störf Norrænu ráðherranefndarinnar 2025.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf Norrænu ráðherranefndarinnar árið 2025. Skýrslan nær yfir samstarf ráðherra og ráðuneyta á þessum vettvangi. Þá er gerð grein fyrir norrænu samstarfi forsætisráðherra sem fara með yfirstjórn samræmingar norræns samstarfs en fela samstarfsráðherrum Norðurlanda að annast það í sínu umboði. Sem fyrr er skýrslan unnin í góðri samvinnu allra þeirra fagráðuneyta sem taka þátt í samstarfinu en ritstjórn var í höndum Norðurlandateymis utanríkisráðuneytis. Líkt og síðustu ár er að finna stutta samantekt í hefðbundnu þingskjali en skýrslan sjálf er rafræn og aðgengileg í gegnum hlekk í þingskjalinu.
Virðulegi forseti. Undanfarið ár, líkt og fyrri ár, hefur einkennst af sviptingum í alþjóðakerfinu. Norræn samvinna er vissulega ekki undanþegin áhrifum ytra umhverfis. Við verðum þess áskynja sem aldrei fyrr hversu mikilvæg norræn samvinna er fyrir okkur. Ásýnd Norðurlanda og samnorræn gildi eru sterk í alþjóðlegu tilliti. En við lifum á tímum þar sem grafið er undan þeim gildum sem hafa sameinað okkur, styrkt samfélög okkar og komið þeim í fremstu röð. Hér getum við nefnt hluti eins og lýðræði, frelsi og mannréttindi sem eru því miður alls ekki sjálfgefin heldur gildi sem þarf stöðugt að standa vörð um. Í þessum aðstæðum er mikilvægt að við stöndum ekki ein sem þjóð. Við þurfum að vinna náið með þeim löndum sem deila sömu sýn og við, löndum sem trúa á þessi fyrrnefndu gildi og standa vörð um þau. Ávinningur af norrænu samstarfi er mikill og nýtur Ísland góðs af því á margvíslegan hátt, t.d. í þeirri hagkvæmni að sameina krafta og takast á við úrlausnarefni í samstarfi við vinveitt lönd og stærri hagkerfi og auði sem felst í öflugu tengslaneti á öllum stigum stjórnsýslu. Við megum ekki gleyma að Norðurlöndin eru þrátt fyrir allt tólfta stærsta hagkerfi heims með um 27 milljónir íbúa.
Formennskuáætlun síðasta árs bar einmitt heitið ,,Norðurlönd 2025: Sameinuð og sterk.“ Finnland og Álandseyjar veittu starfinu forystu og tóku áherslur formennskunnar mið af framtíðarsýn okkar til 2030 um að Norðurlöndin verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030 og að saman myndum við leggja áherslu á græn, samkeppnishæf og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Það þarf ekki að koma á óvart í þessum nýja veruleika sem við búum við í alþjóðakerfinu að formennskulöndin hafi lagt sérstaka áherslu á viðbúnað og samfélagsöryggi, sem og málefni barna og ungmenna og samkeppnishæfni Norðurlanda. Starfið er unnið í 12 ráðherranefndum, embættismannanefndum og vinnuhópum undir þeim. Þá fer einnig mikilvægt starf fram í norrænum stofnunum og er ein þeirra á Íslandi, sem er Norræna húsið í Reykjavík.
Virðulegur forseti. Í byrjun árs tóku gildi nýjar samstarfsáætlanir sem munu gilda til ársins 2030. Þar eru fimm þverlæg áherslumál, sem við lyftum upp, sem snerta allar ráðherranefndirnar. Þau eru: viðbúnaður, stafvæðing og lýðræði, hringrásarhagkerfið, hafið og færni til framtíðar. Langt og opið ferli var við gerð samstarfsáætlana og það virðist hafa skilað sér býsna vel. Það var almenn ánægja og samstaða um efni þeirra en helstu samstarfs- og hagaðilar tóku virkan þátt í gerð þeirra.
Virðulegur forseti. Í skýrslunni má glögglega sjá hversu víðfeðmt og fjölbreytt norrænt ríkisstjórnarsamstarf á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar er. Af handahófi get ég nefnt verkefni um stafræna vellíðan barna og ungmenna, tengslanet fyrir tungumálalíkön innan nýstofnaðs gervigreindarseturs norrænu landanna og Eystrasaltsríkjanna, stöðu norrænna karla og drengja á Norðurlöndum, græn orkuskipti til lengri tíma, seiglu norrænnar þátttöku í alþjóðlegu virðiskeðjum, hlutverk svæða, sveitarfélaga, atvinnulífs og borgarsamfélaga í að byggja upp viðnámsþrótt til lengri tíma, baráttuna gegn skipulagðri glæpastarfsemi og ég gæti haldið lengi áfram. Ég vil þó lyfta nokkrum málefnum upp hér og fjalla nánar um þau. Þau eru í fyrsta lagi samfélagsöryggi og viðbúnaður, í öðru lagi gervigreind, þá stjórnsýsluhindranir og loks stafrænn hreyfanleiki — en kannski ekki minnst endurskoðun Helsingforssamningsins og vestnorrænt samstarf.
Samfélagsöryggi og viðbúnaður eru ekki lengur valkostur heldur algjör nauðsyn í því samfélagi sem við búum í. Þetta endurspeglast vel í áherslum formennskulandanna á síðasta ári. Við stöndum, eins og ég sagði frá í upphafi, frammi fyrir óvissu og óöryggi. Ég tel þó að með styrku samstarfi og seiglu samfélaga okkar getum við mætt þessum áskorunum. Við getum verndað sameiginleg gildi okkar og við getum byggt sterkara samfélag fyrir framtíðina. Seigla og þróttur snúast ekki aðeins um viðbrögð við krísum heldur líka um það hvernig samfélagið okkar virkar dagsdaglega. Þetta snýst því um að horfa breitt á samfélagið og okkar daglega líf. Það snýst m.a. um að tryggja fæðuöryggi, getu til að takast á við loftslagsvána og heilbrigðisvána, efnahagskrísur og getu til að verja lýðræði okkar sem stöðugt er grafið undan með upplýsingaóreiðu. Norðurlöndin hafa lengi sýnt að við getum og við stöndum saman þegar á reynir. Samfélagsöryggi og viðbúnaður er nýtt þverlægt málefni sem heyrir undir samstarfsráðherrana. Unnið er að því á öllum málefnasviðum Norrænu ráðherranefndarinnar.
Og yfir í gervigreindina. Fyrr á árinu var ég viðstaddur vígslu nýrrar samnorrænnar og baltneskrar gervigreindarmiðstöðvar, New Nordics AI, í Helsinki. Miðstöðin er mjög gott dæmi um verkefni þar sem við tökum höndum saman með líkt þenkjandi löndum og styrkjum stöðu okkar, verndum með öðrum orðum gildin sem við byggjum á. Verkefnið nýtur stuðnings stjórnvalda allra norrænu ríkjanna og hlaut í júní stofnframlag frá Norrænu ráðherranefndinni.?Meginmarkmiðið er að efla samstarf á svæðinu, hraða upptöku gervigreindar og styrkja samkeppnishæfni svæðisins í alþjóðlegu samhengi á sama tíma og við verndum fyrrnefnd gildi.? Gervigreind mun leika lykilhlutverk í framtíðinni og með þessu eru Norðurlöndin að marka sér sérstöðu með ábyrgri notkun tækninnar. Þannig getum við stuðlað að þróun gervigreindar sem tekur mið af okkar sameiginlegu gildum og menningu auk þess sem við eflum samkeppnishæfni svæðisins til allrar framtíðar.
Virðulegur forseti. Yfirlýst stefna er að Norðurlöndin verði samþættasta svæði heims og frjáls för fólks milli landanna gangi sem mest án vandkvæða. Til að gera þetta að veruleika þurfum við að afnema stjórnsýsluhindranir sem eru fyrir hendi. Við þurfum að ryðja úr vegi hindrunum sem verða á veginum svo að borgarar landanna geti óhindrað ferðast, stundað nám, starfað og stundað atvinnurekstur hvar sem er á Norðurlöndum. Mikilvæg vinna í þessu samhengi fer fram á vettvangi stjórnsýsluhindranaráðs sem skipað er fulltrúum frá löndunum. Í nýrri áætlun um frjálsa för fólks á Norðurlöndum sem tók gildi á síðasta ári er pólitísk ábyrgð samstarfsráðherra gerð skýrari í þessum málum. Á árinu samþykktu samstarfsráðherrar að setja í forgang vinnu við stafrænan hreyfanleika og kennslapörun, á ensku: „ID matching“, sem er forsenda þess að nota megi rafræn skilríki þvert á landamæri, að Íslendingur sem á kennitölu í öðru norrænu landi, og þeir eru sirka 150.000, geti frá Íslandi á íslenskum rafrænum skilríkjum skráð sig inn á síður þjónustuveitenda í öðru landi og nálgast viðeigandi upplýsingar um sig þar. Það gefur auga leið að þetta er gríðarlega stórt hagsmunamál fyrir íbúa þessara landa, enda er notkun rafrænna skilríkja alltaf að aukast og farin að valda hindrunum fyrir þá íbúa sem þurfa að nálgast upplýsingar um sig þvert á landamæri, stundum oft í viku. Þessi vinna þarf hins vegar einnig að fara fram innan lands og við ætlum ekki að láta okkar eftir liggja. Ég legg mikla áherslu á það, því að þetta snýst um mikilvæga hagsmuni fólks og fyrirtækja. Málið krefst samstarfs nokkurra ráðuneyta og einnig stofnana. Nú þegar hefur verið komið á virku samstarfi innan stjórnsýslunnar og það er mikilvægt að við höldum áfram að vinna vel á málinu til að tryggja árangur.
Virðulegur forseti. Ég vil einnig nefna umræðu um hugsanlega endurskoðun Helsingforssamningsins. Fyrir rúmu ári, í október 2024, beindi Norðurlandaráð þeim tilmælum til norrænu ríkisstjórnanna að endurskoða Helsingforssamninginn, bæði að uppfæra ákvæði sem eru þegar til staðar og bæta nýjum efnisákvæðum við. Í núverandi umhverfi má telja að eitt stærsta málið varði tillögu um breytingu á stöðu Færeyja, Grænlands og Álandseyja, þannig að þau fái aðild að ráðinu á jafnræðisgrundvelli á við hin löndin. Að mínu mati er þetta ekki bara formsatriði heldur snýst þetta um hina risastóru mynd sem við stöndum frammi fyrir í dag. Þetta snýst um þær pólitísku áskoranir sem við mætum í alþjóðakerfinu og einnig að standa með nágrannalöndum okkar. Löndin þrjú eru nú þegar mikilvægir þátttakendur og samherjar í norrænu samstarfi og leggja til þess mjög mikið með þekkingu, innsýn og reynslu en það er mikilvægt að þau hafi sömu stöðu og stærri löndin. Ríkisstjórnir Norðurlanda svöruðu þessum tilmælum í febrúar á síðasta ári og í kjölfarið var ráðist í gerð úttektar um þjóðréttarleg og lagaleg álitaefni sem við mætum við hugsanlega endurskoðun á Helsingforssamningnum. Skýrslan hefur nýlega verið birt. Hún er unnin af finnskum lagaprófessor og er ítarleg og vel unnin og verður góður grunnur fyrir löndin til að taka ákvörðun um næstu skref í málinu sem eru nú þegar í undirbúningi.
Virðulegur forseti. Á árinu átti ég þess kost að heimsækja Grænland í fyrsta skipti. Þar tók ég þátt í ársfundi Vestnorræna ráðsins í Ilulissat fyrir hönd vestnorrænu samstarfsráðherranna. Til vitnis um hversu ofarlega Grænland er okkur í huga þessa dagana og samstaða þingsins er með Grænlendi er að forsíðumynd skýrslunnar er einmitt tekin frá Grænlandi. Eins og hefur komið fram í umræðum á þinginu og annars staðar hafa stjórnvöld verulegar áhyggjur af hvernig sótt hefur verið að Grænlandi að undanförnu. Við hér í þinginu erum öll sammála um að það er Grænlendinga sjálfra að ákveða framtíð Grænlands, auðvitað í samstarfi við Danmörku. Við þurfum að vera skýr og við þurfum að halda þessum skilaboðum á lofti. Að mínu mati er mikilvægt að við höldum vestnorrænum sjónarmiðum og áherslum á lofti innan norræns samstarfs og það mun ekkert breytast við uppfærslu Helsingforssamningsinss. Ég hef í störfum mínum reynt að passa upp á þetta því að vestnorræna svæðið er hluti af norræna svæðinu og mikilvægt að einnig sé hugað að þörfum þess. Þar getur verið og er oft blæbrigðamunur á hugðarefnum og áskorunum sem mótast af lífi og aðstæðum hverju sinni í hverju landi fyrir sig. Mér finnst líka eðlilegt skref að styrkja enn frekar þetta vestnorræna samstarf og við þurfum að standa vörð um það. Við þurfum að vera meðvituð um að hugsanleg breytt staða Færeyja og Grænlands í hugsanlega endurskoðuðum Helsingforssamningi mun ekki koma í staðinn fyrir öflugt samstarf vestnorrænu landanna. Þetta eru auðvitað okkar næstu nágrannar. Það er margt sem sameinar okkur og við eigum nú þegar í góðu og nánu samstarfi og eigum að halda því áfram. Það veitir sérstaklega góða innsýn að heimsækja löndin og kynnast lífi og aðstæðum þar. Ég ítreka að við skulum standa enn frekar vörð um þetta mikilvæga samstarf.
Virðulegi forseti. Við getum ekki tekið norrænu samstarfi sem gefnu. Við þurfum að rækta vini okkar, við þurfum að hlúa að vinasambandinu og við þurfum að styrkja norrænt samstarf. Við þurfum að taka virkan þátt, við þurfum að miðla þekkingu og reynslu okkar en við þurfum líka og getum fengið mikið út úr reynslubanka hinna Norðurlandanna þegar við á. Um leið og við lærum hvert af öðru og njótum þess að vera hluti af stærri heild erum við betur í stakk búin til að standa vörð um sameiginleg gildi sem gera okkur sérstök og mikilvæg í alþjóðakerfinu. Eins og ég sagði í upphafi hefur síðasta ár einkennst af óvissu og áskorunum í því kerfi. Það hefur verið sótt að þeim samnorrænu gildum sem við öll hér inni höfum staðið vörð um og stundum tekið sem sjálfgefnum. Þess vegna er enn mikilvægara að við stöndum saman um að verja þau og vinna að framgangi þeirra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrsluna og framsöguna. Ég veit að ég og hæstv. ráðherra erum sammála um mjög margt þegar kemur að norrænu samstarfi, sem betur fer. Það hefur einhvern veginn verið svoleiðis að við höfum náð að vera sameinuð á útivelli, þingmenn í þessum þingsal, óháð því hvernig við erum svo heima, af því að við erum oft sammála í stóru myndinni. En það er eitt sem ég hnaut mjög um í ræðu hæstv. ráðherra. Ég þykist nú hafa kynnst hæstv. ráðherra hér frá því að ég tók sæti á þingi sem miklum þingræðissinna. Hæstv. ráðherra kom inn á þann mikla árangur sem við náðum þegar við héldum þing Norðurlandaráðs hér á þarsíðasta ári þar sem var einróma samþykkt af öllu Norðurlandaráðsþingi að endurskoða ætti Helsingforssáttmálann. Þessum tilmælum var beint til ríkisstjórnanna. Nú situr það á þeirra borði, eins og hæstv. ráðherra fór yfir. Í ræðu hæstv. ráðherra ítrekaði hann alltaf hugsanlega endurskoðun Helsingforssáttmálans.
Virðulegur forseti. Í mínum huga er það ekkert hugsanlega, Norðurlandaráðsþing hefur talað einróma. Grænlendingar hafa sýnt sína móðgun og sín viðbrögð og krafist þess að úr verði bætt. Færeyingar hafa gert það í áratugi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Þrátt fyrir að við þurfum oft að fara varlega í alls konar diplómasíu, er ekki kominn tími til þess að Íslendingar, og þá beini ég því sérstaklega til hæstv. samstarfsráðherra okkar, tali bara skýrt. Það er ekkert hugsanlegt í þessum efnum. Nú þarf bara að ganga í verkið og breyta Helsingforssáttmálanum.
Virðulegur forseti. Já, eins og hv. þingmaður sagði þá höfum við borið gæfu til þess að verða sameinuð á útivelli, og reyndar líka stundum á heimavelli, og það er ekki að breytast. Ég ætla ekki að gera ágreining um það að hv. þingmaður hafi hnotið um þetta orðalag og hugsanlega hefði ég mátt sleppa þessu. Það eina sem ég hef mér til málsvarnar þar er að ég er bara að tala sem fulltrúi Íslands í veruleika þar sem fjögur önnur lönd þurfa að vera sammála okkur. En ég hef alveg verið skýr með það, bæði hér inni á fundum sem ég hef átt með ráðherranefndinni og einnig bara fyrir viku síðan með samstarfsráðherrum Færeyja og Danmerkur, að Ísland talar mjög skýrt fyrir því að þetta verði gert. Þannig að ég undirstrika það: Ég hef alveg verið skýr, og kannski fullskýr á köflum, á þeim fundum.
Nú get ég bara sýnt aðeins á spilin: Efni þessa fundar með þessum tveimur ráðherrum frá Færeyjum og Danmörku snerust einmitt um það hver næstu skref eigi að vera. Við tókum það bara mjög skýrt fram að við styddum áform Dana og Færeyinga um að gera þetta hratt, án þess að hika, þannig að þetta verði að veruleika eins fljótt og mögulegt er. Þannig að já, Ísland sýnir kurteisi út á við, við getum verið diplómatísk en við getum alveg verið skýr með hvað við viljum. Það er vilji Íslands og það er vilji íslenskra þingmanna og ráðherra. Við styðjum við þetta ferli og að þetta klárist.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að fá þetta skýrt fram. Ég ætla bara að nota tækifærið og brýni hann enn frekar í því. Þekkjandi til okkar góðu félaga á Norðurlöndunum þá vill fólk oft ekki vera með vesen. Það er oft rosa gott ef það er hægt að halda aðeins lokinu á og hafa ekki of mikið vesen. Það er nú bara þannig að samstarfsráðherrunum fannst þetta á síðasta kjörtímabili vera vesen. Við vorum með íslenskan samstarfsráðherra sem talaði fyrir þessu en hinum ráðherrum stóru þjóðanna fannst þetta vesen. Þeir vildu í rauninni gera allt til þess að gera sem minnst úr þessu máli. En nú erum við komin á þann stað að það er skýr vilji Norðurlandaráðsþings að þetta fari í farveg. Danirnir sem höfðu einhverjir verið efins á sínum tíma eru það ekki lengur. Þeir eru búnir að leysa málið fyrir einhvers konar stjórnlagadómstól hjá sér. Það varðaði reyndar Alþjóðaviðskiptastofnunina en danskir ráðherrar hafa sagt það skýrt í mín eyru að hið sama muni eiga við um Norðurlandaráð. Eins og Mette Frederiksen svaraði ágætlega fyrir á síðasta þingi, hún sagði: Heyrðu, þið þurfið ekkert að hafa áhyggjur af þessu, við erum búin að leysa þetta hjá okkur. Eftir standa auðvitað Finnland og Álandseyjar og það kann að vera vandamál hjá þeim varðandi þeirra stjórnarskrá.
Ég ætla bara að nota tækifærið enn og aftur og brýna hæstv. ráðherra í því að við séum alveg skýr í okkar afstöðu. Ég veit að undir niðri finnst mörgum þægilegt að við séum ekkert að búa til of mikið vesen, of mikið af verkefnum, því að við áttum okkur alveg á því að það að endurskoða Helsingforssáttmálann er heilmikil vinna og heilmikið vesen. Ég brýni hæstv. ráðherra áfram í þessu. Það átti sér stað mikil vinna á síðasta kjörtímabili á vettvangi Norðurlandaráðs, bæði undir íslensku formennskunni en líka undir norsku formennskunni, þannig að þegar er búið að vinna mjög mikið af þessari vinnu þannig að það er alls ekki þannig að ráðherranefndin sé að byrja á núlli. Við eigum í rauninni að vera nokkuð tilbúin að halda áfram með þetta verk og þá vona ég að við Íslendingar séum kyndilberar þess að Helsingforssáttmálanum verði breytt og að við séum raunverulega fjölskylda (Forseti hringir.) átta Norðurlanda. Ég verð að segja að ég held að síðustu sviptingar á alþjóðavettvangi, tengdar Grænlendingum, vinum okkar, hljóti að sýna öllum mikilvægi þess.
Virðulegur forseti. Já, þetta er heilmikil vinna en ég myndi ekki kalla það vesen. Annað eins leggja nú þessar samnorrænu nefndir á sig að sýsla með. Það er rétt að nefna það í upphafi að þó að þetta tiltekna mál, er varðar Færeyjar, Grænland og Álandseyjar, og er kannski það allra mikilvægasta, sé úrlausnarefni þá er einnig verið að tala um að breyta fjölmörgum þáttum og bæta við og styrkja vegna þess að heimsmyndin okkar hefur breyst. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að einstakar þjóðir hafa haft mismunandi sýn á þetta og síðan hefur greiðst úr því, sumpart af sjálfu sér. Ég held að það hafi verið afskaplega gott að Færeyingar unnu sitt mál vegna Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og ég held að það hafi bara skýrt ýmislegt. Ég held að ný heimsmynd, eins og hv. þingmaður kemur inn á, hafi líka einhvern veginn undirstrikað fyrir öllum hversu mikilvægt er að við klárum þetta verkefni.
Heilt yfir þá finn ég ekki mikla tregðu. Það eru einstakir aðilar sem vilja fara sér varlegar en aðrir og það er þá okkar hinna, sem teljum að þetta sé beinn vegur, að tala fyrir því. Skýrsla finnska prófessorsins er alveg skýr með að það eru engin svo stór ljón í veginum að það hindri að halda áfram. Þannig að hér er bara um að ræða vandamálið og að klára það. Þannig að ég er bara býsna bjartsýnn á að það gerist heilmikið bara á þessu ári og það verða alveg örugglega tíðindi af því bara í næsta mánuði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samstarfsráðherra Norðurlanda kærlega fyrir hans skýrsluflutning. Ég er með eina spurningu. Í skýrslunni er talað um afnám stjórnsýsluhindrana og áherslu á stafrænan hreyfanleika. Nú er ég einn þeirra tugþúsunda Íslendinga sem hafa notið þess að búa um stund í öðru norrænu ríki. Ég bjó um stund í Danmörku þegar ég var námsmaður þar og kynntist því ferli að flytja á milli tveggja Norðurlanda, sem var kannski ekki svo flókið samanborið við flutning milli margra annarra landa. Ég sé hér að það hefur verið sett fram ný áætlun um frjálsa för fólks á Norðurlöndum 2025–2030 og það á að koma á nýju stjórnsýsluhindranaráði — fallegt nafn þar á ferð.
Ég er aðeins að velta fyrir mér hvort ráðherrann geti með einhverju móti aðeins dýpkað umræðuna og frætt okkur um hvaða stjórnsýsluhindranir það helst eru sem í dag eru taldar vera í vegi fyrir flutningi fólks á Norðurlöndum. Hér eru stafrænn hreyfanleiki og kennslapörun nefnd. Er áherslan fyrst og fremst á tæknilegar úrlausnir eða eru einhverjar lagalegar hindranir sem fólk telur að ástæða sé til að grípa til sérstakra ráðstafana gegn?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa spurningu af því að hún er mikilvæg. Þetta er risastórt verkefni og það eru, eins og ég held að ég hafi nefnt í ræðunni, um 150.000 Íslendingar sem hafa einnig kennitölu á einhverjum af hinum Norðurlöndunum og þetta kann að varða alls konar réttindi og skyldur gagnvart hinu landinu. Veruleiki Svía, Norðmanna og Dana er að stór hluti vinnumarkaðarins flæðir á milli landamæra frá degi til dags. Það hafa bara verið ýmsar hindranir, t.d. í Covid þegar ríkin settu allt í einu hvert á sinn hátt sínar reglur. Mér skilst að Álandseyjar hafi til dæmis lent í miklum vandamálum með sína heilbrigðisþjónustu þegar meiri hluti starfsmanna sem komu frá Svíþjóð gat ekki mætt í vinnuna og máttu ekki vinna. Það er ýmislegt verið að gera, reglum hefur verið breytt. Þetta stjórnsýsluhindranaráð — ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er ótrúlega ósjarmerandi nafn, en þetta er hins vegar mjög öflug og góð nefnd. Hún hefur á síðustu árum eytt burt alveg ótrúlega mörgum hindrunum. En svo eins og oft er í lífinu, hvort sem við erum að taka til heima hjá okkur eða skila skattskýrslunni, tekur mestan tíma að gera síðustu hlutina af því að þeir eru flóknastir. Það er m.a. þessi kennslapörun.
Við erum, líkt og flest löndin, með einhvers konar hugsun þegar við erum í lagasetningu; áformaskjöl sem við sendum ef við erum með í bígerð lagafrumvörp, sem við sendum svo til fjármála- og efnahagsráðherra, og þurfum við að gera grein fyrir því hvort líkur séu á því að þessi lagasetning auki eða bæti við stjórnsýsluhindrunum. Af einstökum málum þá er þetta stafræna umhverfi sem hv. þingmaður nefndi — viðurkenning á starfsréttindum er mjög mikilvæg, (Forseti hringir.) samstarf þjóðskráa, það er ýmislegt. Þetta er flókið en þetta er mjög mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hans svar. Það er gaman að segja frá því, þegar við ræðum hér frjálsa ferð fólks á Norðurlöndum, að þegar því var fyrst komið á hér á landi hafði fólk áhyggjur af því að opnað yrði á útskiptingu þjóðarinnar; að Íslendingar myndu hverfa héðan og Norðmenn, Danir og Finnar kæmu hingað í staðinn fyrir íslenska þjóð. Sú hefur ekki orðið raunin. Í dag er það reyndar þannig að ég held að fjöldi Norðurlandabúa sem hér búa nemi ekki tveimur þúsundum, samkvæmt þjóðskrá, en fjöldi Íslendinga á hinum Norðurlöndunum hlaupi á tugum þúsunda. Við höfum hvað það varðar kannski meira notið þessara hluta en öfugt.
Mig langar kannski aðeins að spyrja varðandi þennan stafræna hreyfanleika og kennslapörun: Veit ráðherra hve langt hefur verið gengið í þessum vangaveltum, hvort einhver hefur fleytt þeirri hugmynd fram að koma á fót samnorrænni kennitölu eða samnorrænum stafrænum skilríkjum eða einhverju slíku? Ef svo er, hvernig tengist það þeirri staðreynd að þrjú af Norðurlöndunum eru hluti af Evrópusambandinu og þar er fólk líka að velta fyrir sér samevrópskum persónuskilríkjum? Mig langar aðeins að forvitnast, í fyrsta lagi um það hvort fólk sé farið að ræða praktískar tæknilausnir í þessum efnum og í öðru lagi hvernig samspil þeirra hefur verið við lausnir sem eru nú þegar á vettvangi Evrópusambandsins.
Virðulegur forseti. Svo að ég víki bara strax að því síðasta sem hv. þingmaður nefndi og þróuninni á því samtali sem nú á sér stað innan Evrópusambandsins, þar eru jú þrjú af þessum ríkjum líka þátttakendur. Þá má alveg segja að þessi vinna okkar innan Norðurlandanna sé svolítið drifin áfram af því sem er að gerast þar. Þetta er veruleiki sem er greinilega mjög brýnn og nauðsynlegur og við erum að fylgjast mjög vel með því hvernig það er allt gert. Einstök ríki innan Norðurlandanna hafa líka náð að leysa mál við önnur lönd í tvíhliða samkomulagi, t.d. Finnland og Eistland, minnir mig, og það segir okkur að ef þetta er hægt með þeim hætti þá ættum við að geta þetta.
Ég held að Evrópusambandið sé örugglega að fylgjast með okkar vinnu og við með þeim. Það er mjög víðtæk vinna núna, þetta mun svolítið hvíla á herðum dómsmálaráðherra sem fer með Þjóðskrá Íslands. Þannig að þetta gengur vel. Það hefur ekki verið mikið fjallað um það að stíga svo stórt skref að taka upp sameiginlegar kennitölur á svæðinu, þó svo að það sé stundum nefnt. Við höfum fyrst og fremst verið að reyna að leysa þetta með þeim hætti að hvert og eitt ríki haldi áfram með sín rafrænu skilríki. Það getur vel verið að það verði svo veruleikinn einhvern tímann. Mér fannst gott að hv. þingmaður nefndi það að við njótum eiginlega, ef eitthvað er, meira norræns samstarfs heldur en hin norrænu ríkin samstarfs við okkur. Norrænu ríkin hafa sýnt mikla ábyrgð, það eru margir Íslendingar sem búa þar og vinna. Sjálfur lærði ég t.d. þar á áttunda áratugnum þegar ég átti engan möguleika á að læra mitt fag hér á Íslandi og þá naut maður þessa samstarfs sem hefur verið ríkt. (Forseti hringir.) Það er fjölmargt sem við erum að ræða.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu samstarfsráðherra Norðurlandanna og ég ætla kannski að leyfa mér í örstuttri ræðu minni að tala almennt um norrænt samstarf. Ég veit að hv. þm. Dagbjört Hákonardóttir mun flytja hér á eftir góða skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs en ég get því miður ekki verið viðstödd þá umræðu, en þetta er nefnilega allt samhangandi. Það sem kannski greinir norræna samstarfið frá öðru alþjóðasamstarfi, sem við ræðum hér síðar í dag, er að ráðherrasamstarf og þingmannasamstarf er ekki í öllum tilfellum jafn nátengt. Í norrænu samstarfi erum við t.d. í flokkagrúppunum okkar og vinnum sem slík á Norðurlandaráðsþinginu. Við náum engu að síður mikilli samstöðu þegar kemur að ályktunum sem við sendum gjarnan til ráðherranna, sem geta auðvitað verið úr alls konar flokkum og flokkagrúppum, en ber engu að síður að vinna í samræmi við þær ályktanir sem samþykktar eru. En það er mjög margt undir í norrænu samstarfi og ég er ánægð að heyra hér andsvör hv. formanns utanríkismálanefndar við ráðherrann um mikilvægi norræns samstarfs.
Ég tek undir og ítreka það að ég held að norrænt samstarf sé okkur ofboðslega mikilvægt. Það sem er líka svo jákvætt við norrænt samstarf er að það hefur jákvæða ásýnd út á við. Það eru engar deilur um veru okkar í norrænu samstarfi. Það er mjög mikill stuðningur við það. Það er eitt af því fáa — þegar það er skoðað hjá utanríkisráðuneytinu hver afstaða almennings er til alþjóðasamstarfs er nánast óumdeilt að við eigum að vera í norrænu samstarfi. Því er aðeins öðruvísi farið um ESB eins og spurt var um hér áðan. Þar er aftur á móti mikill klofningur hjá þjóðinni og það er minni hluti sem myndi vilja fara í þá vegferð.
Einmitt vegna þess að við nefnum það samhengi hlutanna þá verð ég oft vör við að þingmenn — ég get nefnt þingmenn frá Svíþjóð eða Danmörku, eflaust á það líka við um Finnland — velti fyrir sér: Eigum við að ræða þetta hér? Er Evrópusambandið ekki að vinna að þessu? Reynslan hefur sýnt að í svo mörgum framfaramálum er Norðurlandasamstarfið á undan. Ástæðan er auðvitað sú að það er auðveldara, þótt ég hafi lýst því hér áðan sem veseni að endurskoða Helsingfors-sáttmálann. Það er vesen í öllu svona venjulegu samhengi hlutanna en samt er miklu einfaldara að ná norrænu ríkjunum saman um einhverja hluti en öllum Evrópusambandsríkjunum. Þess vegna er þetta samstarf einmitt svo gagnlegt og mikilvægt fyrir okkur.
Hér var aðeins rætt um stjórnsýsluhindranir áðan og ég sit einmitt í stjórnsýsluhindrananefndinni. Það var nú eitthvað annað orð notað hér áðan yfir þetta, stafrænar lausnir eða eitthvað slíkt, en þetta hefur heitið stjórnsýsluhindranir. Ég er ekkert viss um að almenningur átti sig nákvæmlega á hvað um er að ræða en það eru t.d. rafræn ökuskírteini, svo að það sé nefnt; að maður geti ferðast milli Norðurlandanna og notað rafræn ökuskírteini. Þetta snýst líka um það hvort maður geti borgað sig inn í lestir annars staðar á Norðurlöndum þegar maður er með erlent símkort, annað norrænt símkort, það eru alls konar svona smáir hlutir. Fylgiseðlar með lyfjum er eitthvað sem við höfum verið að berjast fyrir, sem gæti mögulega sparað okkur Íslendingum tugi hundruð milljóna á ári í lyfjakaupum, að það sé ekki krafa um það að lyfjaframleiðendur þurfi líka að vera með upplýsingar á íslensku, á pínku ponsu litla letrinu, á pappír sem er margbrotinn saman í hverju lyfjaglasi. Það eru alls konar svona þættir sem skipta okkur miklu máli og ég held að við eigum að halda okkur við það að leggja áherslu á þá.
Ég verð, virðulegur forseti, að fá að nefna þetta aftur með Grænland og það vita allir hvar hugur minn liggur í þeim málum. Eins og ég sagði hér áðan þá held ég að þingmenn á hinum Norðurlöndunum hafi ekki endilega verið að átta sig á þessu fyrir einhverjum árum síðan. Það voru vel gefnir þingmenn sem spurðu mig bara: Ha, er Grænland með ráðherra, utanríkisráðherra? Hvernig stendur á því? Eru þeir ekki undir Dönum? Þekkingin og vitneskjan hjá okkar norrænu kollegum um okkar helstu nágranna, Grænland og Færeyjar, er takmörkuð. Ég vil meina að hún hafi aukist mjög á síðustu árum. En þegar þessi vinna byrjaði öll voru margar hindranir í huga fólks vegna þess að fólk hafði svo takmarkaða þekkingu. Bara ef ég fletti hér skýrslunni — ég var svo lánsöm að fá gott prentað eintak af henni en annars er hún í rafrænum búningi — þá er á bls. 7 mynd sem er tekin á síðasta Norðurlandaráðsþingi. Ég þurfti að telja og ég taldi alltaf 8. Og ég hugsaði: Bíddu, það voru ekki átta ráðherrar; þetta eru sem sagt forsætisráðherrar Norðurlandanna. En það voru ekki átta forsætisráðherrar því að Grænland mætti ekki. Það er Ursula von der Leyen sem er þarna fyrir miðju og truflaði talninguna mína en hún var aðalræðumaður á þinginu. Þá gerðist það annað árið í röð að grænlenska ríkisstjórnin ákvað að senda ekki ráðherra á Norðurlandaráðsþing. Þangað mættu þessir tveir grænlensku þingmenn sem eiga seturétt á Norðurlandaráðsþingi en afstaða þeirra hefur verið sú að setja pásu á norrænt samstarf á meðan þeir sjá engan árangur af baráttu sinni fyrir því að verða fullgildir meðlimir. Þetta er slæmt.
Ég efast ekki um að hv. þm. Dagbjört Hákonardóttir mun fara ágætlega yfir það hér á eftir hvað Norðurlandaráð er búið að gera sín megin. Það er ekki bara búið að samþykkja þessa ályktun heldur hefur forsætisnefnd Norðurlandaráðs nú opnað fyrir aðgengi þannig að það er ekkert í þingmannasamstarfshlutanum sem ætti með neinum hætti að halla á Grænlendinga eða Færeyinga, eða Álendinga ef því er að skipta. En þetta er enn upplifun þessara kollega okkar í ráðherrasamstarfinu og þess vegna get ég ekki endurtekið það nógu oft eða ítrekað mikilvægi þess að fundin verði lausn á þessu máli. Það er alveg ljóst að Norðurlöndin stóðu svo heldur betur saman nú eftir glannalega og algjörlega óafsakanlega og órökrétta orðræðu Bandaríkjaforseta um Grænland, um einhvers konar kaup á landinu, og er það ekki í fyrsta skipti sem slíkt er viðrað. Það gerðist líka á fyrra kjörtímabili þessa Bandaríkjaforseta og þá stóðu Norðurlöndin þétt saman og önnur Evrópuríki líka og tækifæri okkar Íslendinga felast í því að standa þétt með Grænlendingum. Ég er ekkert að tala um að vera á móti Dönum í einu eða neinu. Grænland er hluti af konungsríkinu Danmörku, þeir hafa sagt það skýrt. En við getum aðstoðað Grænlendinga með því að tala þeirra röddu. Ég vona að hæstv. ráðherra og við þingmenn sem tökum þátt í norrænu samstarfi eða öðru erlendu samstarfi getum unnið þannig, getum talað fyrir hönd Grænlendinga og talað um mikilvægi þess að Grænland verði áfram hluti af norrænu samstarfi. Ég held að það skipti okkur Íslendinga verulegu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. samstarfsráðherra Norðurlandanna, Loga Má Einarssyni, fyrir sína framsögu hér og skýrsluna sem var flutt. Ég vil taka undir það sem kemur fram í henni um mikilvægi norræns samstarfs fyrir okkur Íslendinga. Þetta eru okkar helstu bandamenn og í samstarfi við önnur Norðurlönd erum við líka að byggja upp kröftugt samstarf við önnur lönd, eins og Eystrasaltsríkin og Evrópuríkin o.fl. Það eru því engar andstæður þegar talað er um Evrópusambandið og samstarf Norðurlanda heldur er samstarf Norðurlanda fyrsti vettvangurinn okkar, þar eru okkar nánustu bandamenn sem við vinnum svo með í samstarfi við önnur lönd.Við erum að fara að ræða skýrslu Norðurlandaráðs hér á eftir og ég er hluti af Íslandsdeild Norðurlandaráðs þannig að ég mun kannski ræða aðeins meira um samstarf Norðurlandanna undir þeim lið.
Ég vildi nýta þennan lið til að vekja máls á tveimur atriðum sem ég tel mikilvæg varðandi norrænu ráðherranefndina. Staðreyndin er sú að á síðastliðnum árum og áratugum hafa fjárframlög til Norðurlandaráðs og samstarf Norðurlandanna verið að dragast saman. Á sama tíma og mikið er rætt um mikilvægi samstarfsins, á sama tíma og við tölum um gildin okkar og að þetta samstarf Norðurlandanna sé undir ákveðinni ógn, erum við að draga saman að raunvirði fjárframlög til Norðurlandasamstarfs. Þetta bitnar á innanlandsstarfinu, þetta bitnar á starfi norrænu félaganna, þetta bitnar á þingmannastarfinu í Norðurlandaráði. Þetta bitnar líka á styrkjaáætlunum Norðurlandanna, Nordplus-áætlununum og fleiri þáttum. Ég tel mikilvægt að við Íslendingar, þar sem við höfum þetta starf í hávegum, beitum okkur fyrir því að Norðurlöndin komi sér saman um að verja styrkjunum í norrænt samstarf, komi alla vega í veg fyrir að þeir skerðist ár frá ári að raunvirði. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt.
Það er eðlilegt að á síðastliðnum árum hafi mikil umræða verið í tengslum við varnarmálin, mikil umræða í tengslum við Helsingfors-sáttmálann; þetta eru stórir málaflokkar sem skipta raunverulegu máli. En við megum ekki gleyma því að halda lífi í norræna samstarfinu heima í héraði. Við megum ekki gleyma að halda lífi í norrænu félögunum, styrkja norrænu húsin, norræna viðburði og norræna menningu, því að það er það sem sameinar okkur. Þó að við séum vissulega að glíma við mörg stór verkefni verðum við áfram að leggja rækt við grasrót hins norræna samstarfs út um öll Norðurlöndin. Það kostar peninga. Það kostar peninga að leggja rækt við samstarf, leggja rækt við gildi, lýðræði og fleiri þætti, og það þarf að birtast í fjárhagsáætlunum norrænu ráðherranefndarinnar.
Ég vil einnig vekja máls á málefni sem er hjartans mál fyrir mig og það eru málefni barna og ungmenna. Stefna norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs í málefnum barna og ungmenna rann út á síðasta ári og var síðasta skýrslan kynnt á þingi Norðurlandaráðs síðastliðið haust. Í þeirri stefnu og í þeirri skýrslu kom í rauninni fram að málefni barna og ungmenna ættu núna að vera samþætt í alla málaflokka norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs og því er ekki gert ráð fyrir nýrri hreinni stefnu í málefnum barna og ungmenna. En ég óttast það alltaf að þegar eitthvert málefni á að vera alls staðar verði það á sama tíma hvergi. Ég mun beita mér fyrir því á vettvangi Norðurlandaráðs að við mótum okkur öfluga stefnu í málefnum barna og ungmenna á Norðurlöndunum. Það skiptir einmitt máli á tímum þegar aukinn þungi fer í öryggis- og varnarmálin, þegar aukinn þungi fer í utanaðkomandi ógnir, að við séum með markvissa stefnu sem tryggir að við leggjum áfram rækt við börnin okkar og ungmennin okkar. Umgjörð barna og ungmenna á Norðurlöndunum hefur í raun verið eins konar gullgæs Norðurlandanna. Það hefur skapað þetta norræna traust að við höfum verið með sterka samfélagslega innviði, mikinn jöfnuð, tekið þétt utan um börn og ungmenni og skilað öflugum einstaklingum til samfélagsins sem þykir vænt um samfélagið sitt, sem vilja greiða aftur til samfélagsins og standa vörð um það til framtíðar.
Ég vildi sérstaklega vekja máls á þessum tveimur þáttum undir þessari skýrslu og ræði norrænt samstarf betur undir öðrum lið.