breyting á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2027 Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2027, svokallaðan bandorm. Þegar ríkið þarf meiri tekjur eru í grunninn tvær leiðir færar. Önnur er að taka stærri hluta af þeim verðmætum sem þegar eru til í samfélaginu. Hin er að skapa skilyrði fyrir því að verðmætin verði meiri, auka verðmætasköpun. Í rauninni er miklu einfaldara að fara fyrri leiðina. Alþingi getur með einni lagabreytingu hækkað skatt eða gjald og fjármálaráðuneytið getur reiknað nokkuð auðveldlega hverju það skilar í ríkissjóð á næsta ári. Fólk sér og skilur þessar tölur. En það er erfiðara að stækka hagkerfið. Það tekur tíma að auka framleiðni, laða fram fjárfestingu, byggja upp fyrirtæki og fjölga störfum. En það er einmitt sú leið sem skapar varanlegar auknar tekjur í ríkissjóð, ekki einsskiptis blóðtöku. Þess vegna hef ég áhyggjur af þeirri hugsun sem birtist í bandorminum sem liggur hér fyrir. Ég er ekki að halda því fram að allar þær ráðstafanir sem þar er að finna séu nýir skattar en ríkisstjórnin setur sjálf fram töflu undir heitinu Tekjuráðstafanir 2027 og samanlögð áhrif þeirra á ríkissjóð eru tæplega 30 milljarðar. Það munar mest um verðlagsuppfærslu gjalda og viðbótarhækkun kílómetragjalds, hækkun bankaskatts, hækkun skatta á baðlón, breytingu á framleiðsluviðmiði tekjuskatts og lækkun endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna íbúðarhúsnæðis. Ég mun fara yfir nokkra þessara þátta hér í ræðu minni og reyna að gera það á mannamáli þannig að fólk skilji um hvað ræðir því að oft er svona umræða þung, flókin og djúp. Almenningur og fólk nær vonandi innihaldinu til að geta myndað sér upplýsta skoðun og viðhorf. En spurningin er ekki bara sú hvað ríkissjóður fær. Við eigum líka að spyrja: Hvaða áhrif hefur þetta hinum megin við borðið, þaðan sem ríkissjóður er að seilast ofan í vasa annarra? Skattar eru ekki bara tölur í ríkisreikningi. Þeir hafa áhrif á hegðun fólks og fyrirtækja. Öll gjöld gera það. Við erum t.d. með sektir við hraðakstri til að minnka hann. Gjöld og skattar fæla menn frá. Skattar hafa áhrif á það hvort fólk vinnur meira, hvort fyrirtæki fjárfesti eða hvort þau framkvæmi og hvort framkvæmd borgi sig, hvort fyrirtæki ræður nýjan starfsmann eða hvort fjárfesting sem átti að vera á Íslandi fer jafnvel annað, til samkeppnisaðila, því að þjóðin verður að vera samkeppnishæf. Við erum í samkeppni við allan heiminn. Þetta er í rauninni elsta lexía hagfræðinnar sem ég held að flestir hagfræðingar og almenningur skilji. Þetta talaði einmitt Adam Smith um í bókinni Auðlegð þjóðanna. Þar sagði hann, með leyfi forseta: „Háir skattar geta í ákveðnum tilvikum skilað ríkissjóði minni tekjum en hóflegir skattar.“ Hér er Smith að benda á það grundvallaratriði sem gildir enn í dag: Skattstofninn er ekki dauður hlutur. Hann bregst við sköttum. Við gerum það öll. Ef við leggjum á okkur mikla vinnu og við vitum að skattarnir af henni eru mjög miklir þá erum við ólíklegri til að vilja halda því áfram. En þetta gleymist stundum í umræðunni um ríkisfjármál. Við sjáum skattstofn upp á hundruð milljarða og hugsum að ef við hækkum skattprósentuna um ákveðið hlutfall þá fáum við einfaldlega ákveðna fjárhæð til umráða. En ef þetta er gert þá er ekki hægt að gera ráð fyrir því að fólk hegði sér nákvæmlega eins og áður en þetta var gert. Skattar hafa áhrif á hegðun fólks og fyrirtækja. Fyrirtæki fjárfesta ekki jafn mikið, neysla verður ekki eins mikil og áhættusöm fjárfesting er ekki jafn álitleg eftir skattahækkun og fyrir. Við þurfum stundum að taka áhættu í fjárfestingum. Það eru áhættufjárfestingar sem skapa síðan verðmæti sem verða síðan meiri til skiptanna fyrir samfélagið allt. Laura Vartia, hagfræðingur í OECD, rannsakaði sérstaklega áhrif skattlagningar á fjárfestingu og framleiðni. Niðurstaða hennar er m. a. þessi, með leyfi forseta: Fjárfesting bregst neikvætt við hækkun fyrirtækjaskatta. Ég hefði haldið að ríkisstjórnin áttaði sig á þessu, að menn skattleggja sig sjaldan til velsældar. Þetta skiptir gríðarlegu máli vegna þess að fjárfesting dagsins í dag er framleiðni morgundagsins. Og velmegun í landinu eykst ekki nema framleiðni aukist, nema við tökum hana að láni, og það er ekki góð stefna. Með því að leyfa peningunum að vera hjá þeim sem best kunna með þá að fara eykst framleiðni og raunlaun geta hækkað og þannig verður hagvöxtur til. Þannig stækkar skattstofn ríkisins. Þannig stækkar skattsporið og kakan. Við hér á þingi þurfum að hugsa meira um þetta. Við getum fengið meiri tímabundnar tekjur með því að skattleggja hlutina, skera smærri sneið, en til lengri tíma litið skiptir miklu máli hversu stór kakan er sem er til skiptanna. Virðulegi forseti. Bankaskatturinn í þessu frumvarpi er ágætt dæmi um þetta, ekki vegna þess að ég sé að gæta hagsmuna bankanna sérstaklega, þeir eru alveg færir um það sjálfir, heldur vegna þess hvernig umræðan um bankaskattinn afhjúpar þá hugsunarvillu að hægt sé að ákveða með lögum hver beri raunverulega skattbyrði. Í bandorminum sést að það á að hækka skatta á fjármálafyrirtæki úr 0,145% í 0,254% og tekjuáhrifin eru metin sem 6 milljarðar króna. Þetta er 75% hækkun skatthlutfallsins. En þá veltum við fyrir okkur: Hvern er verið að skattleggja? Bankaskattur hljómar eins og eitthvert stórt gímald sem framleiðir peninga, er með peningatré í garðinum hjá sér og skilar milljörðum í hagnað. Við verðum að átta okkur á því að þegar við erum að tala um stórar tölur þá eru tölurnar stórar. Við erum ekki að tala um einhverja vegasjoppu heldur eru þetta íslensku bankarnir. Bankarnir hérlendis eru að stórum hluta í eigu lífeyrissjóða og ríkisins og ótal minni fjárfesta. Þegar kostnaður bankans hækkar getur það komið fram í minni hagnaði eigenda en það getur líka komið fram í kjörum viðskiptavina. Það er ákveðin krafa innan bankans, ávöxtunarkrafa svokölluð, þannig að hér þurfa bankarnir að horfa inn á við og ákveða hvar þeir ætla að láta þetta högg lenda. Það er ekki ég sem er að segja þetta, þetta stendur í bandorminum. Það er dæmi sem menn taka, að ef kostnaðinum er velt út beint á viðskiptavinina og þar erum við að tala um að útlánsvextir hækki um 0,06 prósentustig og innlánsvextir lækki um 0,09 prósentustig. Það kostar því meira að taka lán og þú færð minna fyrir það sem þú hefur inni í bankanum. Það er mikilvægt að halda þessu til haga. En það er sem sagt ekki hægt að skattleggja kennitölu. Þetta endar alltaf einhvers staðar á einstaklingum. Eigendur geta fengið minni arð, starfsmenn minna svigrúm til launahækkana og viðskiptavinir verri kjör. Hvernig byrðin skiptist fer eftir markaðsaðstæðum hverju sinni en skatturinn gufar ekki upp. Þegar skattur leggst á fjármálakerfið skiptir það sérstaklega miklu máli vegna þess að fjármagnskostnaður, þ.e. kostnaður við það að fá fjármagn lánað, teygir sig um allt hagkerfið. Það skiptir máli fyrir fjölskylduna sem er að kaupa hús, fyrirtæki sem kaupir tæki og frumkvöðul sem ætlar að reyna að fjármagna hugmynd og koma henni af stað. Þess vegna finnst mér allt of einfalt að líta á þessa 6 milljarða þannig að þeir komi bara inn í ríkissjóð. Við þurfum að skoða hvaða áhrif það hefur að taka þessa 6 milljarða út úr hinu virka raunhagkerfi. Virðulegi forseti. Sama hugsun kemur fram í húsnæðismálum. Við höfum árum saman rætt um húsnæðisskort, þ.e. skort á húsnæði sem almenningur hefur ráð á og vill búa í, ekki einhverjar lúxusþakíbúðir á hundruð milljóna. Við vitum að eina forsendan til að ná tökum á húsnæðismarkaðnum er einfaldlega að byggja meira. Framboð þarf að aukast. Samt leggur ríkisstjórnin til að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu við íbúðarhúsnæði verði lækkuð úr 35% í 20% og reikna sig til að þetta skili 3,6 milljörðum í ríkissjóð. En hvað gerist hinum megin? Það stendur reyndar í frumvarpinu, sem er ákveðinn heiðarleiki, það er jákvætt að það standi þar, að framkvæmdir við íbúðarhúsnæði verði kostnaðarsamari og að þetta geti að jafnaði verið 1% hækkun. Þetta er lýsandi. Við viljum að það verði meira byggt en hækkum um leið kostnaðinn við að byggja. Auðvitað stoppar 1% kostnaðarauki ekki alla húsbyggingu á Íslandi en á markaði sem er viðkvæmur og stendur og fellur með arðsemisútreikningum, þá skiptir hvert prósent máli. Verkefni sem er hagkvæmt verður óhagkvæmt og verður ekki framkvæmt. Öðru er frestað og kaupverð þarf að hækka til að verkefni gangi upp. Það er þetta sem ég er að tala um. Við verðum líka að horfa hinum megin við borðið, ekki bara hvað ríkissjóður fær. Peningarnir verða ekki til við lagabreytingar. Þeir koma einhvers staðar frá. Þetta á ekki bara við um fyrirtæki. Þetta á líka við um venjulegt vinnandi fólk. Eitt það áhugaverðasta sem er að finna í þessum bandormi er breyting sem flestir launamenn munu sennilega aldrei vita af að hafi verið gerð. Hún heitir breyting á framleiðniviðmiði í tekjuskatti. Orðalag sem fáir skilja. Ég þurfti að leggjast í sérstaka rannsókn til að átta mig á þessu. Hugtakið hljómar tæknilega og sakleysislega en afleiðingin er einföld. Með því að setja framleiðniviðmið í núll árið 2027 hækka skattleysismörkin minna en ella og ríkissjóður fær 3,1 milljarð í sinn hlut. Hér er skattheimta sem leggst á alla launamenn í landinu, alla, 100% launamanna. Það átti ekki að skattleggja vinnandi fólk og venjulegt fólk og það átti ekki að plata, heyrði ég einhvers staðar. Enginn fær sérstakan reikning í heimabankann vegna þessa skatts. Enginn sér nýjan skatt með nýju nafni. Mörkin færast einfaldlega minna en þau hefðu annars gert og ríkissjóður fær meira. Hér er komið að þeirri spurningu sem mér finnst skipta miklu máli: Hversu stórt á ríkið að verða miðað við hagkerfið sem stendur undir því? Það er nefnilega ekki hægt að byggja sterkan ríkissjóð ofan á veikt atvinnulíf. Til lengri tíma er það geta okkar til að standa undir heilbrigðiskerfi, skóla, löggæslu og velferðarkerfi sem veltur á því hversu mikil verðmæti verða til í landinu. Þessu megum við ekki gleyma. Ef íslenskt fyrirtæki fjárfestir og tvöfaldar framleiðni sína verður meira til skiptanna fyrir alla. Það er ekki bara að fyrirtækið hagnist heldur hagnast allt samfélagið. Fyrirtækið getur greitt hærri laun, starfsmenn greiða meiri tekjuskatt og það er hægt að ráða fleiri starfsmenn þannig að heildarskattspor landsins stækkar. Við verðum að átta okkur á þessu. Ef við stækkum kökuna þá stækkar heildarskattspor ríkisins. Það er merkilegt hvað við stjórnmálamenn erum oft uppteknir af því að skipta kökunni en síður uppteknir af því hvernig eigi að gera hana og hvernig eigi að gera hana stærri. Við viljum öll vera flott og stælt og í góðu formi. Það eru færri sem nenna að leggja það á sig. Þetta minnir svolítið á söguna um litlu gulu hænuna. Hún var tilbúin að leggja á sig, aðrir ekki. En síðan þegar átti að njóta þess sem litla gula hænan hafði búið til, brauðsins, þá voru allir til í að stökkva til og fá sinn skerf. Gleymum því ekki að skattlagning hefur áhrif. — Ég sé að tíminn er að verða búinn. Mig langar bara í lokin að segja að það sem við sjáum ekki í þessum bandormi er að fjárfesting sem ekki er ráðist í birtist ekki þar. Fyrirtæki sem ekki var stofnað birtist ekki þar og starfið sem aldrei var til birtist heldur ekki þar. — Afsakið, frú forseti.