aðgerðaáætlun vegna offitu á Íslandi fyrir árin 2026--2030 Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun vegna offitu á Íslandi fyrir árin 2026–2030. Hún var lögð fram á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga og er því endurflutt óbreytt. Frú forseti. Rannsóknir hafa sýnt fram á línulegt samband á milli hækkaðs líkamsþyngdarstuðuls og aukinnar áhættu á langvinnum sjúkdómum eins og sykursýki 2, hjarta- og æðasjúkdómum, lifrarsjúkdómum, allt að 13 tegundum krabbameins, stoðkerfisvanda og almennt hækkaðrar dánartíðni en 15% allra ótímabærra dauðsfalla árið 2024 mátti rekja beint til offitu. Vaxandi tíðni offitu er ein af stærstu lýðheilsuáskorunum samtímans. Ísland er ekki undanskilið þessari þróun og hefur tíðni offitu farið hratt vaxandi hérlendis líkt og annars staðar í heiminum. Árið 2025 voru 60% fullorðinna og 26,4% barna of þung eða með offitu. Þar af eru 24% fullorðinna og 7,5% barna með offitu. Í nýrri skýrslu frá OECD kemur fram að forvarnir til að sporna gegn vaxandi tíðni offitu séu stærsti staki þátturinn sem fækkar tilfellum langvinnra sjúkdóma til framtíðar. Þingsályktunartillagan byggist á skýrslu starfshóps sem var skipaður af ráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, í nóvember 2021 og skilaði skýrslu til þáverandi heilbrigðisráðherra, Willums Þórs Þórssonar, í febrúar 2024. Árið 2025 fór svo fram umfangsmikil vinna heilbrigðisráðuneytisins með aðkomu fjölbreytts hóps fagfólks og annarra haghafa. Að þessari tillögu hafa því komið þrír heilbrigðisráðherrar og fjöldi fagfólks. Árið 2030 er gert ráð fyrir því að 192.000 Íslendingar verði í ofþyngd eða með offitu og að stór hluti þeirra muni lifa við skert lífsgæði vegna hennar eða vegna langvinnra sjúkdóma. Samkvæmt greiningu OECD er því til mikils að vinna að ná að draga úr tíðninni á Íslandi. Með öflugum forvörnum mætti spara 4% útgjalda til heilbrigðisþjónustu á hverju ári fyrir utan bætt lífsgæði. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ítrekað hvatt þjóðir heims til að bregðast við þessari þróun með kerfisbundnum aðgerðum. Orsakir offitu eru fjölþættar. Nú er vitað að um flókinn efnaskiptasjúkdóm er að ræða þar sem samsetning fituvefjar og hormóna breytist. Sjúkdómurinn á m.a. rætur að rekja til erfðaþátta, umhverfis eða áfalla og því er mikilvægt að tekið sé tillit til fjölbreyttra áhrifaþátta við greiningu og meðferð. Um helmingur þeirra aðgerða sem lagðar eru fram í tillögunni rúmast innan ramma fjárlaga og felur í sér að tiltekin verkefni séu sett í forgang hjá þeim stofnunum sem eru ábyrgar fyrir aðgerðunum. Þær aðgerðir sem fela í sér viðbótarkostnað fela í sér útgjöld til skamms tíma, t.d. vegna innleiðingar á nýju verklagi eða kerfi, en fullyrða má að mikil hagkvæmni felist í því að sporna hratt við vaxandi tíðni offitu, lágmarka alvarlega fylgisjúkdóma og auka lífsgæði þeirra sem lifa með offitu. Á fimm ára tímabili áætlunarinnar er gert ráð fyrir 1,2 milljarða heildarkostnaði. Þar telur mest að koma á fót annars og þriðja stigs sérfræðiþjónustu fyrir bæði börn og fullorðna með offituvanda en slík úrræði eru nauðsynleg til að veita viðeigandi greiningu og meðferð og fækka þannig þeim sem búa við skert lífsgæði af völdum sjúkdómsins. Þetta mun án efa leiða til sparnaðar til lengri tíma, t.d. lægri lyfjakostnaðar vegna fylgisjúkdóma, kostnaðar vegna sérhæfðra meðferða, vinnutaps, örorku og fleira. Virðulegi forseti. Vissulega er besta leiðin að bæta almenna lýðheilsu eins og unnið er að samkvæmt lýðheilsustefnu en nú dugar það ekki til. Það þarf að snúa við þessari þróun sem ég hef rakið með sértækum aðgerðum. Fjárfesta þarf í skilvirkum forvörnum, skimunum, greiningaraðferðum, meðferðarúrræðum og langtímaeftirfylgni sem draga úr sjúkdómsbyrði einstaklinga og samfélagsins í heild. Aðgerðaáætluninni er ætlað að endurspegla þau grunngildi sem koma fram bæði í heilbrigðisstefnu og lýðheilsustefnu. Þá tekur hún mið af leiðarvísi Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar um forvarnir og meðferð sem og alþjóðlegum gæðaviðmiðum og klínískum leiðbeiningum. Tillagan skiptist í þrjá kafla og eru sameiginleg markmið aðgerða að móta heildstætt þjónustuferli sem samanstendur af lýðheilsu- og forvarnaaðgerðum, skimun, greiningu, meðferð og eftirfylgni yfir allan lífsferil einstaklings. Samhliða er mikilvægt að þeir einstaklingar sem eru með heilsufarsvandamál fái viðeigandi meðferð og stuðning. Efling forvarna gegn þekktum áhættuþáttum offitu er lykilatriði í að hægja á vaxandi tíðni. Þá er einnig mikilvægt að leggja ekki alla ábyrgð á einstaklinginn heldur stíga skref sem hafa jákvæð áhrif á hegðun með breytingum og hvötum í nærumhverfi einstaklings en nærumhverfið styður ekki alltaf við heilsusamlegt líferni og þá verður árangurinn lítill. Því er mikilvægt að beita aðgerðum sem stuðla m.a. að hollara mataræði og aukinni hreyfingu. Þá þarf að leita leiða til að lágmarka fordóma og vinna gegn rangfærslum um sjúkdóminn þannig að umræðan fari fram af virðingu með áherslu á uppbyggilega orðræðu um eðli sjúkdómsins og skaðsemi fordóma. Frú forseti. Markviss og reglubundin gagnasöfnun er grundvöllur árangursríkrar stefnu og lykilatriði þegar kemur að því að meta árangurinn. Því er lagt til að hefja á ný landskönnun á mataræði barna þar sem nýjustu niðurstöðurnar eru orðnar 20 ára gamlar en norræn vöktun á mataræði, hreyfingu og holdafari 7–12 ára barna á tíu ára tímabili sýndi neikvæða þróun á mataræði íslenskra barna. Í áætluninni er sérstök áhersla til verndar börnum enda vitað að offita í æsku fimmfaldar líkur á offitu og fylgisjúkdómum á fullorðinsárum. Þá er einnig lögð til þátttaka í alþjóðlegu samstarfi um offitu barna á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þannig er hægt að tryggja gæði þeirra gagna sem eru notuð við stefnumótun og forvarnir, bera saman þyngdarþróun barna og unglinga milli þjóða og skapa tækifæri til að nýta alþjóðlega þekkingu og reynslu annarra landa til að þróa árangursríkar og gagnreyndar lausnir hér á landi. Meðferð vegna offitu miðar ekki einungis að því að stuðla að þyngdartapi heldur fyrst og fremst að bættu heilsufari, líðan og lífsgæðum. Horfa þarf til langtímabreytinga á ýmsum lífeðlisfræðilegum mælingum eins og blóðþrýstingi ásamt því að meðhöndla fylgisjúkdóma. Byggja þarf upp fjölbreytt meðferðarúrræði sem grundvallast á þeirri staðreynd að offita er líffræðilegur og fjölþættur sjúkdómur og krefst meðferðar sem er heildræn og gagnreynd og styður við heilbrigðar lífsvenjur. Meðferðarmöguleikar við offitu hafa breyst mikið á undanförnum árum, sérstaklega með tilkomu þyngdarstjórnunarlyfja og efnaskiptaaðgerða. Því þarf að þróa vinnulag er varðar slíka sérhæfða meðferð. Öflug sérfræðiþjónusta við offitu eykur aðgengi að þverfaglegri meðferð og minnkar álag á aðra sérfræðiþjónustu og sjúkrahúsþjónustu. Með þessari áætlun er ætlunin að tryggja þeim sem lifa með sjúkdóminn offitu viðeigandi meðferð. Frú forseti. Ég hef nú farið yfir helstu efnisatriði tillögunnar og legg til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. velferðarnefndar.