148. löggjafarþing 2017–2018.

Þingskjal 181 — 112. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um sálfræðiþjónustu í opinberum háskólum.

Flm.: Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson,
Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland,
Jón Steindór Valdimarsson, Una Hildardóttir, Þorsteinn Víglundsson.

Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að auka aðgengi að sálfræði
þjónustu fyrir háskólanema í opinberum háskólum frá og með skólaárinu 2018–2019. Jafn
framt leiti ráðherra leiða til að efla sálfræðiþjónustu í öðrum háskólum en opinberum. Hvort tveggja verði gert í samráði við háskólana sjálfa, Sálfræðingafélag Íslands og heilbrigðis
ráðherra.

Greinargerð.

Á síðustu misserum hefur átt sér stað tímabær og þörf vitundarvakning í samfélaginu um geðheilbrigðismál. Fyrir vikið er fólk nú meðvitaðra en áður um alvarleika geðrænna vanda
mála. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur m.a. fram að ríkisstjórnin leggi sérstaka áherslu á forvarnir og lýðheilsu og er menntakerfið nefnt þar sérstaklega. Einnig kemur þar fram að heilbrigðisþjónusta í framhaldsskólum verði efld með áherslu á geðheilbrigði. Það er fagnaðarefni að efla eigi geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum landsins en þörfin er ekki síður brýn í háskólunum.

Sérstaklega mikilvægt er að efla sálfræðiþjónustu í háskólum landsins í ljósi þess að stærsti aldurshópur háskólanema, 18–25 ára, er í hvað mestri hættu hvað geðræn vandamál varðar. Fleiri ungar konur á þeim aldri mældust með þunglyndiseinkenni á Íslandi en í nokkru öðru Evrópuríki. Hérlendis mælist um fimmti hver kvenmaður á þeim aldri með þunglyndiseinkenni samkvæmt evrópskri heilsufarsrannsókn frá árinu 2015. Algengasta dánarorsök íslenskra karlmanna á aldrinum 18–25 ára er sjálfsvíg en árlega deyja um sex ungir menn á þeim aldri. Miðað við tölur frá árinu 1996 er áætlað að 35–50 manns falli fyrir eigin hendi ár hvert á Íslandi. Samkvæmt skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá árinu 2014 er sjálfsvígstíðni á Íslandi ein sú hæsta í heiminum. Árið 2013 sviptu 49 manns sig lífi og litlu færri féllu fyrir eigin hendi ári síðar. Því er mikilvægt að takast á við þung
lyndi á fyrstu stigum með aðgengilegri sálfræðimeðferð og fyrirbyggjandi úrræðum. Slíkt mundi raunar ekki einungis bjarga mannslífum, heldur einnig tryggja betri skólagöngu. Til að sporna við gífurlegu brotthvarfi nemenda úr námi væri æskilegast að veita viðunandi sálfræðiþjónustu. Samkvæmt hvítbók mennta- og menningarmálaráðherra frá júní 2014 um úrbætur í menntun ljúka einungis 44% framhaldsskólanema námi sínu á tilsettum tíma. Þar kemur einnig fram að brotthvarf íslenskra nemenda megi að mestu leyti rekja til slæmrar geð
heilsu. Ætla má að hið sama eigi við um háskólanema. Ef eitthvað er mætti ætla að einstak
lingur með kvíða eða þunglyndi ætti jafnvel erfiðara með að fóta sig í skóla því fjölmennari sem hann er.

Umtalsverður samfélagslegur kostnaður er falinn í því þegar ungt fólk hverfur frá námi, auk þess sem það verður af tækifæri til að mennta sig eins og hugur þess stendur til. Viðun
andi sálfræðiþjónusta nemenda sparar samfélaginu mikla fjármuni til lengri tíma litið. Sem stendur er fjármunum ekki forgangsraðað rétt til að bregðast við vandanum. Fjöldi einstak
linga þarf að neita sér um þessa lífsnauðsynlegu þjónustu. Það leiðir til umfangsmeiri vanda
mála og kostnaðarfrekari úrræða. Nú þegar er lyfjakostnaður niðurgreiddur og örorkubætur greiddar vegna geðrænna veikinda, en stærstur hluti örorkubóta er greiddur vegna slíkra veikinda. Með aukinni áherslu á geðheilbrigðismál í heilbrigðiskerfinu tækist okkur að koma í veg fyrir þennan samfélagslega kostnað, auk þess sem tækist að bjarga mannslífum, en það eitt og sér ætti að vera nægileg ástæða til þess að grípa til aðgerða.

Nýlegar tölur frá Bandaríkjunum gefa til kynna að 1.653 nemendur séu að meðaltali á hvern skólasálfræðing, en ögn eldri tölur telja 1.353 nemendur vera á hvern skólasálfræðing þar í landi. Viðmið samtaka bandarískra skólasálfræðinga (NASP) gera ráð fyrir því að ekki séu fleiri en 1.000 nemendur á hvern skólasálfræðing. Sé hlutverk skólasálfræðings ekki ein
ungis að greina og veita ráðgjöf, heldur einnig að veita viðeigandi meðferð, er mælt með að 500–700 nemendur séu á hvern skólasálfræðing. Til þess að setja allar framangreindar tölur í samhengi er rétt að nefna að í Háskóla Íslands, fjölmennasta skóla landsins, eru nemendur 12.428 talsins en einungis er hálft stöðugildi sálfræðings innan veggja skólans. Ekkert stöðu
gildi sálfræðings er innan veggja annarra opinberra háskóla. Þess vegna þurfa nemendur að leita sér aðstoðar utan veggja skólanna.

Svo virðist sem fjöldi fólks neiti sér um sálfræðiþjónustu af fjárhagsástæðum en þetta á sérstaklega við um ungt og tekjulágt fólk. Sem dæmi má nefna að algengast þykir að greiða á bilinu 12.000–15.000 kr. fyrir hvern meðferðartíma hjá sálfræðingi. Algengast er að ein
staklingur með kvíða og þunglyndi þurfi að gera ráð fyrir 10–15 meðferðartímum hjá sál
fræðingi hið minnsta. Bein útgjöld vegna slíkrar meðferðar eru því á bilinu 120.000–220.000 kr. Til samanburðar er síðarnefnda upphæðin um 30% af þeirri upphæð sem LÍN lánar ein
staklingi í leiguhúsnæði að hámarki til framfærslu á hverri námsönn. Þess vegna er ljóst að það reynist ungu námsfólki ómögulegt að leita sér aðstoðar sálfræðings miðað við ráðstöf
unarféð sem það hefur á milli handanna.

Markmið tillögunnar er að bregðast við þeim vanda sem skapast þegar sálfræðiþjónusta er ekki nægilega aðgengileg. Lagt er til að aðgengi að sálfræðiþjónustu verði bætt og þá sér
staklega lagt til að stöðugildum sálfræðinga verði fjölgað innan opinberra háskóla. Þar hafi nemendur greiðan aðgang að eins góðri þjónustu og unnt er að veita hverju sinni.