139. löggjafarþing 2010–2011.	2. uppprentun.

Þskj. 1829 — 648. mál.	Leiðrétting.

Nefndarálit

um frv. til l. um Þjóðminjasafn Íslands.

Frá meiri hluta menntamálanefndar.

Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Eirík Þorláksson og Jón Vilberg Guðjónsson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Margréti Hallgrímsdóttur þjóðminja
vörð, Sindra Ellertsson Csillag frá Fornleifafræðingafélagi Íslands, Halldóru Huld Sigurðar
dóttur, Þórdísi A. Baldursdóttur og Karen Þóru Sigurkarlsdóttur, sjálfstæða forverði, og Kristínu Huld Sigurðardóttur og Þór Hjaltalín frá Fornleifavernd ríkisins. Þá bárust umsagnir frá Brynju Björk Birgisdóttur, Fornleifafræðingafélagi Íslands, Fornleifavernd ríkisins, Halldóru Ásgeirsdóttur forngripaverði, Karen Þóru Sigurkarlsdóttur gripaforverði og Þórdísi Önnu Baldursdóttur textílforverði og frá Þjóðminjasafni Íslands, Náttúruminjasafni Íslands, Listasafni Íslands, safnaráði FÍSOS og Íslandsdeild ICOM.

Með frumvarpinu er ætlunin að skýra nánar lagalega stöðu Þjóðminjasafns Íslands. Frum
varpið kveður á um að Þjóðminjasafn Íslands skuli taka við og varðveita muni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum og bera ábyrgð á gripum í kirkjum landsins. Þjóð
minjasafninu er einnig veitt heimild til að fela viðurkenndu safni varðveislu gripa til lang
frama, sem og til að lána safngripi tímabundið vegna sýninga eða rannsókna. Þá er lögð til gjaldtökuheimild til handa Þjóðminjasafninu fyrir aðgengi að safninu og ýmsa sértæka þjón
ustu.

Fram kemur í 3. gr. frumvarpsins að hlutverk Þjóðminjasafns Íslands sé að stuðla sem best að varðveislu íslenskra menningarminja og miðla sögu þjóðarinnar. Fram kom hjá umsagnar
aðilum nokkur gagnrýni á að safnið skuli eiga að taka við og varðveita fornmuni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum þar sem slíkt mundi veita Þjóðminjasafninu einkaleyfi á forvörslu gripa úr fornleifarannsóknum og þar af leiðandi skerða atvinnufrelsi sjálfstætt starfandi forvarða. Meiri hlutinn vill benda á að samkvæmt lögum ber Þjóðminja
safn Íslands ábyrgð á varðveislu forngripa. Í því felst umsjón forngripa, bein forvarsla sem og fyrirbyggjandi forvarsla gripa sem berast safninu. Hins vegar hafa ekki verið skýr ákvæði í lögum um skil gripa til safnsins. Skil á forngripum hafa í mörgum tilvikum dregist í áraraðir þar sem skýr ákvæði um skilaskyldu gripa hefur skort. Ætla má að eigi færri en 100 þúsund gripir séu í vörslu einkaaðila við mismunandi skilyrði. Dæmi eru um að gripir hafi orðið fyrir skemmdum í vörslu rannsóknaraðila vegna ófullnægjandi forvörslu á rannsóknarstað eða vegna þess að skilyrðum um forvörslu hefur ekki verið fullnægt. Meiri hlutinn telur því eðli
legt að Þjóðminjasafn Íslands hafi yfirumsjón með og annist forvörslu íslenskra menningar
minja þar sem gripir sem finnast við fornleifarannsóknir eru frumheimildir um menningar
sögu Íslands og almannahagsmunir krefjast þess að varðveisla þeirra og frágangur sé með tilskildum hætti. Ábyrgð Þjóðminjasafns Íslands verður því að vera ótvíræð en meiri hluta
num þykir þó rétt að benda á að safnið getur nýtt sér þjónustu sjálfstætt starfandi forvarða þar sem safnið telur slíkt henta.

Fram kom hjá umsagnaraðilum að mikilvægt væri að undirstrika rannsóknarhlutverk Þjóð
minjasafns Íslands. Meiri hlutinn vill benda á að skv. 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að Þjóðminjasafn Íslands eigi að rækja hlutverk sitt m.a. með því að rannsaka og annast kynn
ingu á menningarminjum með sýningum, útgáfu á fræðilegum ritum og annarri fræðslustarf
semi. Meiri hlutinn vill einnig árétta að skv. 1. gr. frumvarpsins er safnið höfuðsafn á sviði menningarminja. Í 2. mgr. 3. gr. frumvarps til nýrra safnalaga sem liggur fyrir þinginu (þskj. 1152, 650. mál) segir m.a.: Með söfnun, skráningu, varðveislu, rannsóknum, sýningum og annarri miðlun er það hlutverk safna að tryggja menningar- og náttúruarf Íslands."

Nefndin ræddi hugmyndir um embættisheiti forstöðumanns Þjóðminjasafns Íslands sem verið hefur þjóðminjavörður" um árabil. Í máli nokkurra umsagnaraðila kom fram það sjón
armið að nafngiftin væri villandi því að hugtakið þjóðminjar" tæki til ýmissa þátta sem ekki eru lengur á verksviði Þjóðminjasafns Íslands, svo sem fornleifa, mannvirkja og húsa. Meiri hlutinn vill í þessu sambandi árétta að Þjóðminjasafn Íslands er skv. 1. gr. höfuðsafn á sviði menningarminja og gegnir sem slíkt lykilhlutverki í þjóðminjavörslu í landinu. Nafngiftin getur því ekki talist villandi þó að umsýsla og ábyrgð tiltekins hluta þjóðminja sé á forræði annarra aðila. Meiri hlutinn telur eðlilegt að gætt sé samræmis milli heitis Þjóðminjasafns Íslands og embættisheitis forstöðumanns þess og telur ekki tilefni til þess að gera á þeim breytingar að svo stöddu.

Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á 8. gr. frumvarpsins, er lýtur að aflögðum kirkju
gripum, að ákvæðið nái eingöngu til aflagðra, friðaðra kirkjugripa, enda þykir ljóst að annað gæti skapað vanda.

Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið umsagnaraðila um að eðlilegt sé að veita rýmri aðlög
un að breyttu umhverfi hvað varðar m.a. skilaskyldu forngripa og leggur til að gildistöku laganna verði frestað til 1. janúar 2013.

Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi

BREYTINGUM:

1.	Við 2. gr.

a.	Fyrri málsliður 2. mgr. orðist svo: Forstöðumaður Þjóðminjasafns Íslands, þjóð
minjavörður, stjórnar starfsemi og rekstri safnsins.

b.	Fyrirsögn greinarinnar verði: Skipulag og yfirstjórn.

2.	Á eftir orðinu aflagða" í 1. mgr., orðinu aflagðra" í 2. mgr. og orðinu Aflagðir" í fyrirsögn 8. gr. komi: friðaða; friðaðra; og friðaðir.

3.	Í stað ártalsins 2012" í 11. gr. og ákvæði til bráðabirgða komi: 2013.

Alþingi, 31. ágúst 2011.

Skúli Helgason,

form., frsm.

Þuríður Backman.

Ragnheiður Ríkharðsdóttir.

Jónína Rós Guðmundsdóttir,

með fyrirvara.

Unnur Brá Konráðsdóttir.

Margrét Tryggvadóttir.

Oddný G. Harðardóttir.

Auður Lilja Erlingsdóttir.