1995. – 1065 ár frá stofnun Alþingis.

120. löggjafarþing. – 230. mál.

428. Svar

utanríkisráðherra við fyrirspurn Marðar Árnasonar um starfskjör í sendiráðum.

Fyrirspurnin hljóðar svo:

Eru upplýsingar, sem fram komu í fréttum Stöðvar tvö 1. desember sl., um launa- og starfskjör í ákveðnu sendiráði réttar?

Hver voru laun og aðrar greiðslur til sendiherra í sendiráðum erlendis árin 1994 og 1995?

Hver var skattfrjáls hluti þeirra greiðslna og á hvaða forsendum eru þær greiðslur undanþegnar skatti?

Hver voru laun og aðrar greiðslur árin 1994 og 1995 til annarra starfsmanna í sendiráðum, flokkað eftir starfsheitum? Hver voru meðallaun og greiðslur á starfsmann, flokkað eftir starfsheitum?

Hver var skattfrjáls hluti þeirra greiðslna og á hvaða forsendum eru þær greiðslur undanþegnar skatti?

Hver var risna sendiherra og annarra starfsmanna í hverju sendiráði árin 1994 og 1995?

Samkvæmt lögum nr. 39/1971 eru starfsmenn utanríkisþjónustunnar skyldugir til að starfa sem fulltrúar utanríkisþjónustunnar erlendis eða í utanríkisráðuneytinu samkvæmt ákvörðun utanríkisráðherra. Eins og tíðkast hjá utanríkisþjónustum flestra ríkja er þessu ákvæði beitt þannig að starfsmenn eru að jafnaði fluttir á þriggja til fimm ára fresti frá einu sendiráði til annars eða til eða frá utanríkisráðuneyti, eftir því sem þarfir utanríkisþjónustunnar segja til um hverju sinni og án þess að einstakir starfsmenn hafi þar áhrif á. Með þessu má segja að starfsmenn hafi framselt búsetufrelsi sitt til ríkisvaldsins. Margar ástæður eru fyrir þessari tilhögun en þess skal einungis getið hér að starfsmenn þurfa að vinna heima með vissu millibili til að halda tengslum við land og þjóð. Á hinn bóginn eru þeir gæslumenn íslenska ríkisins erlendis og of langur tími á hverjum stað slævir athyglina á því sem að gagni gæti komið og tengir starfsmann auk þess of sterkum böndum í því landi sem hann dvelst of lengi í. Einnig er talið nauðsynlegt að auka og miðla þekkingu og reynslu starfsmanna með því að flytja þá til innan starfssvæðis utanríkisþjónustunnar með reglubundnum hætti. Það er því vegna hagsmuna ríkisins sem starfsmenn utanríkisþjónustunnar eru háðir flutningsskyldu alla sína starfsævi og staðaruppbætur eru greiddar til að bæta þeim ýmsa þætti beins og óbeins kostnaðar, álags og óhagræðis sem af þessari flutningsskyldu leiðir fyrir þá sjálfa og fjölskyldur þeirra.

Hvergi svo kunnugt sé hefur tekist að ná samkomulagi um hvernig sundurliða skuli staðaruppbætur, enda vega mismunandi þættir mismikið hjá hverjum einstaklingi. Eina leiðin til að leysa það mál hefur verið að ákvarða starfsmönnum viðbótargreiðslu við þau grunnlaun sem þeir hafa heima. Staðaruppbætur munu greiddar í utanríkisþjónustum allra ríkja og eru hvergi skattlagðar svo vitað sé.

Staðaruppbætur utanríkisþjónustunnar eru mismunandi eftir löndum og gengisþróun einstakra mynta. Þær geta því verið talsvert breytilegar í íslenskum krónum frá ári til árs. Hins vegar eru þær ákvarðaðar til eins árs í senn og breytast ekki á því ári þrátt fyrir gengisbreytingar.

Flutningsskyldan hefur áhrif á alla fjölskyldu starfsmanns sem yfirleitt fylgir honum milli starfsstaða. Af því leiðir að maki missir af eigin starfsbraut, starfsframa og síðast en ekki síst lífeyrisréttindum. Erlendis eiga makar starfsmanna þess yfirleitt engan kost að fá störf við sitt hæfi og hið sama á mjög oft við þegar flutt er heim með óvissu millibili og óljóst er hver langur dvalartíminn verður. Nefna má að af þrettán mökum starfsmanna ráðuneytisins, sem hafa komið heim á undanförnum árum og mega búast við að flytja aftur utan eftir óvissan tíma, eru nú níu án atvinnu, þrír í hlutastarfi og einn í fullri vinnu. Af mökum, sem eru nú erlendis, hafa flestir þurft að segja upp störfum sínum eða hætta í námi. Aðeins er vitað um tvo sem hafa að öruggu starfi að hverfa þegar snúið verður aftur til Íslands en það eru kennarar sem fengu fimm ára leyfi frá störfum, enda koma alþjóðavenjur í flestum tilvikum í veg fyrir slíkt. Ekki er heldur vitað til þess að neinir þeirra hafi föst störf erlendis. Í reynd er því aðeins um eina fyrirvinnu að ræða í fjölskyldum starfsmanna utanríkisþjónustunnar og er reynt að taka tillit til þessa atriðis við ákvörðun staðaruppbóta.

Börn starfsmanna þurfa að skipta um skóla, menningarumhverfi og tungumál með óreglulegu millibili og fylgir því mikið álag fyrir börn og foreldra. Aðlögun að öðrum venjum og aðstæðum á hverjum stað veldur oft verulegum kostnaði og samskipti við ættingja og vini eru dýr vegna fjarlægða. Fjarlægðir í stórborgum valda verulegum aukakostnaði og oft þarf að skipta heimili milli Íslands og starfsstaðar erlendis þegar börnin komast á legg og má svo áfram telja.

Greiðslur til starfsmanns erlendis eru heildargreiðslur til fjölskyldunnar en maki fær engar beinar greiðslur þrátt fyrir verulegt framlag hans beint og óbeint til starfa maka síns. Sjálfur hefur starfsmaður ótakmarkaða starfsskyldu og oft reynir verulega á hana. Samkvæmt lögum um utanríkisþjónustuna er starfsmönnum hennar bannað að vinna nokkur störf utan þjónustunnar, hvort sem þeir eru heima eða erlendis. Hefur það að sjálfsögðu áhrif á möguleika þeirra til tekjuöflunar.

Bústaðir útsendra embættismanna, ekki síst sendiherrabústaðirnir, eru hvort tveggja í senn heimili og opinberir móttökustaðir íslenska ríkisins. Nauðsynlegt er að geta breytt heimili í móttökustað með litlum fyrirvara og fylgja því bæði óþægindi og útgjöld sem greidd eru af staðaruppbótum. Sama gildir um notkun einkabifreiða starfsmanna í opinbera þágu sendiráðsins.

Þegar starfsmaður starfar heima í ráðuneyti falla staðaruppbætur niður. Hann fær því engar bætur fyrir flutningsskylduna þrátt fyrir að hún sé í fullu gildi og óvissa ríki um það hversu lengi hann mun dveljast á Íslandi með allri þeirri röskun sem því getur fylgt. Slíkar bætur eru hins vegar greiddar í ýmsum öðrum ríkjum svo sem Danmörku og Finnlandi. Á þeim tíma eru tekjur hans oftast einu tekjur heimilisins eins og áður er rakið. Þegar yfir lengri tíma er litið gefur upphæð staðaruppbóta þess vegna mjög skekkta mynd af kjörum starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Gera má ráð fyrir að starfsmaður sé erlendis u.þ.b. helming starfstíma síns og fái þá greiddar staðaruppbætur eins og að framan er rakið. Hinn helming tímans er hann við störf í utanríkisráðuneytinu. Þar greiðast engar staðaruppbætur þótt veigamikil rök megi færa fyrir því sökum áframhaldandi flutningsskyldu. Nægir þar að benda á stöðu maka, kjör og lífeyrismál, eins og að framan er rakið, svo og kostnað og fyrirhöfn við að útvega eða ráðstafa húsnæði oft með mjög stuttum fyrirvara o.fl.

Staðaruppbætur í hverju tilviki fara eftir eðli starfs, fjölskylduhögum starfsmanns og almennu kostnaðarstigi í hverju landi. Reglur um þær hafa verið settar í samráði við utanríkismálanefnd í samræmi við lög nr. 39/1971. Þær eru breytilegar í íslenskum krónum eftir gengisþróun hvers gjaldmiðils og yfirleitt talsvert lægri en staðaruppbætur nágrannaríkjanna þótt störfin séu unnin í sömu borgum. Að meðaltali voru mánaðarleg laun og staðaruppbætur þeirra starfsmanna utanríkisþjónustunnar sem störfuðu erlendis árin 1994 og 1995 sem hér segir:

Laun	Staðaruppbætur

Sendiherrar	1994	207.255	413.847

1995	207.255	415.153

Sendifulltrúar	1994	135.108	325.605

1995	135.108	339.343

Sendiráðunautar	1994	107.460	280.573

1995	113.407	276.323

Sendiráðsritarar	1994	94.713	269.875

1995	95.845	277.897

Sendiráðsfulltrúar	1994	94.116	141.534

1995	94.637	142.949

Ritarar	1994	71.319	114.136

1995	69.862	115.510

Risnugreiðslur teljast hluti af rekstrarkostnaði sendiráðanna. Þeim er úthlutað til starfsmanna á grundvelli fyrirliggjandi reynslu og er ætlað að kosta samskipti fyrst og fremst við lykilmenn í stjórnmálalífi, atvinnulífi og menningarlífi í þeim ríkjum þar sem þeir starfa. Utanríkisráðuneytið fylgist með því að risnunni sé ráðstaðað til þeirra verkefna sem nauðsynleg eru talin.

Risnukostnaður í sendiráðunum var að meðaltali á mánuði sem hér segir:

1994	1995

Sendiherrar	98.423	106.398

Sendifulltrúar	21.362	23.079

Sendiráðunautar	28.823	29.527

Sendiráðsritarar	22.843	24.850

Sendiráðsfulltrúar	15.289	14.977

Ritarar	Fá ekki risnu.