Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008, háskólasamstæður.

Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti, Háskóla Íslands, Háskólanum á Hólum og marga aðra góða gesti. Nefndinni bárust 11 umsagnir auk minnisblaðs og upplýsinga frá ráðuneyti og eru gögnin öll aðgengileg á vef Alþingis undir málinu.

Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um opinbera háskóla og lagt til að lögfest verði heimild til stofnunar háskólasamstæðu. Auk þess er lögð til afleidd breyting á 1. gr. laganna um að Háskólinn á Hólum gangi framvegis undir nafninu Háskóli Íslands á Hólum. Þá er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða um sameiningu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum undir merkjum háskólasamstæðu Háskóla Íslands.

Í 4. gr. laga um opinbera háskóla er kveðið á um skipulagseiningar háskóla og rekstrarform þeirra. Eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu hafa háskólar nokkuð rúmar heimildir til að ákveða skipulag sitt. Með ákvæði 3. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um sérstaka heimild til stofnunar háskólasamstæðu í lögunum, þar sem tveir eða fleiri sjálfstæðir háskólar sem njóta viðurkenningar samkvæmt lögum um háskóla sameinist undir merkjum háskólasamstæðu sem lýtur sameiginlegri yfirstjórn. Byggt er á því að háskólasamstæða verði leidd af samstæðuháskóla og að rektor og háskólaráð þess fari með stjórn samstæðunnar og þeirra aðildarháskóla sem heyra undir samstæðuna. Þá er leitast við að tryggja ákveðið sjálfstæði aðildarháskóla innan samstæðunnar og í tengslum við sameininguna. Á grunni frumvarpsins sameinast Háskóli Íslands og Háskólinn á Hólum undir merkjum háskólasamstæðu.

Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu á það sér nokkurn aðdraganda sem á rætur sínar að rekja til frumkvæðis Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum. Nokkuð ítarlega er farið yfir tilurð frumvarpsins í bæði greinargerð með því og minnisblaði sem nefndinni barst frá menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti, dags. 8. apríl 2026. Vísar meiri hlutinn til þeirrar umfjöllunar en undirstrikar það að frumvarpið byggist á nánu samráði og greiningum á fýsileika þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu um að Háskóli Íslands og Háskólinn á Hólum sameinist undir merkjum háskólasamstæðu. Telur meiri hlutinn að með frumvarpinu séu stigin mikilvæg skref og tækifæri notað til að efla háskólastarf á landsbyggðinni. Meiri hlutinn undirstrikar jafnframt að um er að ræða heimild sem hægt er að nýta, komi háskólar sér saman um að sameinast á grunni slíkrar samstæðu.

Ég vil aðeins fjalla um svokallað samstarfsráð en með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að við háskólasamstæðu starfi samstarfsráð. Í 4. efnismgr. 3. gr. frumvarpsins er kveðið nánar á um hverjir sitji í ráðinu og hefur ráðið það hlutverk að fara með mikilvægar ákvarðanir sem varða m.a. samstarf um nám, kennslu og rannsóknir, auk ákvarðana sem varða þróun og starfsemi aðildarháskóla innan háskólasamstæðu. Jafnframt er ráðinu veitt það hlutverk að marka stefnu og að vera ráðgefandi fyrir rektor og háskólaráð um málefni aðildarháskóla.

Líkt og fram kemur í minnisblaði frá ráðuneytinu, dags. 8. apríl 2026, er með þessu lagt til að lögfest verði að ákvarðanir sem varða grundvallarbreytingar á starfsemi og námsskipan aðildarháskóla verði ekki teknar án þess að þær hafi hlotið einróma samþykki í samstarfsráði.

Við umfjöllun í nefndinni var lögð áhersla á hlutverk samstarfsráðsins sem mun hafa mikilvægu hlutverki að gegna. Í umsögn Háskólans á Hólum er til að mynda lögð áhersla á mikilvægi samstarfsráðs fyrir sjálfstæði aðildarháskóla innan háskólasamstæðunnar og mikilvægi aðgreiningar frá fræðasviðum og skólum innan samstæðuháskóla. Meiri hlutinn tekur undir þessu sjónarmið.

Í meðferð nefndarinnar var einnig fjallað um húsnæðismál. Nefndinni barst umsögn frá starfsmönnum Háskólans á Hólum og þar segir m.a. að óvissa ríki um húsnæðismál skólans, bæði á Hólum og á Sauðárkróki. Í umsögn Háskóla Íslands er lögð áhersla á að áform stjórnvalda sem kynnt hafa verið í undirbúningsferlinu gangi eftir, þ.e. fjárhagslegur aðskilnaður milli Háskólans á Hólum og tengdra stofnana annars vegar og óskyldra fjárhagsviðfanga á Hólastað hins vegar. Tekið er fram í umsögninni að áformin taki auk þess til uppbyggingar húsnæðis fyrir rannsóknir, kennslu, stjórnsýslu og stoðþjónustu fyrir Háskólann á Hólum, bæði í Hjaltadal og á Sauðárkróki. Í umsögn Háskólans á Hólum er fjallað um húsnæðismál skólans og m.a. tekið fram að tryggja þurfi sérhæfða kennslu- og rannsóknaraðstöðu fyrir starfsemi hestafræðideildar og að ganga þurfi frá kaupum á hesthúsinu á Brúnastöðum. Auk þess þurfi að tryggja uppbyggingu sérhæfðs kennslu- og rannsóknarhúsnæðis fyrir starfsemi skólans á Sauðárkróki og er þar sérstaklega nefnd nýbygging lagareldishúss.

Í minnisblaði frá ráðuneytinu, dags. 8. apríl 2026, er einnig fjallað um húsnæðismál skólanna. Er þar bent á að lóðarleigusamningar fyrir lagareldishús og sjóveitu sem byggð verður á Sauðárkróki séu í farvegi og að þegar þeir samningar verða undirritaðir sé gert ráð fyrir því að auglýsa útboð á hönnun hússins. Samþykkt hafi verið í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir að byggingin verði í einkaframkvæmd og hafi fjármögnun tækja og búnaðar verið tryggð. Hefur ráðuneytið skuldbundið sig til að tryggja fjármagn til að standa undir leigugreiðslum vegna húsnæðisins. Þá bendir meiri hlutinn á að fjármögnun uppbyggingar kennslu- og rannsóknarhúsnæðis fyrir hestafræði er tilgreind í fjármálaáætlun. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hefur hópur á vegum forsætisráðuneytis unnið að tillögum um sölu á tilteknum eignum á Hólum eða ráðstöfun þeirra til lengri tíma litið.

Ég ætla að koma aðeins inn á réttindi starfsmanna og flutning starfa sem nefndin fjallaði um en í umsögnum Félags íslenskra náttúrufræðinga og starfsmanna Háskólans á Hólum er nokkuð fjallað um þessi atriði. Í því samhengi bendir meiri hlutinn á það sem fram kemur í minnisblaði frá ráðuneytinu, að ákvæðið sé í fullu samræmi við það sem hefðbundið er við sameiningu stofnana. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu flytjast öll störf kennara sem ráðnir eru ótímabundið og uppfylla skilyrði 18. gr. laga um háskóla og annarra starfsmanna sem ráðnir eru ótímabundið við Háskólann á Hólum yfir til Háskóla Íslands. Þá bendir meiri hlutinn á að byggt er á því að við flutning starfa haldi þessir starfsmenn öllum áunnum réttindum sínum, svo sem biðlaunarétti, lífeyrisrétti og veikindarétti.

Nefndin leggur til breytingartillögur. Lagt er til að reikningsskil miðist við 1. janúar 2027. Í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er m.a. lagt til að frá 1. júlí 2026 taki Háskóli Íslands við eignum og skuldbindingum Hólaskóla – Háskólans á Hólum, auk þess kemur fram að hið sama gildi um ónýttar fjárheimildir á fjárlögum fyrir árið 2026 fyrir skólann. Í umsögn Háskóla Íslands eru lagðar til breytingar á ákvæðinu þannig að tekin verði af öll tvímæli um að efnahagsreikningar skólanna verði sameinaðir frá og með 1. janúar 2027, þar sem sameining efnahags þurfi að eiga sér stað um áramót.

Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og leggur til breytingu til samræmis. Slík breyting snúi eingöngu að framkvæmd og tilhögun reikningsskila á því ári þegar háskólasamstæðan verður sett á stofn og þar með verði tekin af öll tvímæli um hvernig reikningsskilum skuli háttað á því ári. Auk þess sé kveðið skýrt á um að fjárheimildir vegna ársins 2026 flytjist yfir til Háskóla Íslands og sama gildi um eldri fjárheimildir skólans sem ekki hafa verið nýttar.

Þá er breyting sem varðar fulltrúa ráðherra í háskólaráði. Í umsögn frá Háskólanum á Hólum kemur fram að skólinn telji mikilvægt fyrir farsæla þróun aðildarháskóla Háskóla Íslands á Hólum innan háskólasamstæðu að fyrstu tvö árin eftir stofnun háskólasamstæðunnar verði annar fulltrúi ráðherra í háskólaráði samstæðunnar forseti Háskóla Íslands á Hólum, líkt og kveðið er á um í þríhliða samkomulagi sem gert var milli ráðuneytisins, Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum hinn 25. apríl 2025. Meiri hlutinn tekur undir þá tillögu og leggur til breytingu þess efnis.

Þá eru lagðar til smávægilegar lagfæringar á orðalagi í 3. gr. frumvarpsins sem ekki er ætlað að fela í sér efnislegar breytingar sem og leiðréttar tilvísanir í ákvæði til bráðabirgða.

Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingartillögu sem fylgja með nefndarálitinu.