Frú forseti. Hér var mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum nr. 75/1998, með síðari breytingum.

Ég get ekki séð, frú forseti, hvernig hægt er að banna þetta í nútímaþjóðfélagi. Við höfum aðgang að 20 til 30 fjölmiðlastöðvum úti um allan heim og þar eru víða á stærstu íþróttamótum í heimi áfengisauglýsingar, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Á að loka fyrir þessar stöðvar, ég spyr?

Ég held að menn ættu að skoða þetta mál í sambandi við nútímann. Þetta hefði hugsanlega verið hægt fyrir 20 til 30 árum en eins og tækniframfarir eru og hafa verið á síðustu 10 til 20 árum í þessum efnum tel ég þetta mjög varasamt, fyrir utan það að íþróttahreyfingin hefur náttúrlega fulla þörf fyrir allt það fjármagn sem hún getur fengið.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Að sjálfsögðu virði ég þessi sjónarmið sem hv. þm. Jón Kr. Óskarsson setur hér fram. Auðvitað er það alveg rétt að við fáum hingað til lands tímarit með áfengisauglýsingum. Við horfum á kappleiki þar sem auglýsingaspjöld eru sýnileg. En ég endurtek að það er ekki bara á Íslandi sem þessi umræða og þessi barátta á sér stað. Hún á sér stað um heim allan. Og þegar talað er um nútímaþjóðfélagið og hvað sé nútímalegt og hvað ekki, ja, hver hefði þá trúað því að á breskum öldurhúsum yrðu reykingar bannaðar? Hver hefði trúað því fyrir 20–30 árum að það yrði hætt að reykja á öllum veitingastöðum í Kaliforníu og í New York og víðar?

Það er bara þetta sem er að gerast að heimurinn er að vakna til vitundar um skaðsemi tóbaks og óhóflegrar neyslu áfengis og menn vilja gera hvað þeir geta til þess alla vega að takmarka möguleika sölumanna þessara efna til að koma þeim ofan í landslýðinn. Við erum því ekkert eyland í þessu efni. Þjóðir heimsins eru að takast á um þetta. Það er mikil umræða innan Evrópusambandsins um tóbaksauglýsingar og um áfengisauglýsingar einnig. Við eigum að taka höndum saman með þeim sem vilja halda inn í nútímann, inn í heilbrigðari lífshætti í framtíðinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir svör hans og athugasemdir. Ég vil líka minna þingheim á að boð og bönn eru ekki alltaf það rétta. Ég held að frekar væri ástæða til leggja meira í forvarnir þannig að menn lærðu að umgangast þá hluti sem þarna er um að ræða. Það á ekki banna. Það er ekki hægt í nútímaþjóðfélagi að mínu mati.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þetta sjónarmið. Ég er einnig andvígur boðum og bönnum. Ég tel það geta einmitt verið gott að samfélag þurfi að hafa fyrir því að breyta málum. Til dæmis hefur dregið úr reykingum á Íslandi, ekki vegna boða og banna heldur vegna þess að þjóðfélagið hefur tekið sig á um að upplýsa um hættuna sem stafar af reykingum.

Ég segi það fyrir mitt leyti að ég var með alveg opinn huga hvað þetta snertir þegar tóbaksfrumvarpið kom til umfjöllunar á Alþingi og í nefndum þingsins. En eftir að hafa heyrt eindregin sjónarmið alls þess fólks sem þessum málum tengist í heilbrigðiskerfinu og fulltrúa starfsfólksins einnig sem vill fá þessi lög sér til verndar, sinni heilsu til verndar þá öðlast hugtakið boð og hugtakið bann aðra merkingu, þ.e. þegar um er að ræða heilsuvernd og vernd samfélagsins. Út á það gengur þetta þingmál einnig. Ég upplifi þetta ekki sem bann eða boð. Ég upplifi þetta sem tilraun til þess að draga úr skaðsemi þessara efna.

Forseti. Nokkur orð til stuðnings þessu frumvarpi og þarf nú sá stuðningur ekki að koma frá mér því að ég er einn af flutningsmönnum þess, en þó vil ég segja nokkur orð til ítrekunar á því sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði.

Í tilefni af umræðu hér í andsvörum verðum við í byrjun að gera okkur grein fyrir því að við erum hér ekki að ræða hverja aðra vöru sem framleiðendur hennar hafa rétt til þess að keppa með á markaði og markaðsfæra með þeim hætti sem við teljum innan ramma siðgæðis og annarra reglna við hæfi á okkar landi og í okkar heimshluta heldur erum við hér að ræða um áfengi, um vímugjafa sem getur ekki fallið undir skilgreiningar á venjulegri vöru. Þess vegna höfum við þessi sérstöku áfengislög og annan umbúnað laga, reglna og stofnana um neyslu hans og ýmislegt sem af þeirri neyslu hlýst. Venjuleg umræða um boð og bönn á því ekki við í þessu efni.

Hitt er rétt hjá hv. þm. Jóni Óskarssyni að það er alltaf neyðarúrræði að beita boðum og bönnum. Það þarf að ræða í hvert skipti og það þarf að vera á hreinu, vera alveg klárt, af hverju menn beita bönnum eða hafa sérstök boð um ákveðna vöru, í þessu tilviki um áfengi, og af hverju menn hafa búið þennan ramma í kringum hana. Einnig þarf að ræða hreinskilnislega af hverju menn hafa t.d. bannað önnur vímuefni sem sum eru eða eru a.m.k. sögð vægari en áfengi og leiða til minni skaða fyrir þann sem þeirra neytir og það samfélag sem neyslan fer fram í. Mætti hér reyndar halda nokkuð langa ræðu um tvískinnung og það sem kallað er á misjafnri íslensku „dobbeltmóral“ í þessum efnum.

Ég held líka að það sé gott að líta í hverjum hlut á sögu hans og þá er auðvitað um það að ræða, eins og hv. þm. Jón Óskarsson og miklu fleiri hafa bent á, að samfélag okkar hefur þróast mjög á undanförnum áratugum. Við erum komin í miklu meira samhengi við grannþjóðir. Við höfum við þær samskipti sem nú taka sekúndur en einu sinni þurfti að bíða í heil ár eftir fréttum og svörum frá útlöndum. Þetta hefur torveldað okkur að halda uppi hér einhverri sérvisku í neysluháttum eða umbúnaði um markað. Á hitt er að líta sem hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á að við erum ekki eina þjóðin sem stendur í þessum vanda. Ýmsar þjóðir hafa svipaðar reglur og við um bann við áfengisauglýsingum. Ég hygg að a.m.k. í Evrópu sé það hin almenna þróun og þá erum við líka að tala um fornfræg vín- og drykkjulönd t.d. í Suður-Evrópu. Í Evrópu er það hin almenna þróun að menn eru að reyna að hefta auglýsingar, reyna að stjórna markaðsfærslu áfengis þar sem hún er landlæg. Ég minni á Frakkland í því skyni. En eftir breytingar sem gerðar voru í Frakklandi í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar er ástandið þar í raun miklu siðlegra í áfengisauglýsingamálum en það er hér. Svo geta menn auðvitað svarað með því: Af hverju tökum við þá ekki upp hinar frönsku reglur? Ég svara þá á móti með því að sinn er siður í landi hverju. Reglur um þessi efni verða að mótast mjög af þeirri hefð og því ástandi sem er í hverju landi. Hér mætti svo halda áfram að tala um léttvínsdrykkju Íslendinga og ákveðna ágæta þróun í þeim málum.

Saga, sagði ég. Ég held að upphaf þessa máls sé með þeim hætti að þegar bjór var leyfður hér í landinu, sem er stutt síðan og ég tel hafa verið jákvæða athöfn í sjálfu sér, þá kvörtuðu íslenskir framleiðendur pilsners og bjórs sem seldur var í Fríhöfn og á öðrum slíkum stöðum yfir því að erlendir framleiðendur og seljendur hefðu mikið forskot á markaði og það væri eðlilegt að einhvern veginn væri þetta forskot heft eða innlendum bjórframleiðendum væri einhvern veginn gert kleift að vinna á þessu forskoti. Það hygg ég að hafi verið upphafið að þessu máli að þeim var sem sé í raun auðveldað að auglýsa sitt vörumerki og séð í gengum fingur við þá um að það vörumerki tæki nú einnig til áfengs bjórs en ekki eingöngu þeirrar vöru sem þeir framleiddu áður, sem var malt eða pilsner eða eitthvað af því tagi. Síðan hygg ég að þessi aðgreining erlendra og innlendra framleiðenda hafi horfið hér í einhverjum lagabreytingum, sjálfsagt í kringum lögleiðingu hins Evrópska efnahagssvæðis. Eftir stendur þetta litla gat sem nú er mjög hamast í og hefur orðið til þess að áfengisauglýsingar vaða hér uppi, bæði þær sem hugsanlega væri hægt að réttlæta með þessum setningum um að heimilt sé að nota firmanafn eða -merki í tengslum við auglýsingu óáfengra drykkja og hreinlega áfengisauglýsinga sem eru algjörlega ólöglegar og ekki er hægt að heimfæra undir þetta ákvæði áfengislaga með nokkrum hætti en koma auðvitað í kjölfar þessara auglýsinga á svokölluðum léttbjór eða 0% bjór.

Ég tek undir það með flutningsmanni að sjálfsagt er að ræða þessa hluti og fara yfir það hvort ástæða er til þess að breyta þessum lögum og leyfa einhvers konar auglýsingar á áfengi. Hins vegar er löggjafanum sjálfsagt að loka þessu gati áður en hann hefur slíkar umræður og sjá til þess að farið sé að lögum í landinu þannig að ef það er niðurstaða meiri hluta Alþingis að leyfa áfengisauglýsingar með einhverjum hætti þá sé sú ákvörðun tekin sjálfstætt á grunni raka og á grunni þeirra sjónarmiða sem hér koma fram og þeirra sjónarmiða sem á ferð eru í samfélaginu en séu ekki niðurstaða af löglausu athæfi sem Alþingi nánast er eins og að viðurkenna eða gefast upp fyrir. Það er ekki þannig sem löggjafinn á að haga sér og það eru kröfur á löggjafann frá almenningi í landinu að hann standi sig að þessu leyti.

Ég verð svo að segja að ég hef hugleitt að sjálfsögðu eins og aðrir þetta með auglýsingar á áfengi hérlendis. Ég hef líka skoðað frumvarp sem ég hygg að sé búið að ræða hér í 1. umr. Ég gat ekki verið við þá umræðu að vísu og biðst afsökunar á því. Ég var upptekinn í þinglegum erindum eða a.m.k. pólitískum erindum sem þingmaður annars staðar. En ég verð að segja að mér þykir það frumvarp ekki fara góða leið. Þar er í raun og veru í grunninn farin sú leið, eins og í öðru frumvarpi um að selja ákveðnar áfengistegundir utan Áfengis- og tóbaksverslunarinnar, að skipta áfengi í tvennt og búa til áfengi sem er vont áfengi, sem er áfengi yfir 22% í alkóhólmælingu, en á hinn bóginn er sagt að annað áfengi sé gott og það er þá áfengi sem er undir 22% í áfengismælingum. Nú er ég ekki bindindismaður á áfengi og mér finnst enginn slíkur munur vera á að það séu einhver sérstök veðrabrigði um þessi 22% og skil ekki alveg þá speki. Ég tel heldur ekki að það sé neitt skárra að gefa barni bjór eða léttvín að drekka en að hella í það brennivíni. Mér finnst hvorugt við hæfi og í sjálfu sér enginn munur á því. Ég held að það sé hættulegt að búa til þennan mun, að löggjafinn sé að búa þennan mun. Ég veit vissulega að fyrir þessu eru fordæmi en ég tel að þau eigi ekki við okkar menningu og okkar hefð.

Það vill til að ég var ritstjóri dagblaðs á Íslandi. Það hét Þjóðviljinn og var merkilegt dagblað sem hefur því miður fyrir nokkru sett upp tærnar. Ég skrifaði leiðara á bjórdaginn sjálfan þar sem ég fagnaði þessum tímamótum fyrir hönd blaðsins. Ég taldi vera tíma til kominn að láta af þessum sérkennilegheitum sem stöfuðu af sögulegri tilviljun á Íslandi. Fyrirsögn leiðarans var tekin eftir þeim boðskap sem mjög var uppi hafður um þetta leyti af hálfu stjórnskipaðra yfirvalda til áfengisvarna og var einmitt á þá leið að bjór væri áfengi. Bjór er áfengi, hét þessi leiðari og var samhljóða auglýsingum sem víða birtust á þessum tíma og áttu að stuðla að því að Íslendingar teldu ekki að hér væri um eitthvað annað en brennivín að ræða, brennivín í hinum alþýðlega skilningi þess orð, þ.e. drykkur sem veldur vímu, til þess að menn tækju ekki upp á því sem óttast var og hefur nú sem betur fer ekki orðið, að verða daglegir neytendur bjórs með einhverjum öðrum hætti en annars áfengis, eða að bjór yrði eins og í sumum grannlöndum okkar drukkinn í hádeginu og í vinnunni, að hann teldist sjálfsagður í öllu félagslegu samneyti og að menn teldu ekki að einhver munur væri á áfengismagni í blóði við akstur eftir því hvort það kæmi inn með bjórdrykkju eða drykkju annars áfengis. Ég held að þetta sé nú bara enn þá kjarni málsins um það bil 20 árum síðar að bjór sé áfengi. Og eins og léttvínin geta runnið ljúft um munn og í maga þá eru þau það líka og til þeirra sérkenna þessarar vöru verðum við að taka fullt tillit þegar við mörkum henni lagaramma og hugum að markaðssetningu hennar hér á landi enda beinist hún í þessu tilviki sem við erum hér að tala um, í hinum ólöglegu áfengisauglýsingum, aðallega að unglingum og ungmennum, þeim hópi sem telst vera auðhreyfanlegastur í auglýsingaspekinni og þeim hópi sem hættast er við að fari sér að voða með þessa hluti.

Hæstv. forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum. Ég er ein af flutningsmönnum frumvarpsins sem er ein grein, þ.e. breyting á 3. mgr. 20. gr. laganna, þar sem verið er að varna því að hægt sé að nota vörumerki á áfengum drykkjum sem framleidd eru bæði sem óáfeng og áfeng vín og öl.

Það verður á einhvern hátt, hæstv. forseti, að búa svo um löggjöfina að ekki sé hægt að fara fram hjá áfengislögunum eins og gert er í dag. Menn töldu og ég hef talið það sjálf að þau væru nægilega skýr en eins og áfengisauglýsingarnar hafa verið að birtast og þá sérstaklega á bjór er auðveldlega hægt að fara fram hjá lögunum með því eingöngu að hafa örlítið merki einhvers staðar, helst til hliðar og svo lítið að það þurfi allt að því stækkunargler til að sjá að það standi „léttöl“ einhvers staðar á auglýsingunni og þá er þetta lögleg auglýsing samkvæmt dómum sem birst hafa. Þetta hefur gengið svo langt og auglýsingar eru orðnar svo ágengar og markaðssetningin á bjór er orðin svo gegndarlaus undir þessum fölsku merkjum að nauðsynlegt er að grípa inn í og stöðva þetta framferði sem er algjörlega ósiðlegt og höfðar auk þess aðallega til barna og unglinga og hvetur til meiri drykkju. Þetta er sem sé hluti af forvörnum, áfengisforvörnum. Það er betra að hefta og draga úr áfengisneyslunni í stað þess að bregðast ekki við og sitja svo uppi með afleiðingar af ofdrykkju og drykkju unglinga.

Það er, hæstv. forseti, mikil forvörn í frumvarpinu og við eigum að taka höndum saman með öðrum þjóðum til að reyna með öllu móti að draga úr áfengisdrykkju, sérstaklega hjá unglingum, því að við vitum í dag hverjar afleiðingar hún hefur.

Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég gera eina leiðréttingu og hún er sú að sennilega hafi það verið rangt hjá mér að óska eftir því að málinu yrði vísað til menntamálanefndar. Sennilega á þetta mál fremur heima í allsherjarnefnd þingsins og legg ég til að það gangi þangað að lokinni umræðu.

Ég vil þakka fyrir umræðuna, hún hefur verið ágæt og gagnleg. Fram hafa komið mismunandi sjónarmið um hvort rétt sé og hvort yfirleitt gerlegt sé að banna áfengisauglýsingar. Og eru menn þá að horfa á þessi mál í alþjóðlegu samhengi? Ég tel tvímælalaust svo vera en ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Merði Árnasyni áðan þegar hann sagði að við ættum að sameinast um að styðja frumvarp þetta sem gengur út á að gera lögin skýrari þannig að fram hjá þeim verði ekki farið. Lagabreyting eigi ekki að verða niðurstaða af ólöglegu athæfi sem löggjafinn hafi gefist upp gagnvart og dómstólarnir einnig. Það er í raun að gerast í þessu máli hér.

Síðan getum við á sjálfstæðum forsendum tekið upp þá umræðu hvort leyfa beri auglýsingar á áfengi og það eigum við að gera á sjálfstæðum forsendum sem sérstakt aðskilið mál. Þetta gengur fyrst og fremst út á það að sjá til þess að þau lög sem eru við lýði í landinu og eru mjög skýr í mínum huga en ekki í huga allra og ekki í huga dómstólanna, verði skýrð þannig að þau nái því markmiði sem þeim er ætlað að þjóna. Síðan getum við tekið hina umræðuna um hvort leyfa beri auglýsingar á áfengi. Það er allt önnur saga, þar er ég með afdráttarlausa afstöðu að sönnu en það er svo annað mál.

Ég vona að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga og komi til atkvæðagreiðslu hér í þingsal.