Ferill 296. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 901 — 296. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009 (framkvæmd).
Frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og Viðskiptaráði Íslands.
Nefndinni bárust fimm umsagnir auk minnisblaðs frá fjármála- og efnahagsráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Umfjöllun nefndarinnar.
Almennt.
Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, með það að markmiði að skýra framkvæmd laganna og auka skilvirkni. Frumvarpið er hluti af heildarendurskoðun á því stuðningskerfi sem lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki mæla fyrir um. Með lögum nr. 140/2024 voru í lok síðasta árs samþykktar breytingar á lögunum sem flestar tengdust skilvirkari framkvæmd, virkara eftirliti og varnaðaráhrifum með tilkomu viðurlaga. Sömuleiðis var ákveðið að ráðast í heildarendurskoðun á lögunum fyrir árslok 2026 og gert ráð fyrir að frumvarp að nýjum heildarlögum verði lagt fram á haustþingi 2026. Tilgangur breytinganna er að tryggja að stuðningurinn fari fyrst og fremst til þeirra fyrirtækja sem stunda raunverulega nýsköpun til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag.
Fyrirtæki í fjárhagsvanda.
Í 2. mgr. 2. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, kemur fram að fyrirtæki sem eiga í fjárhagsvanda falli utan gildissviðs laganna. Kemur það til vegna skilyrða í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 651/2014 um almenna hópundanþágu (GBER). Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að við ákvæðið bætist nýr málsliður sem kveði á um að við mat á fjárhagsvanda skuli taka tillit til fjárhagsstöðu fyrirtækis sem er með meirihlutaeignarhald eða stjórnunarleg yfirráð í nýsköpunarfyrirtækinu, sé slíkt til staðar. Umræddur málsliður er til samræmis við túlkun Evrópudómstólsins í þessum málaflokki. Í einhverjum tilvikum kann málsliður þessi að leysa þann vanda þegar fjárhagsstaða móðurfélags er sterk en nýsköpunarfélag er í fjárhagsvanda sem þýðir þá að nýsköpunarfyrirtækið getur áfram sótt stuðning.
Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins lýsa yfir stuðningi í umsögn sinni við þá breytingu að líta beri til fjárhagsstöðu móðurfélags eða tengdra aðila að því marki sem hún miði að samræmi við reglur EES um ríkisaðstoð. Samtökin telji þó að breytingin leysi ekki þann rótgróna vanda sem felst í skilgreiningu hugtaksins „fyrirtæki í fjárhagsvanda“ þegar kemur að nýsköpunarfyrirtækjum. Samtökin gagnrýna sérstaklega að áfram sé miðað við fjárhagsstöðu fyrirtækja á umsóknardegi og telja slíka nálgun bæði óraunhæfa í framkvæmd og útilokandi fyrir fyrirtæki í eðlilegum fjárfestingar- og þróunarfasta, jafnvel þótt þau búi yfir staðfestri fjármögnun og raunhæfri rekstraráætlun.
Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar kom fram að það sé grundvallarregla í stjórnsýslu að mat á því hvort skilyrði laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki séu uppfyllt byggist á fyrirsjáanlegum og afmörkuðum tímapunkti, með vísan til jafnræðis umsækjenda og samræmi í framkvæmd við mat á umsóknum. Umsóknardagur er í því samhengi eðlilegur og skýr viðmiðunarpunktur sem er í samræmi við almenna stjórnsýsluframkvæmd þar sem skilyrði þurfa að vera uppfyllt þegar ákvörðun er tekin. Þá bendir ráðuneytið á að byggt sé á ákvæðum reglugerðar ESB um almenna hópundanþágu (GBER) við skilgreiningu á hugtakinu fyrirtæki í fjárhagsvanda og svigrúm til að víkja frá þeirri skilgreiningu sé takmarkað.
Meiri hlutinn tekur fram að umrætt skilyrði um að miða beri fyrirtæki í fjárhagsvanda við umsóknardag kemur fram í 5. mgr. 2. gr. reglugerðar um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 758/2011, en ekki í sjálfum lögunum. Að því gættu að heildarendurskoðun laganna stendur yfir telur meiri hlutinn ekki tilefni að svo stöddu til þess að mæla fyrir í lögunum um skilyrði þess að fyrirtæki verði talið eiga í fjárhagsvanda. Er því áfram gert ráð fyrir að búið verði við reglugerðarákvæði í þessum efnum. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að taka framangreint til skoðunar við endurskoðun á löggjöfinni. Þá tekur meiri hlutinn undir með ráðuneytinu að frábrugðin skilgreining á hugtakinu frá reglugerð ESB um hópundanþágu (GBER) gæti verið til þess fallin að skapa réttaróvissu um lögmæti stuðningsins.
Aðkeypt þjónusta.
Í b-lið 6. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 5. mgr. 10. gr. laganna þess efnis að hámarkshlutfall þess kostnaðar sem fyrirtæki getur talið fram sem styrkhæfan í tengslum við hvert verkefni og er tilkominn vegna aðkeyptrar vinnu sé 80% af styrkhæfum kostnaði þess. Þá getur heildarupphæð styrkhæfs kostnaðar samkvæmt málsgreininni aldrei verið umfram 20% af hámarkskostnaði skv. 1. mgr. 10. gr. laganna.
Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins bentu á í umsögn sinni að slíkar skorður gætu haft neikvæð áhrif á tækni- og hugverkaiðnað, þar sem útvistun sérhæfðra verkþátta er oft óhjákvæmileg, einkum í lyfjaþróun, líftækni, djúptækni og flókinni hugbúnaðarþróun. Þá skiluðu Samtök iðnaðarins viðbótarumsögn þar sem sérstaklega var farið yfir muninn á annars vegar sjálfstæðri útvistun, þ.e. þar sem heill verkþáttur er falinn ytri aðila með sjálfstæða ábyrgð, og hins vegar beinum rannsóknar- og þróunarkostnaði vegna aðkeyptrar vinnu þar sem ytri þjónusta er framkvæmdarhluti innan verkþáttar sem fyrirtækið leiðir sjálft en hefur ekki eða má ekki hafa innviði til að framkvæma innan húss.
Meiri hlutinn leggur áherslu á að framangreint verði tekið til athugunar við heildarendurskoðun laganna. Ástæða er til að kanna hvort tilefni sé til að gera greinarmun á tegundum útvistunar með hliðsjón af ákvæðum reglugerðar ESB um hópundanþágu (GBER).
Afgreiðslufrestur Rannís.
Frumvarpið kveður á um að afgreiðslufrestur Rannís verði lengdur. Samkvæmt lögunum hefur Rannís tvo mánuði til að afgreiða umsókn frá því hún berst en vegna aukins umfangs hefur reynst erfitt að standa við þann frest. Frumvarpið kveður því á um að fresturinn verði lengdur í þrjá mánuði. Umsagnaraðilar bentu á að vandinn fælist fyrst og fremst í því að lögbundnir frestir hafi ekki verið virtir í framkvæmd með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir rekstur og áætlanagerð fyrirtækja. Lenging fresta ein og sér leysi ekki vandann nema tryggt verði að frestir séu bindandi.
Meiri hlutinn tekur undir það sem fram kemur í greinargerð um að mikilvægt sé að Rannís hagi málum þannig að tryggt sé eftir fremsta megni að afgreiðslufrestur sé virtur. Þá sé mikilvægt að stofnunin sinni vel upplýsingagjöf til umsóknaraðila.
Breytingartillögur.
Árétting á skilningi b-liðar 5. gr.
Með b-lið 5. gr. frumvarpsins er lagt til að ný málsgrein bætist við 9. gr. laganna þess efnis að gildistími staðfestingar verði lengdur í tvö ár þegar heildarupphæð styrkhæfs kostnaðar er ekki umfram 125 millj. kr. á ári. Þá er lagt til það skilyrði að um sé að ræða fyrirtæki sem telst lítið í skilningi 1. tölul. 3. gr. laganna en það er fyrirtæki með færri en 50 starfsmenn og árlega veltu undir 10 milljónum evra og/eða efnahagsreikning undir 10 milljónum evra. Við mat á stærðarmörkunum ber ekki aðeins að horfa til þess fyrirtækis sem er eigandi verkefnis heldur einnig annarra fyrirtækja sem teljast tengd og/eða hlutdeildarfyrirtæki, sbr. I. viðauka við reglugerð ESB um almenna hópundanþágu (GBER), sem vísað er til í 3. gr.
Meiri hlutinn tekur undir áréttingu fjármála- og efnahagsráðuneytis sem fram kemur í minnisblaði þess um þann skilning sem liggur til grundvallar b-lið 5. gr., nánar tiltekið að þótt staðfesting samkvæmt þessu ákvæði gildi í tvö ár skuli fjárhæð stuðnings, stuðningshlutfall og önnur efnisleg skilyrði stuðnings fyrir síðara árið ákvarðast samkvæmt þeim ákvæðum laga sem gilda á því ári sem kostnaðurinn fellur til. Staðfesting samkvæmt þessari málsgrein felur þannig einungis í sér samþykki verkefnisins til tveggja ára en ekki rétt til óbreyttra stuðningsskilmála milli ára.
Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á ákvæðinu til samræmis við minnisblað ráðuneytisins, þ.e. að við bætist orðið áætlaður og þar með kveðið á um áætlaðan árlegan kostnað í 1. málsl.
Gildistaka frumvarpsins, 8. gr.
Í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um gildistöku, en þar segir að lögin öðlist gildi 1. janúar 2026. Við smíði frumvarpsins var gert ráð fyrir að það tæki gildi fyrir áramót þar sem æskilegt er að gildistaka sé fyrir allt rekstrarár þeirra verkefna sem sótt er um fyrir. Þar sem ekki náðist að mæla fyrir frumvarpinu fyrr en eftir áramót er þörf á að leggja til breytingu á 8. gr. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis kemur fram að gildistaka snemma árs, fyrir umsóknarfrest framhaldsumsókna 1. apríl, hefði ekki áhrif á framkvæmd og mat á umsóknum að undanskildu einu efnisatriði, sem er ákvæði um að aðkeypt þjónusta geti mest numið 80% af kostnaði verkefnis. Þá kom fram að eðlilegt sé að reglur sem varða styrkhæfan kostnað og aðkeypta þjónustu taki gildi við upphaf þess árs sem verkefnin taka til þannig að sömu reglur gildi fyrir allan kostnað sem fellur til á umsóknarári, sbr. 2. málsl. b-liðar 6. gr. frumvarpsins.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn því til breytingu á gildistökuákvæði frumvarpsins þess efnis að það taki gildi strax. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að 2. málsl. b-liðar 6. gr. falli brott með vísan til þess að heppilegast sé að hann taki gildi í upphafi árs. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að hafa efni málsliðarins til hliðsjónar við vinnu við frumvarp að nýjum heildarlögum sem áformað er að leggja fram á haustþingi 2026.
Nefndin leggur auk þess til minni háttar leiðréttingu á orðalagi í 3. málsl. b-liðar 6. gr. sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Á undan orðunum „árlegur kostnaður“ í 1. málsl. b-liðar 5. gr. komi: áætlaður.
2. Við b-lið 6. gr.
a. 2. málsl. efnismálsgreinar falli brott.
b. Í stað orðanna „Heildar styrkhæfur kostnaður“ í 3. málsl. efnismálsgreinar komi: Heildarupphæð styrkhæfs kostnaðar.
3. 8. gr. orðist svo:
Lög þessi öðlast þegar gildi.
Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Alþingi, 10. mars 2026.
| Arna Lára Jónsdóttir, form., frsm. |
Ásthildur Lóa Þórsdóttir. | Pawel Bartoszek. | |
| Sigmundur Ernir Rúnarsson. | Sigurþóra Steinunn Bergsdóttir. | ||
