stuðningur við nýsköpunarfyrirtæki, 2. umræða.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009. Markmið frumvarpsins er að skýra framkvæmd laganna og auka skilvirkni. Frumvarpið er hluti af heildarendurskoðun á því stuðningskerfi sem lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki mæla fyrir um. Með lögum nr.?140/2024?voru í lok síðasta árs samþykktar breytingar á lögunum sem flestar tengdust skilvirkari framkvæmd, virkara eftirliti og varnaðaráhrifum með tilkomu viðurlaga. Sömuleiðis var ákveðið að ráðast í heildarendurskoðun á lögunum fyrir árslok 2026 og gert ráð fyrir að frumvarp að nýjum heildarlögum verði lagt fram á haustþingi 2026. Tilgangur breytinganna er að tryggja að stuðningurinn fari fyrst og fremst til þeirra fyrirtækja sem stunda raunverulega nýsköpun til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Nefndin fjallaði um fyrirtæki í fjárhagsvanda. Í 2. mgr. 2. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki kemur fram að fyrirtæki sem eiga í fjárhagsvanda falli utan gildissviðs laganna. Kemur það til vegna skilyrða í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar um almenna hópundanþágu, GBER. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að við ákvæðið bætist nýr málsliður sem kveði á um að við mat á fjárhagsvanda skuli taka tillit til fjárhagsstöðu fyrirtækis sem er með meirihlutaeignarhald eða stjórnunarleg yfirráð í nýsköpunarfyrirtækinu, sé slíkt til staðar. Umræddur málsliður er til samræmis við túlkun Evrópudómstólsins í þessum málaflokki. Í einhverjum tilvikum kann málsliður þessi að leysa þann vanda þegar fjárhagsstaða móðurfélags er sterk en nýsköpunarfélag er í fjárhagsvanda, sem þýðir þá að nýsköpunarfyrirtækið getur áfram sótt stuðning.
Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins lýsa yfir stuðningi í umsögn sinni við þá breytingu að líta beri til fjárhagsstöðu móðurfélags eða tengdra aðila að því marki sem hún miði að samræmi við reglur EES um ríkisaðstoð. Samtökin telja þó að breytingin leysi ekki þann rótgróna vanda sem felst í skilgreiningu hugtaksins „fyrirtæki í fjárhagsvanda“ þegar kemur að nýsköpunarfyrirtækjum. Samtökin gagnrýna sérstaklega að áfram sé miðað við fjárhagsstöðu fyrirtækja á umsóknardegi og telja slíka nálgun bæði óraunhæfa í framkvæmd og útilokandi fyrir fyrirtæki í eðlilegum fjárfestingar- og þróunarfasa, jafnvel þótt þau búi yfir staðfestri fjármögnun og raunhæfri rekstraráætlun.
Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar kom fram að það sé grundvallarregla í stjórnsýslu að mat á því hvort skilyrði laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki séu uppfyllt byggist á fyrirsjáanlegum og afmörkuðum tímapunkti, með vísan til jafnræðis umsækjenda og samræmi í framkvæmd við mat á umsóknum. Umsóknardagur er í því samhengi eðlilegur og skýr viðmiðunarpunktur sem er í samræmi við almenna stjórnsýsluframkvæmd þar sem skilyrði þurfa að vera uppfyllt þegar ákvörðun er tekin. Þá bendir ráðuneytið á að byggt sé á ákvæðum reglugerðar ESB um almenna hópundanþágu, GBER, við skilgreiningu á hugtakinu fyrirtæki í fjárhagsvanda og svigrúm til að víkja frá þeirri skilgreiningu sé takmarkað.
Meiri hlutinn tekur fram að umrætt skilyrði um að miða beri fyrirtæki í fjárhagsvanda við umsóknardag kemur fram í 5. mgr. 2. gr. reglugerðar um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 758/2011, en ekki í sjálfum lögunum. Að því gættu að heildarendurskoðun laganna stendur yfir telur meiri hlutinn ekki tilefni að svo stöddu til þess að mæla fyrir í lögunum um skilyrði þess að fyrirtæki verði talið eiga í fjárhagsvanda. Er því áfram gert ráð fyrir að búið verði við reglugerðarákvæði í þessum efnum. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að taka framangreint til skoðunar við endurskoðun á löggjöfinni. Þá tekur meiri hlutinn undir með ráðuneytinu að frábrugðin skilgreining á hugtakinu frá reglugerð ESB um hópundanþágu, GBER, gæti verið til þess fallin að skapa réttaróvissu um lögmæti stuðningsins.
Þá fjallaði nefndin um aðkeypta þjónustu. Í b-lið 6. gr. frumvarpsins er lögð til breyting þess efnis að hámarkshlutfall þess kostnaðar sem fyrirtæki getur talið fram sem styrkhæfan í tengslum við hvert verkefni og er til kominn vegna aðkeyptrar vinnu sé 80% af styrkhæfum kostnaði þess. Þá getur heildarupphæð styrkhæfs kostnaðar samkvæmt málsgreininni aldrei verið umfram 20% af hámarkskostnaði.
Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins bentu á í umsögn sinni að slíkar skorður gætu haft neikvæð áhrif á tækni- og hugverkaiðnað, þar sem útvistun sérhæfðra verkþátta er oft óhjákvæmileg, einkum í lyfjaþróun, líftækni, djúptækni og flókinni hugbúnaðarþróun. Þá skiluðu Samtök iðnaðarins viðbótarumsögn þar sem sérstaklega var farið yfir muninn á annars vegar sjálfstæðri útvistun, þ.e. þar sem heill verkþáttur er falinn ytri aðila með sjálfstæða ábyrgð, og hins vegar beinum rannsóknar- og þróunarkostnaði vegna aðkeyptrar vinnu þar sem ytri þjónusta er framkvæmdarhluti innan verkþáttar sem fyrirtækið leiðir sjálft en hefur ekki eða má ekki hafa innviði til að framkvæma innan húss.
Meiri hlutinn leggur áherslu á að framangreint verði tekið til athugunar við heildarendurskoðun laganna. Ástæða er til að kanna hvort tilefni sé til að gera greinarmun á tegundum útvistunar með hliðsjón af ákvæðum reglugerðar ESB um hópundanþágu, GBER.
Nefndin fjallaði að auki um afgreiðslufrest Rannís. Frumvarpið kveður á um að afgreiðslufrestur?stofnunarinnar verði lengdur. Samkvæmt lögunum hefur Rannís tvo mánuði til að afgreiða umsókn frá því að hún berst en vegna aukins umfangs hefur reynst erfitt að standa við þann tímafrest. Frumvarpið kveður því á um að fresturinn verði lengdur í þrjá mánuði. Umsagnaraðilar bentu á að vandinn fælist fyrst og fremst í því að lögbundnir frestir hafi ekki verið virtir í framkvæmd með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir rekstur og áætlanagerð fyrirtækja. Lenging fresta ein og sér leysi ekki vandann nema tryggt verði að frestir séu bindandi.
Meiri hlutinn tekur undir það sem fram kemur í greinargerð um að mikilvægt sé að Rannís hagi málum þannig að tryggt sé eftir fremsta megni að afgreiðslufrestur sé virtur. Þá sé mikilvægt að stofnunin sinni vel upplýsingagjöf til umsóknaraðila.
Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu:
Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar áréttingu á skilningi b-liðar 5. gr. Með þeim staflið er lagt til að ný málsgrein bætist við 9. gr. laganna þess efnis að gildistími staðfestingar verði lengdur í tvö ár þegar heildarupphæð styrkhæfs kostnaðar er ekki umfram 125 millj. kr. á ári. Þá er lagt til það skilyrði að um sé að ræða fyrirtæki sem telst lítið í skilningi 1. töluliðar 3. gr. laganna en það er fyrirtæki með færri en 50 starfsmenn og árlega veltu undir 10 milljónum evra og/eða efnahagsreikning undir 10 milljónum evra.??
Meiri hlutinn tekur undir áréttingu fjármála- og efnahagsráðuneytis sem fram kemur í minnisblaði þess um þann skilning sem liggur til grundvallar b-lið 5. gr., nánar tiltekið að þótt staðfesting samkvæmt þessu ákvæði gildi í tvö ár skuli fjárhæð stuðnings, stuðningshlutfall og önnur efnisleg skilyrði stuðnings fyrir síðara árið ákvarðast samkvæmt þeim ákvæðum laga sem gilda á því ári sem kostnaðurinn fellur til. Staðfesting samkvæmt þessari málsgrein felur þannig einungis í sér samþykki verkefnisins til tveggja ára en ekki rétt til óbreyttra stuðningsskilmála milli ára.
Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á ákvæðinu til samræmis við minnisblað ráðuneytisins, þ.e. að við bætist orðið áætlaður og þar með kveðið á um áætlaðan árlegan kostnað í 1. málslið.
Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar gildistöku. Í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um að lögin öðlist gildi 1. janúar 2026. Við smíði frumvarpsins var gert ráð fyrir að það tæki gildi fyrir áramót þar sem æskilegt er að gildistaka sé fyrir allt rekstrarár þeirra verkefna sem sótt er um fyrir. Þar sem ekki náðist að mæla fyrir frumvarpinu fyrr en eftir áramót er þörf á að leggja til breytingu á 8. gr.??Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis kemur fram að gildistaka snemma árs, fyrir umsóknarfrest framhaldsumsókna 1. apríl, hefði ekki áhrif á framkvæmd og mat á umsóknum að undanskildu einu efnisatriði sem er ákvæði um að aðkeypt þjónusta geti mest numið 80% af kostnaði verkefnis. Þá kom fram að eðlilegt sé að reglur sem varða styrkhæfan kostnað og aðkeypta þjónustu taki gildi við upphaf þess árs sem verkefnin taka til þannig að sömu reglur gildi fyrir allan kostnað sem fellur til á umsóknarári, sbr. 2. málslið b-liðar 6. gr. frumvarpsins.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn því til breytingu á gildistökuákvæði frumvarpsins þess efnis að það taki gildi strax. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að 2. málsliður b-liðar 6. gr. falli brott með vísan til þess að heppilegast sé að hann taki gildi í upphafi árs. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að hafa efni málsliðarins til hliðsjónar við vinnu við frumvarp að nýjum heildarlögum sem áformað er að leggja fram á haustþingi 2026.
Að lokum er í þriðja lagi lögð til minni háttar leiðrétting á orðalagi í 3. málslið b-liðar 6. gr. sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif.
Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir.
Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Pawel Bartoszek, Sigmundur Ernir Rúnarsson og Sigurþóra Steinunn Bergsdóttir.
Það er raunar bara meiri hluti nefndarinnar sem skrifar undir álitið en ég gat ekki fundið annað en að það væri engu að síður mikill stuðningur við málið í nefndinni og vil ég þakka nefndarmönnum fyrir mjög gott samstarf við umfjöllun um þetta mál. Það er auðvitað verið að gera tiltölulega litlar breytingar en ég vil bara benda á að það er verið að vinna að heildarendurskoðun laganna sem gert er ráð fyrir að komi fram á haustþingi 2026. Það var rætt í nefndinni líka hvort það væri kannski heppilegra að heildarendurskoðunin kæmi öll fram í einu og við værum ekki í einhverjum bútasaumi núna. Ég held að það hefði jafnvel verið heppilegra en þetta skiptir máli, þessar litlu breytingar sem við erum að gera hérna. En þetta er sjónarmið sem var rætt.
Það er eitt sem við leysum ekki í þessu og ég held að öll nefndin hafi verið sammála um það að eðli nýsköpunarfyrirtækja og þessi skilgreining á fyrirtækjum í fjárhagsvanda er ansi flókin og snúin, af því að það er eðli nýsköpunarfyrirtækja að þau skila ekki afgangi til að byrja með. Það er bara eðli þeirra, þau eru auðvitað með mikinn kostnað en litlar tekjur. Því til staðfestingar má nefna að eitt stærsta nýsköpunarfyrirtæki Íslands, Kerecis á Ísafirði, skilaði í rauninni ekki hagnaði fyrr en það var búið að selja fyrir 170 milljarða, sem er kannski lýsandi fyrir þann vanda sem skilgreiningin hefur í för með sér. Það er til bóta að horft sé til móðurfyrirtækja en það stendur eftir að við erum ekki búin að leysa rótgróinn vanda nýsköpunarfyrirtækja og eins og kom fram í áliti meiri hlutans beinum við því til ráðuneytisins að það verði gerður einhver snúningur á því áður en heildarendurskoðun laganna kemur hér fram í haust.
Enn og aftur vil ég bara þakka nefndinni fyrir góða vinnu og vonandi verður þetta bara samþykkt.