150. löggjafarþing 2019–2020.

Þingskjal 36 — 36. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um fræðslu um vefjagigt og endurskoðun á skipan sérhæfðrar
endurhæfingarþjónustu.

Flm.: Halla Signý Kristjánsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson,
Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir,
Þórarinn Ingi Pétursson, Líneik Anna Sævarsdóttir.

Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferlið og bjóða upp á heildræna meðferð byggða á niður
stöðum gagnreyndra rannsókna.

Greinargerð.

Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi (249. mál) og er nú endurflutt með viðbótarumfjöllun í greinargerð. Við umfjöllun málsins á 149. löggjafarþingi bárust fimm umsagnir um málið, en í þeim öllum var tekið undir markmið þingsályktunar
tillögunnar og þörfin á vitundarvakningu um vefjagigt undirstrikuð. Í umsögn frá embætti landlæknis er tekið undir mikilvægi þess að fram fari endurskoðun á heildarskipulagi þjónustu fyrir einstaklinga með vefjagigt og áhersla lögð á að hún nái til allra þjónustustiga. Félag sjúkraþjálfara benti á að skortur væri á umgjörð fyrir börn með vefjagigt og Þraut ehf. benti á mikilvægi þess að vinnufært fólk með vefjagigt á vægari stigum hefði betri aðgang að þeirri þjónustu sem er í boði.

Vefjagigt (e. fibromyalgia syndrome) er langvinnur sjúkdómur sem samanstendur af fjöl
mörgum einkennum hinum frá ýmsu líffærakerfum. Helstu einkenni eru langvarandi og útbreiddir stoðkerfisverkir, stirðleiki, yfirþyrmandi þreyta og svefntruflanir. Önnur algeng einkenni eru fótapirringur, kuldanæmi, órólegur ristill, ofurnæm þvagblaðra, dauðir fingur (e. Raynaud s phenomenon), einbeitingarskortur og depurð.

Árið 1993 var vefjagigt formlega skilgreind sem sjúkdómur af Alþjóðaheilbrigðismála
stofnuninni (WHO). Töluverðan tíma tók uns sjúkdómurinn öðlaðist almenna viðurkenningu innan læknasamfélagsins en framan af var algengt að litið væri á vefjagigt sem eins konar ruslakistugreiningu. Í gegnum tíðina hafa fordómar verið tengdir sjúkdómnum sem mikilvægt er að eyða með markvissri fræðslu um hann. Vefjagigt mælist hvorki með blóðprufum né röntgenrannsóknum og er það vafalaust ein helsta ástæða fordóma um sjúkdóminn.

Vefjagigt getur lagst mjög hart á fólk og dregið verulega úr lífsgæðum og færni til dag
legra athafna. Vefjagigt hrjáir fólk á öllum aldri en er algengust hjá konum á miðjum aldri. Margar erlendar rannsóknir sýna að lífsgæði þessara einstaklinga eru oft mjög slök, eða tals
vert fyrir neðan það sem almennt gerist í samfélaginu. Birtingarmyndir sjúkdómsins eru margvíslegar. Hjá sumum eru einkennin tiltölulega væg og koma fram seint á ævinni en hjá öðrum eru þau hastarleg og koma fram strax á unglingsárum. Á vægu stigi er fólk með verki sem það ræður að mestu við sjálft og getur haldið nær fullri færni og vinnugetu. Þegar ein
kennin ágerast leitar fólk gjarnan til lækna vegna verkja, þreytu og svefnleysis. Þegar sjúk
dómurinn er á slæmu stigi er fólk undirlagt af verkjum frá morgni til kvölds og færni þess skerðist verulega. Það er oft ekki fyrr en þá sem fólk fær fulla athygli lækna og kerfisins og brugðist er við vandanum af festu. En því miður er hætta á að einstaklingar með vefjagigt á slæmu stigi nái minni bata og allt of margir verða óvinnufærir.

Vitundarvakningar er þörf.

Í desember 2017 voru 1.738 einstaklingar skráðir með vefjagigt sem orsakaþátt í 75% örorku samkvæmt tölum Tryggingastofnunar ríkisins og var meðalaldur þeirra 49,9 ár. Á sama tíma voru 268 einstaklingar á endurhæfingarlífeyri með vefjagigt. Konur á 75% örorku sem höfðu greinst með vefjagigt voru 91,7% tilvika. Vefjagigt var talin meðvirkandi þáttur í 75% örorku hjá 14% allra kvenna sem voru á örorku. Tekið skal fram að örorka vefjagigtar
sjúklinga orsakast oft af samverkandi þáttum vefjagigtar, annarra stoðkerfissjúkdóma og geðsjúkdóma.

Heildstæðar upplýsingar um fjölda einstaklinga sem greindir hafa verið með vefjagigt á Íslandi liggja ekki fyrir. Samkvæmt íslenskri rannsókn frá 1998 má áætla að tæplega 14.000 einstaklingar 18 ára og eldri séu með vefjagigt sem er talsvert meiri fjöldi en erlendar rann
sóknir sýna. Um 90% þeirra sem greinast með sjúkdóminn eru konur. Flestir eru á aldrinum 30–60 ára en umtalsverður fjöldi (yfir 15%) innan við þrítugt. Kostnaður einstaklingsins, heilbrigðiskerfisins og alls samfélagsins af vefjagigt er mjög mikill. Enn sem komið er hefur ekki verið gerð heilsuhagfræðileg úttekt á kostnaði vegna vefjagigtar á Íslandi. Þó hafa evr
ópskar rannsóknir sýnt að 80–90% af útgjöldunum er óbeinn kostnaður vegna veikinda
fjarvista, vinnutaps og örorku. Áætlað er að árlegur kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu, veikindafjarvista og endurhæfingarlífeyris vefjagigtarsjúklinga sé að lágmarki 4–6 milljarðar kr. Framreiknaður kostnaður samfélagsins vegna þeirra vefjagigtarsjúklinga sem voru með 75% örorku í desember 2017 er 1.040 milljarðar kr. ef óvinnufærni helst út starfsævina.

Meðferðarúrræði á Íslandi.

Flestir einstaklingar með vefjagigt eru greindir hjá heilsugæslulækni en í mörgum tilfell
um er leitað eftir frekari staðfestingu hjá gigtarsérfræðingi. Einstaklingar með væg einkenni fá flestir þjónustu í gegnum heilsugæsluna en þeir sem eru með meðalslæma eða slæma vefjagigt þurfa á fjölþættri endurhæfingu að halda með aðkomu fagteymis heilbrigðisstétta. Hérlendis bjóða nokkrar meðferðarstofnanir upp á slíka meðferð og má þar nefna Þraut, Reykjalund, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands og Kristnesspítala. Meðalbiðtími eftir fjölþættri endurhæfingarmeðferð er frá 3–6 mánuðum hjá Heilsustofnuninni í Hvera
gerði og til allt að 2,5 árum hjá Þraut. Bið eftir tíma hjá gigtarlækni getur verið mjög löng. Hreyfistjórar í heilsugæslunni og sjúkraþjálfarar gegna mikilvægu hlutverki í meðferð vefjagigtar og bið eftir meðferð hjá þeim er alla jafna stutt.

Á fyrri stigum sjúkdómsins hefur meðferð vefjagigtar oft verið takmörkuð og handahófs
kennd hérlendis. Fjölmargt er þó hægt að gera til að vinna bug á vefjagigt og því mikilvægt að rétt meðferð hefjist áður en í óefni er komið. Til að svo verði þarf formleg greining og mat á stöðu sjúklinga að eiga sér stað snemma í ferlinu og einstaklingunum þarf að standa heild
ræn gagnreynd meðferð til boða, bæði á heilsugæslustöð og hjá stofnunum sem veita sérhæfðari endurhæfingarmeðferð.

Í hlutaúttekt embættis landlæknis um aðgengi að göngudeildarþjónustu vegna gigtar
sjúkdóma, sem birt var í ágúst 2019, kemur fram það mat landlæknis að biðtími eftir þjónustu sé langt umfram viðmiðunarmörk og að skortur á viðeigandi heilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni með vefjagigt væri sérstakt áhyggjuefni. Þá væri einstaklingum með vefjagigt vísað til Þrautar ehf. frá heilsugæslu, en að jafnaði væru um 600 manns á biðlista og biðin um tvö til þrjú ár. Í úttektinni er bent á nauðsynlegar úrbætur í þjónustunni, bent á að bæta þurfi aðgengi að sérgreinaþjónustu og leiðbeiningar til sjúklinga.

Flutningsmenn telja brýnt að núverandi skipulag heilbrigðisþjónustu vegna vefjagigtar verði endurskoðað með það í huga að sjúkdómsgreining og aðgerðaáætlun vegna vefjagigtar liggi fyrir fyrr í sjúkdómsferlinu en nú tíðkast og að meðferðarþjónusta verði samhliða því efld. Einnig telja flutningsmenn mikilvægt að heilbrigðisráðherra komi af stað fræðslu til almennings um vefjagigt, m.a. til að vinna bug á fordómum vegna sjúkdómsins og eins til að auka almennan skilning á mikilvægi þess að einstaklingar sem búa við langvinna verki grípi sjálfir til aðgerða til að sporna við frekari þróun sjúkdómsins.