     Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19 frá 12. febrúar 1940.
    Frv. það sem hér er til umræðu er endurskoðun á XXII. kafla almennra hegningarlaga en sá kafli fjallar um kynferðisbrot. Frv. sama efnis var flutt á 111., 112. og 113. löggafarþingi en varð þá ekki útrætt en er nú flutt óbreytt. Á 110. löggjafarþingi flutti Sólveig Pétursdóttir, hv. 6. þm. Reykv., frv. til breytinga á hegningarlögum í sama tilgangi. Í grg. með því frv. segir hv. 6. þm. Reykv. svo, með leyfi forseta:
    ,,Mikil umræða hefur átt sér stað undanfarið um kynferðisbrot og þá ekki síst gagnvart börnum og ljóst er að allur almenningur lítur þau mál mjög alvarlegum augum. Túlka má þessa umræðu sem nokkurs konar ákall til íslenska réttarkerfisins um að bregaðst ekki hlutverki sínu þegar slík afbrot eru annars vegar. Þess eru jafnvel dæmi að menn hafi haft tækifæri til að fremja fjölda kynferðisbrota á löngu tímabili og getur slíkt haft það í för með sér að almenn virðing fyrir lögum þverri.``
    Aðdragandi þessa frv. sem hér liggur fyrir er sá að þegar nauðgunarmálanefnd, sem svo hefur verið nefnd, skilaði skýrslu sinni í nóvember 1988 var meðal tillagna nefndarinnar frv. til laga um breytingu á 194.--199. gr. almennra hegningarlaga.
    Með hliðsjón af þeim breytingum, sem fram komu í frv. nefndarinnar og því að á Alþingi vorið 1988 var frv. um breytingu á 202. og 203. gr. almennra hegningarlaga vísað til ríkisstjórnarinnar, ákvað þáv. dómsmrh. að láta endurskoða aðrar greinar XXII. kafla

hegningarlaganna áður en frv. nefndarinnar yrði lagt fyrir Alþingi. Fyrstu sjö greinar frv. um breytingu á heiti XXII. kafla laganna og um endurskoðun á 194.--199. gr. eru í frv. þessu óbreyttar frá því sem nauðgunarmálanefnd lagði samhljóða til.
    Þær meginbreytingar sem frv. þetta felur í sér eru í fyrsta lagi að öll ákvæði kaflans eru nú gerð ókynbundin en í gildandi lögum eru margar greinar þannig að einungis konur njóta refsiverndar og karlar einir geta verið gerendur. Tilgangur þessara breytinga er sá að auka réttarvernd almennt gagnvart kynferðisbrotum og eru tillögurnar í samræmi við réttarþróun sem átt hefur sér stað á þessu sviði í öðrum löndum. Þótt þessi brot bitni nær eingöngu á konum er ekki ástæða til að ætla að víðtækari refsivernd raski á nokkurn hátt réttarstöðu kvenna. Ákvæði frv. eiga því jafnt við um athafnir karla og kvenna og taka til kynferðismaka og annarra kynferðisathafna samkynja persóna, eftir því sem við á.
    Í öðru lagi felst í frv. aukin réttarvernd þar sem á því er byggt að samræði verði skýrt rýmra en samkvæmt gildandi lögum, svo sem rakið er í grg. með frv., og að í frv. er lagt til að lögfest verði að önnur kynferðismök verði lögð að jöfnu við samræði.
    Þá eru í frv. ný ákvæði um kynferðislega áreitni. Í gildandi hegningarlögum eru ekki bein ákvæði um þetta en verknaðir sem falla undir framangreindar lýsingar hafa verið heimfærðir undir 209. gr. hegningarlaga sem fjallar um að særa blygðunarsemi.
    Í þriðja lagi eru ákvæði um sifjaspell flutt úr XXI. kafla laganna í þennan kafla, þar sem þau þykja betur eiga heima, enda oft nátengd öðrum kynferðisbrotum.
    Í 1. gr. frv. er lagt til að heiti XXII. kafla laganna verði breytt þannig að tekið verði upp heitið kynferðisbrot í staðinn fyrir skírlífisbrot. Rétt þykir að miða heiti kaflans frekar við einkenni háttseminnar en hin siðrænu viðhorf til brots og brotaþola.
    Í 2. gr. frv. eru lagðar til verulegar breytingar á 194. gr. hegningarlaga, þ.e. þeirri grein sem fjallar um nauðgun. Er lýsing verknaðaraðferðar rýmkuð verulega. Auk þess tekur þetta nýja ákvæði frv. um nauðgun nú, auk beinnar valdbeitingar, til allra refsiverðra ofbeldishótana sem í gildandi lögum eru refsiverðar skv. 196. gr. laganna. Þá felst einnig rýmkun í því að ekki er lengur áskilið að hótun veki ótta um líf, heilbrigði eða velferð.
    Í öðru lagi er í þessari grein sú grundvallarbreyting að lagt er til að ákvæðið verði tvískipt, það er í 1. mgr. almennt ákvæði, í 2. mgr. refsihækkunarákvæði með sjálfstæðum refsimörkum. Núgildandi ákvæði er með refsilágmarki sem lagt er til að fellt verði brott. Með þessu er ekki verið að draga úr því að um alvarlegt brot sé að ræða, heldur er talið að refsiverndin verði virkari með þessum hætti. Þegar ákveðið refsilágmark er í lögum, svo sem í núgildandi 194. gr., er ákveðin hætta til staðar á því að brot verði ekki kært vegna refsilágmarks, hætta er á að ákært sé fyrir brot gegn öðrum greinum laganna sem hafa vægari refsimörk eða jafnvel að dómstólar heimfæri brot undir aðrar greinar þar sem refsimörk eru vægari. Í Danmörku var refsilágmark fellt brott fyrir 15--20 árum af framangreindum ástæðum. En áður var gerð viðamikil rannsókn á dómum um kynferðisbrot og voru niðurstöður hennar að framangreind atriði ættu við rök að styðjast. Þá hefur það verið almenn löggjafarstefna hér og í nágrannalöndunum að fella brott refsilágmark nema við alvarlegustu brotum. Má í því sambandi m.a. benda á 110. gr. og 142. gr. almennra hegningarlaga. Með því að fella niður refsilágmark felst ekki að lagt sé til að dómstólar taki upp vægari refsimat en nú er gert.
    Í 8. gr. frv. er fjallað um sifjaspell. Meginefni núgildandi 190. gr. er flutt í þessa grein og auk þess er tekið upp í greinina nýtt ákvæði um kynferðislega áreitni. Þá er í greininni, eins og í 2. og 3. gr. frv., önnur kynferðismök lögð að jöfnu við samræði. Í núgildandi lögum er sifjaspell refsivert bæði fyrir foreldri og barn sé barnið komið á sakhæfisaldur, en í þessu ákvæði frv. er refsiábyrgð barna og annarra niðja felld brott. Refsimörk eru nokkuð þyngd frá núgildandi lögum.
    Í 3. mgr. eru ákvæði varðandi systkini. Er þeim breytt frá núgildandi ákvæði á þann veg að refsimörk eru hert en jafnframt heimilað að fella niður refsingu þess eða þeirra sem ekki hefur náð 18 ára aldri í stað 16 í núgildandi lögum.
    9. gr. frv. svarar til 201. gr. núgildandi laga með þeirri breytingu, eins og í ýmsum öðrum greinum frv., að bætt er við ákvæðum um önnur kynferðismök og kynferðislega áreitni. Þá er í upptalningu barna bætt við stjúpbarni og sambúðarbarni.
    Varðandi ákvæði 10.--17. gr. er vísað til þess sem segir í athugasemdum. Þó tel ég

rétt að fara nokkrum orðum um 1. mgr. 13. gr. frv. þar sem segir að hver sem stundar vændi sér til framfærslu eða hefur atvinnu eða viðurværi sitt af lauslæti annarra skuli sæta fangelsi allt að fjórum árum. Hvorki samkvæmt gildandi hegningarlögum eða samkvæmt frv. þessu er vændi sem slíkt refsivert, refsiákvæðin taka til þess að stunda vændi sér til framfærslu. Ljóst er að mál þetta á sér margar hliðar og er viðkvæmt og kallar eðlilega á umræður og spurningar um ýmis álitaefni.
    Í frv. eru refsimörk fyrir kynferðisbrot almennt þyngd frá því sem er í gildandi lögum, þó með einstökum frávikum sem nánar er gerð grein fyrir í athugasemdum við viðkomandi greinar. Verði frv. þetta að lögum verða refsimörk fyrir kynferðisbrot hér á landi með þeim þyngstu á Norðurlöndum. Hvatinn að frv. þessu voru tillögur frá nauðgunarmálanefnd um breytingu á 194.--199. gr. almennra hegningarlaga.
    Í skýrslu og tillögum nefndarinnar er mikil áhersla lögð á aukna réttarvernd og aðra aðstoð við fórnarlömb eða þolendur kynferðisbrota. Að bæta réttarstöðu þeirra verður ekki gert með því einu að breyta hegningarlögum. Öll hegningarlög fjalla fyrst og fremst um háttsemi gerenda og hvernig eigi að bregðast við gagnvart honum. Í þessum kafla hegningarlaganna skiptir viðhorf þolenda þó meira máli en víðast annars staðar í hegningarlögum.
    Í frv. eru ákvæði þar sem almenn siðferðisviðhorf og þjóðfélagsviðhorf skipta máli, bæði varðandi mat á einstökum verknaði og alvarleika. Lögð hefur verið áhersla á að gera frv. þannig úr garði að viðunandi friður og jafnvægi megi haldast um viðkvæm siðferðisviðhorf, jafnframt því að bæta réttarvernd þeirra sem fyrir kynferðisbrotum verða.
    Frú forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.