Ferill 713. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: Word Perfect.


122. löggjafarþing 1997–98.
Þskj. 1384 – 713. mál.


Skýrsla



dómsmálaráðherra um meðferð heimilisofbeldismála í dómskerfinu.

(Lögð fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi 1997–98.)



I. INNGANGUR
    Hinn 25. apríl 1997 ritaði dómsmálaráðuneytið stjórn Dómarafélags Íslands bréf þar sem kynnt var sú fyrirætlan dómsmálaráðherra að niðurstöður skýrslu nefndar sem skipuð var til að undirbúa og hafa umsjón með rannsóknum á ástæðum, afleiðingum og umfangi heimilis ofbeldis gegn konum og börnum yrðu nýttar til úrbóta á þessum vettvangi. Segir síðan í bréfi ráðuneytisins að ráðherra hafi ákveðið að skipa nefnd sem hefði það hlutverk að huga að meðferð þessara mála í dómskerfinu og legði hún fyrir dómsmálaráðherra tillögur um nauðsynlegar úrbætur í því efni, þar á meðal tillögur um breytingar á refsi- og réttarfarslög gjöf, ef því er að skipta. Hinn 18. ágúst sl. skipaði dómsmálaráðherra Allan Vagn Magnússon héraðsdómara, sem tilnefndur var af stjórn Dómarafélags Íslands, Ragnheiði Harðardóttur, þá deildarstjóra í dómsmálaráðuneytinu en nú settan saksóknara, og Sigríði Jósefsdóttur saksóknara í nefnd til þess að fjalla um framangreint viðfangsefni og var Allan Vagn skipaður formaður nefndarinnar. Sama dag voru skipaðar tvær aðrar nefndir, önnur til þess að huga að meðferð þessara mála fyrir lögreglu á rannsóknarstigi og hin er geri tillögur um forvarna aðgerðir, um hjálparúrræði fyrir þolendur heimilisofbeldis og um meðferðarúrræði fyrir gerendur.
    Í niðurstöðukafla nefndar þeirrar sem að framan er getið segir:
    „Rannsóknir á tíðni heimilisofbeldis hafa verið gerðar í ýmsum löndum en vegna mismunandi rannsóknaraðferða er erfitt að bera saman ólíkar rannsóknir milli landa. Þrátt fyrir það sýna niðurstöður þessarar rannsóknar að heimilisofbeldi er sjaldgæfara en í ýmsum öðrum löndum, t.a.m í Bandaríkjunum. Umfang þess virðist vera svipað og í Danmörku en rannsóknir á tíðni heimilisofbeldis hafa ekki verið framkvæmdar annars staðar á Norðurlöndunum. Rannsóknin sem framkvæmd var hér á landi hefur ákveðna sérstöðu þar sem hún náði til allrar þjóðarinnar en flestar erlendar rannsóknir og sérstaklega bandarískar eru oft gerðar meðal tiltekinna þjóðfélagshópa (Wilt og Olsen, 1996). Út frá slíkum rannsóknum er ekki hægt að alhæfa um niðurstöður og enn síður hægt að heimfæra þær á milli landa.
    Niðurstöður rannsóknarinnar staðfesta eldri rannsóknir sem hafa sýnt að ofbeldi gegn konum er á margan hátt ólíkt ofbeldi gegn körlum. Ofbeldi gegn körlum er oftast framið af ókunnugum en ofbeldi gegn konum af einhverjum sem þær þekkja. Niðurstöðurnar sýna að þegar um er að ræða ofbeldi milli hjóna eða sambýlisfólks er ofbeldið oft endurtekið.
Þegar spurt var um það ofbeldi sem viðkomandi hafi verið beittur síðastliðna 12 mánuði má sjá hversu umfangsmikið vandamálið er á hverjum tíma. Ef tölurnar eru umreiknaðar og þeim beitt á fjölda kvenna á aldrinum 18 til 65 ára hafa tæplega 350 konur verið beittar ofbeldi einu sinni á síðasta ári af völdum núverandi eða fyrrverandi eiginmanns eða sambýlismanns. Enn stærri hópur kvenna, um 750 konur, hafa mátt þola ofbeldi af völdum eiginmanns oftar en einu sinni og bendir það til þess að þær búi við ofbeldi. Könnunin svarar því ekki hversu oft var um einstakan ofbeldisverknað að ræða eða hvort ofbeldið var upphafið að lengra ofbeldisferli. Samtals hafa á bilinu 1000 til 1100 konur mátt þola ofbeldi af hendi núverandi eða fyrrverandi eiginmanns eða sambýlismanns á síðasta ári. Hins vegar hafa um 650 karlar verið beittir ofbeldi af núverandi eða fyrrverandi maka. Af þessu má sjá að heimilisofbeldi er til staðar á heimilum hér á landi og í sumum tilfellum á það sér stað með reglulegu millibili.
    [...]
    Eins og eldri rannsóknir sýna niðurstöður þessarar rannsóknar að engar einfaldar skýringar eru á heimilisofbeldi. Fjárhags- og félagslegt öryggisleysi, barnsburðarhlutverkið og yfirráð eru þættir sem skýra að einhverju leyti ofbeldi gagnvart konum. Sýnt er þó að skýringar ofbeldis er ekki að finna í einstaklingsbundnum einkennum eða félagslegum aðstæðum þeirra kvenna sem hafa verið beittar ofbeldi. Ofbeldi gegn konum stafar ekki af einhverri einni orsök heldur verður það einungis skýrt út frá mörgum mismunandi orsakaþáttum. Hafa verður í huga að engin ein skýring er algild. Niðurstöðurnar sýna ekki að einstakir hópar í þjóðfélaginu verði frekar fyrir ofbeldi en aðrir. Niðurstöðurnar sýna ótvírætt að afleiðingar ofbeldis eru margþættar og oftast finna þær konur er fyrir ofbeldinu verða fyrir margs konar andlegri vanlíðan. Í rannsókninni eru greindar þrenns konar meginafleiðingar en það eru skammtímaafleiðingar, langtímaafleiðingar og öryggisleysi. Það kom á óvart að flestar konurnar höfðu leitað sér einhverrar aðstoðar. Stuðningskerfið sem konur njóta er einkum frá eigin fjölskyldu sem gæti skýrt hversu margir segjast þekkja konur sem hafa verið beittar ofbeldi.
    Ofbeldi er alvarlegt vandamál eins og niðurstöður rannsóknarinnar staðfesta. Leggja verður áherslu á að forvarnir og fræðsla nái til allra þar sem ein meginniðurstaða rannsóknarinnar er sú að ofbeldi fyrirfinnst í öllum hópum. Enn fremur vegna þess að þær konur sem hafa verið beittar ofbeldi leita til fjölskyldu sinnar og sinna nánustu um ráð og stuðning. Forvarnir og fræðsla verða ekki markviss nema byggt sé á þekkingu og því var talið nauðsynlegt að gera rannsókn á heimilisofbeldi á Íslandi. Með því að afla aukinnar þekkingar á ofbeldi á heimilum með íslenskum rannsóknum eins og þeirri sem hér hefur verið greint frá er þess vænst að hægt sé að bæta forsendur fyrir aðgerðum, hafa áhrif á viðhorf og umræðu í þjóðfélaginu.“
    Með bréfi dags. 2. desember 1997 heimilaði dóms- og kirkjumálaráðuneytið nefndinni að ráða Unu Björk Ómarsdóttur lögfræðing til þess að vera ritara nefndarinnar og hefur hún starfað með nefndinni frá því í desemberbyrjun.
    Nefndin hefur afmarkað verksvið sitt þannig að heimilisofbeldi er skilgreint með sama hætti og gert er í skýrslu dómsmálaráðherra um orsakir, umfang og afleiðingar heimilis ofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Hugtakið heimilisofbeldi er því notað hér til að lýsa því ofbeldi sem konur og karlar verða fyrir af hálfu núverandi eða fyrrverandi maka eða sambúðaraðila.

II. GILDANDI LAGAÁKVÆÐI
    Hér á eftir verða rakin þau ákvæði refsilaga og réttarfarslaga sem í gildi eru nú og geta tekið til heimilisofbeldismála.

A. Ákvæði í almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum.

191. gr.

    Ef nokkur misbýður með stórfelldri vanrækslu eða móðgunum eiginkonu sinni eða eiginmanni, barni sínu eða öðru barni eða ungling undir 18 ára aldri, sem hann hefur til umsjónar eða fósturs, eða manni, sem er skyldur honum eða tengdur í beinan legg upp á við, þá varðar það varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum.
    Varðhaldi eða sektum skal sá sæta, sem af þverúð vanrækir framfærsluskyldu sína eða skyldu til meðlagsgreiðslu gagnvart nokkrum framangreindra aðilja, sem af því geta orðið bjargþrota.

193. gr.

    Hver, sem sviptir foreldra eða aðra rétta aðilja valdi eða umsjá yfir barni, sem ósjálfráða er fyrir æsku sakir, eða stuðlar að því að það komi sér undan slíku valdi eða umsjá, skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 16 árum eða ævilangt.

194. gr.

    Hver sem með ofbeldi eða hótun um ofbeldi þröngvar manni til holdlegs samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.

195. gr.

    Hver sem með annars konar ólögmætri nauðung þröngvar manni til samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi allt að 6 árum.

196. gr.

    Hver sem notfærir sér geðveiki eða aðra andlega annmarka manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.

205. gr.

    Refsing skv. 194.–199., 202. og 204. gr. má falla niður ef karl og kona, er kynferðismökin hafa gerst í milli, hafa síðar gengið að eigast eða tekið upp óvígða sambúð eða, ef þau voru þá í hjónabandi eða óvígðri sambúð, hafa eftir það tekið upp eða haldið áfram sambúð.

211. gr.

    Hver, sem sviptir annan mann lífi, skal sæta fangelsi, ekki skemur en 5 ár, eða ævilangt.

217. gr.

    Hver, sem gerist sekur um líkamsárás, enda sé hún ekki svo mikil sem í 218. gr. segir, skal sæta sektum eða varðhaldi, en fangelsi allt að 1 ári, ef háttsemin er sérstaklega vítaverð.
    Málssókn er opinber út af broti samkvæmt 1. mgr., og skal mál eigi höfðað nema almenn ingshagsmunir krefjist þess.

218. gr.

    Hafi maður með vísvitandi líkamsárás valdið öðrum manni tjóni á líkama eða heilbrigði, og þessar afleiðingar árásarinnar verða taldar honum til sakar vegna ásetnings eða gáleysis, þá varðar það varðhaldi eða fangelsi allt að 3 árum, eða sektum, ef sérstakar málsbætur eru.
    Nú hlýst stórfellt líkams- eða heilsutjón af árás eða brot er sérstaklega hættulegt vegna þeirrar aðferðar, þ. á m. tækja, sem notuð eru, svo og þegar sá, er sætir líkamsárás, hlýtur bana af atlögu, og varðar brot þá fangelsi allt að 16 árum.

218. gr. a.

    Nú hefur sá, sem dæmdur er sekur um brot á 217. eða 218. gr., áður sætt refsingu samkvæmt þeim greinum eða honum hefur verið refsað fyrir brot, sem tengt er að öðru leyti við vísvitandi ofbeldi, og má þá hækka refsingu allt að helmingi.
    Samþykki til líkamsárásar veldur því að refsingu, sem ella væri unnið til, má lækka. Nú varðar verknaður við 217. gr., og verður þá ekki refsað, þegar samþykki liggur fyrir.
    Nú er líkamsárás unnin í áflogum eða átökum milli þess, sem henni veldur, og þess, sem misgert er við, og er þá heimilt að lækka refsingu eða jafnvel láta hana falla niður, þegar verknaður á undir 217. gr. Sama er, ef sá, sem verður fyrir tjóni, á upptök að átökum með árás, ertingum eða líku.

225. gr.

    Ef maður neyðir annan mann til þess að gera eitthvað, þola eitthvað eða láta hjá líða að gera eitthvað með því að beita líkamlegu ofbeldi eða hóta honum að beita hann eða nána vandamenn hans líkamlegu ofbeldi eða frelsissviptingu eða að hafa upp rangan sakburð um refsiverða eða vansæmandi háttsemi hans eða náinna vandamanna hans, eða annan slíkan sakburð, þótt sannur sé, ef nauðungin á ekki nægilegan rétt á sér sökum þess málefnis, sem hótunin beinist að, eða loks með því að hóta honum að valda verulegum skemmdum eða eyðileggingu á eignum hans, þá varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum.

226. gr.

     Hver, sem sviptir annan mann frelsi sínu, skal sæta fangelsi allt að 4 árum, eða varðhaldi, ef málsbætur eru.
    Hafi frelsissvipting verið framin í ávinningsskyni eða verið langvarandi, svo og ef maður hefur verið settur í heimildarleysi á geðveikrahæli, fluttur burt í önnur lönd eða fenginn mönn um á vald, sem ekki eiga neinn rétt á því, þá skal beita fangelsisrefsingu ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum eða ævilangt.

231. gr.

    Ef maður ryðst heimildarlaust inn í hús eða niður í skip annars manns, eða annan honum óheimilan stað, eða synjar að fara þaðan, þegar skorað er á hann að gera það, þá varðar það sektum eða varðhaldi allt að 6 mánuðum. Þó má beita varðhaldi á hærra stigi eða fangelsi allt að 1 ári, ef miklar sakir eru, svo sem ef sá, sem brot framdi, var vopnaður eða beitti ofbeldi eða hótun um ofbeldi eða brot er framið af fleirum saman.

232. gr.

    Ef maður, þrátt fyrir áminningu lögreglunnar, raskar friði annars manns með því að ásækja hann, ofsækja hann með bréfum eða ónáða hann á annan svipaðan hátt, þar á meðal með símhringingum, þá varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 6 mánuðum. Áminning lögreglunnar hefur gildi í 5 ár.
    Hver, sem opinberlega leggur annan mann í einelti með vísvitandi ósönnum skýrslum, sem lagaðar eru til þess að lækka hann í áliti almennings, sæti sektum eða varðhaldi allt að 1 ári.

    233. gr.

    Hver, sem hefur í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað, og hótunin er til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína eða annarra, þá varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum.

B. Ákvæði laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, með síðari breytingum.

112. gr.

    Þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið athugar hann hvort sækja skuli mann til sakar eða ekki. Ef hann telur það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa, en ella leggur hann málið fyrir dóm skv. 116. gr.

113. gr.

     1.      Falla má frá saksókn þegar beita má ákvæðum almennra hegningarlaga um frestun ákæru. Enn fremur fellur málsókn niður ef sakborningur gengst undir viðurlög skv. 115. gr., nema svo standi á sem þar segir í 6. mgr.
     2.      Einnig má falla frá saksókn þegar svo stendur á sem hér segir:
       a.      ef brot er mjög smávægilegt,
       b.      ef sakborningur virðist vera ósakhæfur og ekki er nauðsynlegt að gera kröfu um að hann verði beittur öryggisráðstöfunum samkvæmt fyrirmælum almennra hegningarlaga,
       c.      ef brot hefur valdið sakborningi sjálfum óvenjulegum þjáningum og málsókn þykir ekki brýn af almennum refsivörsluástæðum,
       d.      ef sækja á mann til sakar í einu máli út af fleiri brotum er heimilt að falla frá saksókn út af brotum sem ætla má að skipti engu eða óverulegu máli við ákvörðun viðurlaga; enn fremur má falla frá saksókn ef svo stendur á sem í 78. gr. almennra hegningarlaga segir og ætla verður að ekki yrði um frekari refsingu að ræða þótt sakfellt yrði,
       e.      ef nauðung eða fjárkúgun hefur verið framin með hótun um kæru fyrir refsivert athæfi er heimilt að falla frá saksókn fyrir það brot ef það er ekki því stórfelldara,
       f.      ef sérstaklega stendur á og telja verður að almannahagsmunir krefjist ekki málshöfðunar.
     3.      Ef ríkissaksóknari telur ástæðu til að falla frá saksókn, en telur vafa leika á heimild sinni til þess getur hann óskað eftir að dómsmálaráðherra geri tillögu til forseta Íslands um niðurfall saksóknar samkvæmt ákvæðum 29. gr. stjórnarskrár
     4.      Í málum þar sem lögreglustjóri fer með ákæruvald getur hann fallið frá saksókn. Ef hann telur ástæðu til að falla frá saksókn skv. 2. mgr. en vafa leika á heimild til þess skal hann senda ríkissaksóknara málið með tillögum sínum.

114. gr.

     1.      Nú er mál fellt niður skv. 112. gr. eða fallið er frá saksókn skv. 113. gr. og skal ákærandi sem þá ákvörðun tók tilkynna sakborningi hana og ef því er að skipta þeim sem misgert hefur verið við. Í tilkynningu skal tiltekið við hvaða lagaheimild ákvörðunin styðst.
     2.      Sá sem ekki vill una við ákvörðun lögreglustjóra skv. 1. mgr. getur kært hana til ríkissaksóknara innan eins mánaðar frá því að honum var tilkynnt um hana. Skal ríkissaksókn ari taka afstöðu til kærunnar innan eins mánaðar frá því að hún berst honum, nema svo standi á sem í 3. mgr. 28. gr. segir.

170. gr.

     1.      Nú kemur í ljós við rannsókn máls að maður hafi beðið tjón af þeirri háttsemi sem sakborningur er borinn og skal þá sá sem fer með rannsókn gefa þeim manni kost á að gera bótakröfu sem dæma má í væntanlegu máli. Leiðbeina skal tjónþola við gerð kröfunnar.
     2.      Kröfu, sem höfð er uppi, skal bera undir sakborning og afla gagna um hana eftir þörfum, enda valdi það ekki verulegum töfum á rannsókninni.

171. gr.

    Bótakröfu skal tilgreina ótvírætt í ákæru, sbr. 2. mgr. 116. gr. Dómari getur þó leyft að bótakrafa verði gerð þótt hennar hafi ekki verið getið í ákæru, enda telji hann að leysa megi úr kröfu án tafa eða óhagræðis í málinu og ákærði samþykki að krafan verði tekin til meðferðar.

172. gr.

     1.      Ef bótakrafa hefur komið fram í máli athugar dómari fyrst hvort hún verði tekin til meðferðar, en rétt er honum að synja að gera það ef hann telur það mundu valda verulegri töf eða óhagræði í málinu. Ákvörðun um slíka synjun tekur dómari með bókun í þingbók eða í dómi.
     2.      Ef ákærða er dæmt áfall í máli dæmir dómari um bótakröfu og ákveður bætur eftir almennum reglum.
     3.      Ef ákærði er sýknaður af háttsemi vegna þess að hann hafi ekki framið hana verður bótakröfu vísað frá dómi. Ef hann er sýknaður af öðrum ástæðum, svo sem vegna sakhæfisskorts, má dæma kröfu ef skilyrðum bótaskyldu er talið fullnægt.
     4.      Auk bóta fyrir beint tjón og miska, sem leitt hefur af verknaði, skulu tjónþola, ef krafa er gerð um það, dæmdar bætur vegna kostnaðar sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni í málinu, svo sem vegna gagnaöflunar um kröfuna og lögmannsaðstoðar.
     5.      Sá sem krefst bóta samkvæmt ákvæðum þessa kafla fer sjálfur með forræði kröfu sinnar að því leyti að henni verður ekki breytt án samþykkis hans. Dómari skal gefa tjónþola, eða umboðsmanni hans, kost á að tjá sig um kröfuna og skýra hana ef slíkt getur orðið án verulegra tafa eða óhagræðis í máli. Telji dómari slíks málflutnings þörf um kröfuna, en ekki unnt að láta hann fara fram, skal hann vísa henni frá dómi.

173. gr.

     1.      Í Hæstarétti skal taka bótakröfu, sem hefur verið dæmd að efni til í héraði, til meðferðar með venjulegum hætti ef máli er einnig áfrýjað í því skyni.
     2.      Ákærða og þeim sem krefst bóta samkvæmt ákvæðum þessa kafla er hvorum um sig heimilt að áfrýja sérstaklega til Hæstaréttar ákvæði héraðsdóms þar sem bótakrafa hefur verið dæmd að efni til ef dóminum er ekki áfrýjað að öðru leyti, enda fer um það málskot sem um áfrýjun einkamála.

174. gr.

    Aðrar kröfur borgararéttarlegs eðlis, sem rót eiga að rekja til refsiverðrar háttsemi, má og leggja fyrir dómara í opinberu máli og skal þar dæma um þær að efni til, að fullnægðum framangreindum skilyrðum, eftir því sem við á.

III.    HEIMILISOFBELDISMÁL SEM KOMIÐ HAFA TIL MEÐFERÐAR ÁKÆRUVALDS OG DÓMSTÓLA
    Nefndin hefur safnað upplýsingum úr málaskrá embættis ríkissaksóknara um þau tilvik sem komið hafa til meðferðar á tímabilinu 1. júlí 1992 til 1. júlí 1997. Er hér um að ræða mál sem fengið hafa meðferð fyrir dómstólum og eru þeir dómar sem gengu á framangreindu tímabili raktir hér á eftir. Ritari nefndarinnar, Una Björk Ómarsdóttir, tók dómana saman og reifaði þá. Þá er í B-lið hér á eftir að finna yfirlit mála sem komu til ríkissaksóknara á framangreindu tímabili og ekki gengu til dóms.

A. Dómareifanir.
Hæstaréttardómar.

Hæstaréttardómur 1992:363 í málinu nr. 460/1991.

    M var ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa um kl. 4.30 aðfaranótt mánu dagsins 3. júní 1991 slegið eiginkonu sína, K, í ennið með kúluhamri þar sem hún lá sofandi í sófa við vesturvegg í stofu á heimili þeirra að X, Garðabæ, og lagt plastpoka yfir andlit henn ar og troðið honum upp í munn hennar. Taldist þetta varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Þau M og K voru að skilja eftir 20 ára hjónaband og bar K að M hefði aldrei lagt á hana hendur fyrr. K sagði M hafa farið af landi brott fimmtudeginum áður og ekki verið væntan legan fyrr en að nokkrum dögum liðnum. Þrjár dætur þeirra hjóna á unglingsaldri voru heima við er atburðurinn átti sér stað og læsti M þær inni áður en hann réðst að K. Hann var með grímu, hanska og húfu á höfði. K kvað M vera mjög ósáttan við skilnaðinn, sem var að frum kvæði K.
    M hafði látið þau orð falla að ástæða ferðar hans af landi brott væri að hann ætlaði að gera nokkuð sem hann hefði lengi langað til að gera.
    Ákærði neitaði því að hafa ætlað að ráða K bana en viðurkenndi að hafa slegið hana í ennið með kúluhamri og lagt plastpoka yfir andlit hennar. Hann kvaðst hafa viljað hrekkja hana þar sem hún hefði verið leiðinleg við sig undanfarna mánuði. Fyrir lögreglu bar hann að ástæða árásarinnar hafi verið sú að hann hafi ætlað að ræða við hana um skilnaðarmál þeirra. Ákærði sagðist hafa „danglað“ hamrinum laust í enni konu sinnar. Hún taldi höggið ekki hafa verið mjög þungt, enda hlutust minni háttar áverkar af.
    Héraðsdómur taldi sannað með játningu ákærða sem studdur var framburði K, læknisvott orði og öðru sem fram kom í málinu að ákærði réðst að konu sinni með hamri, er hún var sof andi á heimili þeirra aðfaranótt 3. júní 1991, sem hann sló hana með í ennið og plastpoka sem hann hélt fyrir vitum hennar og reyndi að troða upp í munn hennar að hluta með þeim afleiðingum að hún fékk kúlu og marblett á enni, rispur og marbletti víða um líkamann og að öllum líkindum vægan heilahristing.
    Gegn eindreginni neitun ákærða varð að telja ósannað að hann hefði ætlað að svipta eigin konu sína lífi, og var hann því sýknaður af ætluðu broti á 211. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 19/1940. Hann var hins vegar sakfelldur fyrir brot gegn við 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, með vísan til hins hættulega tækis og aðferðar við verknað, þó að afleiðingarnar reyndust ekki alvarlegri raun var. Aðferð ákærða og atlagan taldist fólskuleg og frásögn hans um margt afar ótrúverðug og fjarstæðukennd.
    Ákærði hafði ekki áður sætt refsingum sem skiptu máli við úrlausn málsins. Refsing þótti hæfilega ákveðin 18 mánuðir og engar refsilækkunarástæður komu til greina að mati dómsins.
    Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins til sakfellingar samkvæmt ákæru og þyngingar refsingar.
    Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að sýkna ákærða af broti gegn 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og að ákærði hefði gerst brotlegur við 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Refsing þótti hæfilega ákveðin níu mánaða fangelsi. Þegar litið var til allra atvika og þess að mikil röskun hafði orðið á högum ákærða þótti mega fresta fullnustu sex mánaða af refsingunni og sá hluti falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsuppkvaðningu, héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940.

Hæstaréttardómur 1993:890 í málinu nr. 109/1993.

    Varðandi málsatvik og niðurstöðu héraðsdóms vísast til reifunar á dómi héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 1993 í málinu nr. 59/1993. Ákærði var þar sakfelldur fyrir brot gegn 225. gr. og 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Refsingu þótti mega stilla í hóf og var hún ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Einnig var fallist á kröfu ákæruvalds um brottvísun ákærða úr landi.
    Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða en einnig af hálfu ákæruvalds til sakfell ingar samkvæmt ákæru og þyngingar á refsingu og brottrekstrar úr landi eftir afplánun.
    Hæstiréttur sakfelldi ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga og staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. Refsing þótti með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga hæfi lega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Staðfest var ákvæði héraðsdóms um brottvísun ákærða úr landi eftir afplánun refsingar.

Hæstaréttardómur 1993:1168 í málinu nr. 102/1993.

    M var ákærður fyrir tvær líkamsárásir í Vestmannaeyjum með því að hafa veist að (sam býliskonu sinni), K, svo sem hér greinir:
     1.      Aðfaranótt laugardagsins 3. ágúst 1991 að heimili hennar að X gripið um kverkar henni, slegið hana hnefahögg á hægri vanga, skellt henni í gólfið, slegið hana liggjandi mörg högg í andlit með olnbogum og sparkað í hana með þeim afleiðingum að hún marðist á kálfum, hálsi og undir höku og marðist og bólgnaði yfir kinnbeinum.
     2.      Aðfaranótt sunnudagsins 2. ágúst 1992 að heimili þeirra að Y veist að henni með höggum og spörkum, tekið um hár henni og dregið hana niður á gólfið, sparkað í hana liggjandi og, er henni tókst að hlaupa út úr húsinu, sparkað í hana, svo að hún féll í jörðina, og slegið höfði hennar utan í hurðarkarm útidyra með þeim afleiðingum að hún marðist á öllum útlimum, baki, öxlum, maga, lendum, lærum og hársverði.
    Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981.
    Ákærði neitaði afdráttarlaust sök og bar mikið í milli í framburði hans og K.
     Fyrri ákæruliður.
    Ákærði og K voru ekki í sambúð en ákærði bjó í næsta stigagangi við hana og áttu þau sam an dreng á öðru aldursári.
    Merki voru um átök í íbúð K er lögregla koma á vettvang. Ákærði sagði K hafa boðið sér heim til sín, þeim hafi sinnast og K hafi rekist í dyrakarm og dottið á rúm og þannig hlotið áverka. K sagðist hins vegar hafa verið á leið út er ákærða bar þar að og hann hafi strax ráðist á hana, skellt upp við vegg, grýtt í gólfið og lamið hana í forstofunni. Barsmíðarnar héldu áfram eftir hún náði að kalla á hjálp. Útilokað þótti að áverkar hennar hefðu hlotist af að skella utan í hurðarkarm eða rúm.
    26. september 1991 dró K kæru sína til baka með þeim orðum að af persónulegum ástæðum neyddist hún til þess. Tók hún fram að kæran byggðist ekki á röngum sakargiftum. 11. septem ber 1992 fór K svo fram á að fá að endurnýja kæru sína. Um ástæðuna til þess að hún dró kæruna til baka 26. september 1991 sagði hún að það hefðu verið hótanir ákærða í sinn garð og móður sinnar. Kvað hún ákærða hafa hótað því að ef hún félli ekki frá kærunni mundi hann láta lán falla á móður hennar og hún mundi auk þess sæta líkamsmeiðingum af hans hálfu.
    Sakargögn greindu frá þó nokkrum tilfellum fyrir og eftir tilgreindan atburð þar sem K kvartar við lögreglu vegna ætlaðra líkamsmeiðinga er hún hafi mátt þola af hendi ákærða, án þess að því fylgdi formleg kæra af hennar hálfu.
    Héraðsdómur taldi skýringar ákærða á áverkum K ósennilegar og útilokaðar og ekki samrýmast sýnilegum sönnunargögnum. Ákærði var talinn hafa gerst sekur um líkamsárás gegn K og sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981.
    Síðari ákæruliður.
    Ákærði sagðist ekki vita hver væri valdur að áverkum þeim sem K hafði hlotið en viður kenndi að þau hefðu rifist. K sagði hann hafa ráðist á sig og misþyrmt eftir að þeim hafði sinn ast.
    Ákærði var sýknaður af þessum ákærulið vegna ágalla á málsmeðferð og sönnunarskorti.
Ákærði hafði áður gerst sekur um umferðarlagabrot. Við ákvörðun refsingar vegna fyrri ákæruliðar var litið til þess að ákærði gekk á fólskulegan hátt í skrokk á sambýliskonu sinni og veitti henni umtalsverða áverka. Ákærði sýndi eftir brotið engin merki iðrunar, og þótti refsing hans sem varðaði, eins og að framan greinir, við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningar laga, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981, hæfilega ákveðin varðhald 45 daga.
    Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða sem krafðist sýknu. Af hálfu ákæruvalds var krafist staðfestingar á dómi héraðsdóms.
    Fyrir Hæstarétti reyndi eingöngu á saknæmi þess verknaðar sem um ræðir í fyrri lið ákæru. Kæra vegna hans var dregin til baka með skriflegri yfirlýsingu haustið 1991, eins og lýst var í hinum áfrýjaða dómi. Í framhaldi af því staðfesti ríkissaksóknari með bréfi 12. júní 1992 til bæjarfógeta í Vestmannaeyjum að ekki væri krafist frekari aðgerða í málinu. Upplýst var að kærandi og ákærði ákváðu að taka aftur upp sambúð skömmu eftir að kæran var afturkölluð, en þau höfðu þar áður átt heimili í næsta nágrenni hvort við annað. Bjuggu þau saman í íbúð sem ákærði festi á kaup þar til atvik þau gerðust sem lýst var í síðari lið ákæru. Óskaði kærandi þá eftir endurupptöku á málinu, auk þess sem hún kærði síðari atburðinn.
    Hæstiréttur taldi ljóst að fyrrgreind ákvörðun ákæruvalds um að fella niður aðgerðir hefði ekki verið tekin vegna annars en þeirrar yfirlýsingar sem fyrir lá frá kæranda. Var ríkissak sóknara rétt að veita samþykki við endurupptöku málsins, sbr. 3. mgr. 28. gr. almennra hegn ingarlaga, nr. 19/1940. Með skírskotun til þessa og til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

Hæstaréttardómur 1995:1190 í málinu nr. 30/1995.

    M var ákærður fyrir:
     —      Nauðgun, með því að hafa sunnudaginn 17. apríl 1994 með ofbeldi þröngvað eiginkonu sinni, K, sem hann hafði skilið við að borði og sæng, til holdlegs samræðis á heimili henn ar í Reykjavík. Taldist þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. K krafðist skaðabóta að fjárhæð 800.000 kr., auk dráttarvaxta.
     —      Húsbrot með því að hafa að kvöldi sunnudagsins 24. júlí 1994 ruðst í heimildarleysi inn í íbúð á fyrstu hæð hússins X í Reykjavík. Taldist þetta varða við 231. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
     Fyrri ákæruliður.
    Ákærði hafði komið að heimili K að kvöldi sunnudagsins 17. apríl 1994 og barið að dyrum. K opnaði, en hún hafði talið ákærða úti á landi. Hann kom svo óvelkominn inn í íbúðina og þröngvaði K til holdlegs samræðis í viðurvist tveggja ungra barna þeirra. Í fyrstu kvað M ásakanir K vera uppspuna og sagðist hafa haft við hana samfarir með hennar samþykki en breytti svo framburði sínum og kvaðst hafa gert sér grein fyrir því að hann beitti hana valdi. Fyrir dómi neitaði ákærði sök.
     Síðari ákæruliður.
    Ákærði játaði fyrir dómi efni þessa ákæruliðar rétt.
    Varðandi fyrri ákærulið taldi dómurinn ekki mark takandi á breyttum framburði ákærða fyrir dóminum og ástæðu þær sem hann tiltók fyrir breyttum framburði úr lausu lofti gripnar og engan stuðning fá af gögnum málsins. Dómurinn taldi sannað með framburði ákærða hjá lögreglu, en gegn neitun hans fyrir dómi, og með framburði K hjá lögreglu og fyrir dómi, sem fékk stuðning af öðrum gögnum málsins, m.a. læknisfræðilegum gögnum, að ákærði hefði framið þá háttsemi sem í ákæru greindi og þar með gerst brotlegur við 194. gr. almennra hegn ingarlaga, nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992.
    Varðandi síðari ákærulið þótti, með skýlausri játningu ákærða sem fékk stuðning af öðrum gögnum málsins, sannað að ákærði hefði gerst sekur um þá háttsemi sem ákært var út af. Ákærði hafði áður hlotið sex refsidóma og gengist undir þrár dómsáttir vegna ýmissa brota. Þótti refsing hæfilega ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga fangelsi í 18 mánuði. K voru dæmdar skaðabætur að fjárhæð 400.000 kr., auk dráttarvaxta.
Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða og einnig af hálfu ákæruvaldsins til þyngingar refsingar og greiðslu skaðabóta samkvæmt upphaflegri kröfu kæranda.
    Hæstiréttur taldi ekki hafa verið sýnt fram á nokkuð sem veikti mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi í málinu. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota til refsiákvæða. Þá var ákvæði dómsins um skaðabætur staðfest.
    Hins vegar þótti með vísun til þess að atlaga ákærða var gerð í viðurvist barna hans og kæranda ekki hjá því komist að þyngja þá refsingu sem honum var ákveðin í héraðsdómi. Þótti hún með skírskotun til forsendna refsiákvörðunar í hinum áfrýjaða dómi hæfilega ákveðin tveggja ára fangelsi.

Hæstaréttardómur 1995:2081 í málinu nr. 161/1995.

    Varðandi málsatvik og niðurstöðu héraðsdóms vísast til reifunar á dómi héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 1995 í málinu nr. 333/1995. Ákærði var þar sakfelldur fyrir brot gegn 194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Refsing þótti hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Kæranda voru dæmdar miska- og skaðabætur að fjárhæð 940.393 kr., auk dráttarvaxta.
    Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða. Ákæruvaldið krafðist þess að ákærði yrði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing þyngd frá því sem ákveðið var í héraðsdómi. Þá krafðist ákæruvaldið þess að svipting ökuréttar í héraðsdómi yrði staðfest. Loks var þess krafist að ákærði yrði dæmdur til greiðslu þeirrar skaðabótakröfu sem fram var sett í ákæru og nam 3.465.625 kr., auk vaxta og kostnaðar.
    Ákærði krafðist sýknu af ákæru fyrir brot gegn 194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og að brot hans yrði einungis talið varða við 3. mgr. 218. gr. a sömu laga. Þá krafðist hann styttingar á sviptingu ökuréttar. Loks krafðist ákærði þess að viðurkennt yrði að hann hefði að fullu greitt skaða- og miskabætur með því að greiða kæranda 200.000 kr. 31. ágúst 1995, en ella yrði bótakrafan lækkuð verulega og framangreind fjárhæð metin til frádráttar.
    Nokkur ný gögn voru lögð fyrir Hæstarétt, meðal annars bréf lögmanns kæranda til ríkis saksóknara um neikvæðar afleiðingar atburðanna 28. október 1994 á andlegt heilsufar hennar og yfirlýsing hennar sjálfrar um sama efni. Í yfirlýsingunni kom fram að eftir uppsögu héraðs dóms höfðu K og ákærði öðru hverju haft náið samneyti.
    Hæstiréttur taldi með skírskotun til gagna málsins fyllilega í ljós leitt að atlaga ákærða að kæranda var bæði langvinn og hrottafengin. Hann neytti aflsmunar í hamslausri bræði, eins og hann hafði sjálfur viðurkennt, og veittu lýsingar lögreglu á vettvangi og áverkar kæranda örugga vitneskju um það að hún hefði nær engum vörnum við komið. Ekki væru komin fram nægileg rök til að ætla að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi væri röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Við svo búið og með hliðsjón af öðru því sem fram var komið þótti sannað að ákærði hefði gerst sekur um þau brot sem honum voru gefin að sök í ákæru. Eins og atvikum og aðstöðumun aðila var háttað kom ekki til álita að færa líkams árásarbrot ákærða undir 3. mgr. 218. gr. a almennra hegningarlaga.
    Með þessum athugasemdum var hinn áfrýjaði dómur staðfestur með skírskotun til for sendna hans að öðru leyti. Kærandi viðurkenndi móttöku 200.000 kr. frá ákærða 31. ágúst 1995 og kom sú fjárhæð til frádráttar dæmdri bótakröfu.

Hæstaréttardómur 1996:2146 í málinu nr. 145/1996.

    Varðandi málsatvik og niðurstöðu héraðsdóms vísast til reifunar á dómi héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 1996 í sakamálinu nr. 212/1996. Ákærði var þar sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Refsing þótti hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði og K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 150.000 kr., auk dráttarvaxta.
    Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða en einnig af hálfu ákæruvalds til þyngingar á refsingu. Þess var krafist að ákærði yrði dæmdur til að greiða K skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 kr., auk dráttarvaxta.
    Hæstiréttur staðfesti með skírskotun til forsendna héraðsdóms niðurstöðu hans um refsingu og miskabætur, en krafist hafði verið skaðabóta fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og þjáningar. Öðrum bótakröfum var vísað frá héraðsdómi þar sem ljóst þótti að á þessu stigi væri ekki unnt að rökstyðja eða sundurliða skaðabótakröfu frekar og því af þeim sökum nauðsynlegt að hafa kröfu á hendur ákærða uppi „á síðari stigum eftir venjulegum leiðum“.

Héraðsdómar.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 1993 í sakamálinu nr. 59/1993.

    M, erlendur ríkisborgari, var ákærður fyrir að hafa þriðjudaginn 12. janúar 1993 veist að K, fyrrverandi sambýliskonu sinni, á vinnustað hennar með hníf í hendi og með líkamlegu ofbeldi og hótunum um að beita hnífnum, þröngvað henni nauðugri með sér í bifreið að heimili hennar og þar á sama hátt þröngvað henni til holdlegs samræðis. Taldist háttsemin varða við 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992, og jafnframt við 226. gr., en til vara við 225. gr. sömu laga.
    M og K höfðu búið saman í rúm þrjú ár en K átt frumkvæði að skilnaði þeirra. Hún sagðist hafa þurft að ala önn fyrir ákærða sem ekki hafði atvinnu og safnaði skuldum en jafnframt taldi hún hann gera óhóflegar kröfur um ástalíf og sagði hann hafa ítrekað beitt sig ofbeldi undir lokin þegar hún lét ekki undan ástleitni hans. Hún hafði kært hann fyrir einelti og líflátshótanir nokkrum mánuðum fyrir atburðinn. Ákærði var algerlega mótfallinn skilnaðinum og þegar hann vann óhæfuverkið hafði K nýlega skýrt honum frá því að hún væri í ástarsambandi við annan mann og ákærði tekið þeim tíðindum mjög illa.
    M var sakfelldur fyrir brot gegn 225. gr. og 194. gr. almennra hegningarlaga. Í dóminum er gerð grein fyrir trúarskoðunum og uppruna M og brot hans talið framið í áköfu afbrýðis kasti. Hann hafði ekki sætt refsingum áður og þótti brot hans ekki rakið til afbrotahneigðar. Rétt þótti að stilla refsingu hans í hóf með hliðsjón af 7. tölul. 1. mgr. 70. gr. almennra hegn ingarlaga og hún ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Sá tími sem ákærði hafði setið í gæsluvarð haldi kom til frádráttar refsingu. Einnig var fallist á kröfu ákæruvalds um brottvísun ákærða úr landi.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 1993 í sakamálinu nr. 258/1993.

    M var ákærður fyrir húsbrot með því að hafa að kvöldi föstudagsins 19. júní 1992 brotið upp læsingu á glugga á heimili K, fyrrverandi eiginkonu sinnar, og ruðst þangað inn í heim ildarleysi. Taldist háttsemin varða við 231. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
Ákærði og K höfðu átt í erjum vegna skilnaðar og afhendingu lausafjármuna sem voru á heim ili K. M sagðist hafa margsinnis verið búinn að reyna að ná ýmsum húsbúnaði sem tilheyrði honum af heimili K en án árangurs og því hafi hann tekið það til ráðs að ryðjast þarna inn í heimildarleysi.
    M játaði og var sakfelldur fyrir brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði ekki hlotið refsingu síðan 1984 en átti þá langan brotaferil að baki. Refsing þótti hæfilega ákvæðin 30 daga varðhald en fullnustu refsingar var frestað og látin falla niður héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga í tvö ár frá dómsuppkvaðningu. Skaðabótakröfu var vísað frá.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 1993 í sakamálinu nr. 291/1993.

    M var ákærður fyrir brot gegn friðhelgi einkalífs með því að hafa, þrátt fyrir áminningu lögreglunnar dags. 25. apríl 1990, raskað friði K, fyrrverandi eiginkonu sinnar, með símhring ingum á árinu 1992, heimsóknum, meðal annars 5. og 6. nóvember 1992, og tveimur bréfum á árinu 1993, öðru dagsettu í mars 1993, hinu ódagsettu. Taldist háttsemin varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 16/1976.
    M viðurkenndi framangreinda háttsemi en sagði samskiptaörðugleika hans og K einkum stafa af því sem hann kallaði brot K á umgengnisrétti hans við börn sín og K. Gögn málsins báru með sér að um langvarandi deilur milli ákærða og K vegna barnanna var að ræða.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 16/1976. Hann hafði áður hlotið lögregluáminningu og tvær dómsáttir vegna umferð arlagabrota. Eftir atvikum þótti rétt að fresta ákvörðun refsingar ákærða skilorðsbundið í tvö ár frá uppkvaðningu dóms að telja og fella niður refsingu að þeim tíma liðnum héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 1993 í sakamálinu nr. 396/1993.

    M var ákærður fyrir eftirgreind hegningarlagabrot gagnvart K, fyrrverandi sambýliskonu sinni, framin á árunum 1992 og 1993 í Reykjavík:
     1.      Aðfaranótt sunnudagsins 8. mars 1992 í bifreið K, eftir að hafa verið á skemmtistaðnum B, gripið í hægri handlegg K og snúið upp á hendina er konan vildi yfirgefa bifreiðina. Afleiðingar þessa urðu tognun, bólga og þreifieymsli yfir mjúkhlutum hægri framhand leggs, mest um úlnlið.
     2.      Aðfaranótt sunnudagsins 2. ágúst 1992 ráðist á konuna í íbúð hennar, sest ofan á hana, slegið hana í andlitið og tekið hana kverkataki, með þeim afleiðingum að konan hlaut glóðarauga á báðum augum, húðrispur á hálsi, beggja vegna og þrjá marbletti yfir hægri úlnlið.
    Framanlýst háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 1 og 2 taldist varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981.
     3.      Um kl. 9.00 laugardagsmorguninn 14. nóvember 1992 ruðst heimildarlaust inn í íbúð konunnar og slitið símann úr sambandi er hún hugðist hringja í lögreglu.
    Taldist þetta varða við 231. gr. almennra hegningarlaga.
     4.      Um kl. 10.40 sama dag ráðist á konuna í íbúð hennar, hrint henni ofan í svefnsófa og lamið hana í andlit og víðar á líkamann. Síðan rifið konuna úr buxunum og nærbuxum, afklæðst sjálfur og með ofbeldi og hótunum þröngvað henni til holdlegs samræðis. Afleiðingar af þessari atlögu ákærða að konunni urðu ákveðnir verkir í hálsvöðvum, framan til beggja vegna, þrjú fingraför aftan á vinstri upphandlegg ofarlega, 5x5 sm mar blettur ofarlega á vinstri upphandlegg utanverðum og 8x8 sm marblettur þar neðan við. Marblettur ofan á hægri öxl og mar yfir hægri olnboga. Eymsli við þreifingu á vinstra kinnbeini og klórfar á baki vinstra megin við neðsta brjósthryggjarlið, væg eymsli þar.
    Taldist þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992, en til vara við 1. mgr. 217. gr. sömu laga.
     5.      Laust fyrir kl. 3.00 aðfaranótt mánudagsins 16. nóvember ruðst heimildarlaust inn í áðurnefnda íbúð K og stolið þar áfengisflösku.
    Taldist þetta varða við 231. gr. og 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga.
     6.      Nokkru eftir kl. 5.00 aðfaranótt sunnudagsins 6. júní 1993 klifrað upp á svalir við íbúð K og þar tekið í og hrist bæði svalahurð og glugga. Einnig hrist til og bankað í hurð og glugga í kjallara hússins. Þetta gerði ákærði í því skyni að brjótast inn eða hræða konuna.
    Taldist þetta varða við 231. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningalaga, en til vara við 1. mgr. 232. gr. sömu laga, sbr. 4. gr. laga nr. 16/1976.
    Krafist var miskabóta að fjárhæð 900.000 kr. til handa K.
    Ákærði og K hófu sambúð í desember 1989 og stóð hún óslitið fram í ágúst 1991 en með hléum þar til í október 1992. Frá því í mars 1992 var samband þeirra stormasamt og kom oft til deilna með þeim og átaka. 30. mars 1993 sætti ákærði formlegri lögregluáminningu fyrir ónæði við K.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. (ákæruatriði 1 og 2), 231. gr. (ákæru atriði 3), 1. mgr. 217. gr. (ákæruatriði 4), 231. gr. og 244. gr. (ákæruatriði 5) og 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga (ákæruatriði 6). Brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga var ekki talið sannað. K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 80.000 kr., auk dráttarvaxta. Ákærði hafði ekki áður sætt refsingum utan sekt fyrir ölvunarakstur. Refsing hans þótti hæfilega ákveðin varðhald í 90 daga. Fullnustu refsingar var frestað og skyldi falla niður að liðnum þremur árum frá dómsuppsögu, héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegn ingarlaga.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 1993 í sakamálinu nr. 270/1993.

    M var ákærður fyrir nauðgun, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 28. desember 1992 með ofbeldi þröngvað K, þáverandi sambýliskonu sinni, til kynferðismaka að þáverandi heimili þeirra, en ákærði réðist þar á K þar sem hún lá í rúmi sínu, afklæddi hana og hélt henni í tökum meðan hann reyndi að koma getnaðarlim sínum inn í endaþarm hennar þar til honum varð sáðfall.
    Taldist þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. K krafðist miskabóta að fjárhæð 750.000 kr.
    M og K hófu sambúð í lok september 1991. Sambúðin varði þar til viku fyrir hinn kærða atburð en ákærði kvaðst hafa komið aftur inn á heimilið 28. desember 1992. Sambúðin gekk erfiðlega, a.m.k. á köflum. Um kvöldið 28. desember hafði kastast í kekki milli þeirra M og K.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga. Í framburði hans kom m.a. fram að hann hafi viljað láta líta svo út að hann væri maður til að nauðga konu og hann hafi nauðgað K til að refsa henni fyrir að hafa kúgað sig í sambúðinni. Ákærði hafði ekki áður gerst sekur um brot gegn almennum hegningalögum og þótt refsing hans hæfilega ákvörð uð fangelsi í 12 mánuði. K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 250.000 kr., auk dráttarvaxta.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 1993 í sakamálinu nr. 496/1993.

    M var ákærður fyrir að hafa um árabil misboðið konu sinni og börnum með langvarandi misþyrmingum og andlegri kúgun á heimili þeirra í Reykjavík, allt frá árinu 1975 þar til í mars 1991.
    Ákærða var gefið að sök að hafa ráðist margoft á eiginkonu sína, A, sem lést 3. ágúst 1992, með líkamlegu ofbeldi og veitt henni margvíslega áverka. Í októberbyrjun 1990 réðst ákærði á A í baðherbergi hússins, keyrði hana í gólfið, reif í hár hennar og sló höfði hennar ítrekað í gólfið, stappaði á líkama hennar og höfði og sparkaði í hana. Eitt sinn sparkaði ákærði A niður stiga með þeim afleiðingum að hún missti fóstur. Ákærði réðst einnig margoft á börn þeirra, B, C, og D, allt frá barnsaldri, lamdi þau með hnefunum, leðurbelti, brauðbretti og herðatré og eitt sinn braut ákærði disk á höfði C. Ákærði réðst fyrst á B með barsmíðum þegar hann var átta ára en síðast í mars 1991 með því að klóra hann í andlitið og bringuna og reynt að snúa upp á handleggi hans. Í það skipti tókst B að verjast frekari árásum ákærða þar sem hann hafði lagt stund á sjálfsvarnaríþróttir frá fjórtán ára aldri í því skyni að verjast árásum föður síns. Afleiðingar þessara sífelldu líkamsárása ákærða á eiginkonu sína og börn urðu margvíslegir áverkar og skaði á andlegri heilsu barnanna, einkum næstyngstu dótturinnar, D, sem hafði dvalið af þessum sökum á barna- og unglingageðdeild Landspítalans frá 11. maí 1992 og var þar enn þegar ákært var.
    Framanlýst háttsemi ákærða taldist varða við 1. mgr. 191. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, og 45. og 47. gr. laga um vernd barna og ungmenna, nr. 53/1966, sbr. nú 63., 64. og 66. gr. laga um sama efni, nr. 58/1992.
    A gaf skýrslu í málinu áður en hún lést og skýrði hún m.a. svo frá að ákærði hafi ítrekað lagt á hana hendur á þeim tíma sem þau bjuggu saman. Kvað hún tilefnið oftast lítið og hafi börn þeirra oft séð til hans, en ekki hafi verið um önnur vitni að ræða. A kvaðst ekki hafa leit að til læknis eftir þessar árásir, en oft hafi gefist tilefni til þess. Kvaðst hún ekki hafa getað það, því hún skammaðist sín fyrir það að slíkt hefði gerst. Kvað hún M hafa verið alinn þannig upp að allir skyldu barðir til hlýðni. Bæði A, börnin og önnur vitni báru um fjöldamargar hrottalegar árásir M á eiginkonu sína og börn.
    Ekki þótti sannað að ákærði hefði sparkað eiginkonu sinni niður stiga með þeim afleiðing um að hún missti fóstur en að öðru leyti var ákærði sakfelldur fyrir þau atriði sem honum voru gefin að sök í ákæruskjali. Talið var að ákærða hlyti að hafa verið ljóst að athæfi hans gagnvart börnum sínum, sem stóð yfir í um það bil einn og hálfan áratug, var til þess fallið að valda þeim andlegum skaða.
    Dómurinn taldi ákvæði 191. gr. almennra hegningarlaga og 47. gr. laga nr. 53/1966 ekki eiga við um háttsemi ákærða eins og hér stæði á. Þá taldi dómurinn með hliðsjón af því sem rakið var um afleiðingar árásanna að háttsemi hans varðaði við 45. gr. laga nr. 53/1966, sbr. nú 64. og 66. gr. laga nr. 58/1992, og 217. gr. almennra hegningarlaga, enda skilyrðum 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 til að beita því refsiákvæði fullnægt.
    Ákærði hafði ekki áður sætt refsingu svo kunnugt væri. Við ákvörðun refsingar ákærða var haft í huga hið langvarandi ofbeldi sem hann beitti fjölskyldu sína, sérstaklega börn sín, frá unga aldri. Meðferð málsins leiddi auk þess í ljós að augljóst væri að ákærði hafði ekki búið börnum sínum þann aðbúnað sem íslensk barnaverndarlöggjöf býður og í verulegum mæli brotið gegn skyldum sínum sem foreldri. Þótti refsing ákærða því hæfilega ákveðin með hliðsjón af framansögðu og 77. gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í tólf mánuði.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 1994 í sakamálinu nr. 724/1993.

    M var ákærður fyrir að veitast að fyrrverandi sambýliskonu sinni K að kvöldi sunnudagsins 27. júní 1993 á þáverandi heimili þeirra, með því að hrinda henni á dyrakarm, taka hana tvívegis kverkataki, slá hana í andlitið og sparka í síðu hennar, með þeim afleiðingum að hún hlaut sprungna og bólgna efri vör, mar og eymsli neðan við vinstra auga, auk eymsla á hálsi, upphandlegg, vinstra megin á baki og yfir brjóstkassa, einnig hlaut hún rispur og bar fingraför hans á hálsi. Taldist þetta varða við 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981.
    M og K höfðu verið í slitróttri sambúð í um ellefu ár. K sagði oft hafa slegið í brýnu með þeim og ákærði hafi margsinnis gengið í skrokk á henni. Meðal annars var K lögð inn á meðgöngudeild Landspítalans árið 1987 eftir barsmíðar ákærða, þá vanfær.
    Í umrætt sinn sagðist K hafa staðið upp úr sófa til að svara í síma er M hafi ráðist á sig sér algerlega að óvörum og hótað að drepa sig. Þriggja ára sonur þeirra var nærstaddur. M neitaði hins vegar sök og sagði að þau hefðu rekist saman og K ráðist á sig, hann hafi verið að verja sig.
    M var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði áður hlotið 16 dóma fyrir ýmis brot og verið sektaður átta sinnum. Þótti refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 1994 í sakamálinu nr. 738/1993.

    K var ákærð fyrir tilraun til manndráps — til vara stórfellda líkamsmeiðingu — með því að hafa árla morguns sunnudaginn 27. júní 1993, á heimili sínu, stungið sambýlismann sinn, M, með eldhúshnífi í búk, á mótum kviðar og brjóstkassa, í miðlínu að framanverðu, rétt hægra megin við enda brjóstbeins, og varð að flytja hann á sjúkrahús þar sem gert var að sár um hans. Þetta taldist varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Fyrir lá skýlaus játning ákærðu. Sagði hún verknaðinn unninn í sturlun sem hafði verið að ágerast hjá henni á undan atburðinum, en ákærða hafði verið veik af geðklofa í mörg ár. Tveimur dögum fyrir verknaðinn hafði hún leitað eftir því að verða lögð inn á geðdeild en ekki var orðið við því.
    Dómurinn taldi sannað að ákærða stakk M á hol með hnífi og olli honum lífshættulegum áverka. Yrði að telja að ákærðu hafi hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að maðurinn biði bana af hnífslaginu og einnig að hrein hending hafi ráðið því að svo fór ekki. Verkið var talið varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar var mat dómsins að ákærða hafi, þegar hún vann verkið, verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum vegna geðveiki. Því var hún skv. 15. gr. almennra hegningarlaga sýknuð af refsikröfum ákæruvaldsins. Ákærða var á góðum batavegi og því ekki talin ástæða til að dæma hana til að sæta öryggisgæslu.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 1994 í sakamálinu nr. 243/1994.

    K var ákærð fyrir að hafa aðfaranótt sunnudagsins 9. janúar 1994 á Lækjartorgi í Reykja vík, hent flösku í höfuð M, fyrrverandi sambýlismanns síns, með þeim afleiðingum að hann hlaut sár hægra megin á enni. K var einnig ákærð ásamt X fyrir að hafa sömu nótt valdið spjöllum á bifreið M sem stóð á bifreiðastæði við Hafnarstræti í Reykjavík, þannig að ákærða X hafi rifið hliðarspegil af bifreiðinni og að ákærða K hafi brotið spegilinn með því að kasta honum í götuna. Taldist brot ákærðu varða við 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
    Ákærða kvað M hafa lagt sig í einelti síðan þau slitu samvistum. Hafi hann margoft skemmt bifreið sína, hótað henni í síma og einnig ráðist á sig. Sambúð þeirra hafði varað í 2–3 ár og gengið á ýmsu meðan á henni stóð. Sambúðinni hafi verið lokið um það bil ári fyrir þessa atburði. Faðir ákærðu bar einnig um símaónæði M í garð ákærðu og fjölskyldu hennar. Hann sagðist einnig gruna að M hafi skemmt bifreið ákærðu en kvaðst ekki hafa séð það.
    Ekki var talið sannað að K hefði brotið gegn 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Skýringar K um að hún hefði snúið sér við með flösku í hendi er hún var á flótta undan M, og flaskan rekist í höfuð hans, voru teknar til greina og hún því einnig sýknuð af ákæru um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 1995 í sakamálinu nr. 333/1995.

    M var ákærður fyrir nauðgun og stórfelldar líkamsmeiðingar með því að hafa að kvöldi föstudagsins 28. október 1994 ráðist á K, fyrrverandi sambýliskonu sína, á þáverandi heimili sínu og misþyrmt henni á hrottafenginn hátt með hnefahöggum og spörkum og eftir langvar andi líkamsmeiðingar þröngvað henni með ofbeldi til holdlegs samræðis. Hlaut konan af þessu stórfellt líkams- og heilsutjón. Vinstri sperrileggur konunnar brotnaði og hún bólgnaði og marðist mikið og djúpt um allan líkamann — hlaut mikla bólgu og mar í andlit, glóðaraugu báðum megin og blæðingu í ytra borð vinstra auga, töluverðar blæðingar og blóðsamsöfnun á hvirfil og hnakka, mar og bólgu á bak og brjóstkassa, mikið mar bæði grunnt og djúpt alls staðar á báðar mjaðmir, læri og fótleggi og á báða handleggi og hendur, með blæðingu í vöðva. Taldist þetta varða við 194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. K krafðist þjáninga-, miska- og skaðabóta samtals 3.465.625 kr.
    M og K hófu sambúð í maí 1994 en slitu henni í október sama ár. Sambúðin hafði verið stirð og gengið erfiðlega. K kom heim til ákærða síðla dags 28. október, en þá var sambúð þeirra lokið. Kom þar til deilna milli þeirra sem enduðu með barsmíðum sem stóðu yfir í um tvær klukkustundir og nauðgun. K kvað M hafa ráðist á sig oft áður af engu tilefni.
    Ákærði neitaði að hafa gerst sekur um nauðgun og neitaði jafnframt að hafa valdið K áverkum, en viðurkenndi að til átaka hafi komið á milli þeirra. Áverkar á honum þóttu hins vegar ekki benda til þess að um mikla mótspyrnu hafi verið að ræða af hálfu K.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði ekki áður hlotið refsingu og þótti refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. K voru dæmdar miska- og skaðabætur að fjárhæð 940.393 kr., auk dráttarvaxta.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 1995 í sakamálinu nr. 1049/1995.

    K var ákærð fyrir brennu eða stórfelld eignaspjöll, með því að hafa um kl. 3.40 aðfaranótt laugardagsins 1. apríl 1995 brotist inn í kjallaraíbúð að X í Reykjavík, og þar borið eld að tveimur sængum í svefnherbergi íbúðarinnar og síðan horfið á braut. Ákærða þótti með framangreindum hætti hafa valdið eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu og olli veru legu eignatjóni og hættu á enn meira eignatjóni, hefði eldurinn náð að breiðast út frekar en orðið var, en hann uppgötvaðist fljótt af vegfarendum og var slökktur af slökkviliði Reykja víkur. Taldist þetta varða við 164. gr., en til vara 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
    Íbúð þessa hafði M, fyrrverandi sambýlismaður ákærðu, á leigu. Ákærða átti við geðræn vandamál að stríða. Hún játaði brot sitt og kvaðst hafa ætlað að hitta fyrrum sambýlismann sinn, en hann hafi ekki verið heima, hún hafi þá fyllst mikilli bræði, en á ýmsu hefði gengið í sambúð þeirra og hann slitið henni nokkrum dögum áður. Auk þess að brjótast inn og valda eldsvoða vann hún skemmdarverk á húsbúnaði í íbúðinni.
    Dómurinn taldi að ákærðu hlyti að hafa verið ljóst að með því að leggja eld að íbúð í fjölbýlishúsi að næturlagi, þegar búast mátti við að íbúar væru sofandi, stefndi hún manns lífum í bersýnilega lífshættu auk þess sem veruleg hætta var á yfirgripsmiklu eignatjóni. Hún var sakfelld fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða taldist vera sakhæf, en rétt þótti að líta til 75. gr. almennra hegningarlaga við mat á refsingu sem var ákveðin fangelsi í tvö ár.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 1996 í sakamálinu nr. 212/1996.

    M var ákærður fyrir að hafa, aðfaranótt laugardagsins 7. október 1995, ráðist á þáverandi sambýliskonu sína, K, sem lá í rúmi í hjónaherbergi íbúðar þeirra, rifið hana á hárinu upp úr rúminu, slegið hana mörg hnefahögg í andlitið og sparkað í hana eftir að hún hafði dottið í gólfið. Afleiðingar árásarinnar voru þær að K hlaut brot á nefbeini, brot á kinnbeini vinstra megin, marðist á augum, á höku og á vinstri olnboga og hlaut dofa í vinstri kinn. Taldist þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. K krafðist skaðabóta að fjárhæð 1.500.000 kr.
    Þau M og K höfðu búið saman nokkurn tíma en átt í sambúðarerfiðleikum. Þau höfðu verið á skemmtistað þetta kvöld og þótti ákærða K hafa sýnt öðrum manni of mikinn áhuga. Eftir að heim var komið sinnaðist þeim vegna þessa. K hafði þá farið að hátta en M kom á eftir henni og endaði með því að hann gekk í skrokk á henni þar til henni tókst að flýja út úr íbúðinni.
    Ákærði játaði brot sitt og var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 150.000 kr., auk dráttarvaxta.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 1996 í sakamálinu nr. 305/1996.

    M var ákærður fyrir húsbrot og líkamsárás með því að hafa um hádegisbil mánudaginn 1. janúar 1996 ruðst í heimildarleysi inn á heimili K, fyrrverandi eiginkonu sinnar, með því að brjóta rúðu við hlið útidyrahurðar og leysa öryggiskeðju innan frá, en áður hafði sonur K neitað að hleypa honum inn í íbúðina, og fara í svefnherbergi K og leggjast klofvega ofan á hana þar sem hún lá í rúmi sínu og taka hana tökum. Taldist þetta varða við 231. gr. og 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
    Ákæru fyrir húsbrot var vísað frá dómi þar sem refsikrafa K þótti ekki ótvíræð.
    M og K voru skilin er atburðurinn varð. Þau höfðu þó tekið saman eftir skilnaðinn en sú sambúð var slitrótt. Ákærði kvaðst ákaflega lítið muna af því sem gerst hafði. Lögregla var
kölluð á vettvang af ungum syni K og er þeir komu sat ákærði klofvega á K í rúmi hennar og hélt um hendur hennar.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og þótti refsing hans hæfilega ákveðin 15.000 króna sekt í ríkissjóð, ella varðhald í fjóra daga.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 1997 í sakamálinu nr. 856/1996.

    M var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 9. nóvember 1995 veist margsinnis að fyrrverandi sambýliskonu sinni, K, að heimili hennar, með höggum í andlit hennar og spörkum í höfuð hennar og skrokk, þá aðallega í bak hennar og kvið og tekið í hár hennar og slegið höfði hennar í rúmgafl, allt með þeim afleiðingum að K hlaut láréttan 3,5 sm langan skurð á einni og 1 sm langan skurð á nefrót, kúlu hægra megin á enni og aftan við hægra eyra, mar við hægri neðri kjálka, á kviðvegg neðst hægra megin, yfir rifjum X–XI aftan til vinstra megin, á upphandleggjum, öxlum og lærum, hrufl á vinstri kinn, eymsl yfir neðstu rifjum framanvert hægra megin, yfir IV og V lendarhrygg, á mótum spjaldhryggs og mjaðmargrindar og um allan kvið. Taldist þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. K krafðist bóta að fjárhæð 1.000.000 kr., auk dráttarvaxta.
    K hafði hleypt fyrrverandi sambýlismanni sínum inn á heimili sitt og kom til deilna milli þeirra. Hún sagði hann hafa verið með læti frammi á stigaganginum og því hafi hún hleypt honum inn. Tilefnið hafi verið það að reyna að fá hana til að hefja sambúð með ákærða á ný. Hún hafi ekki viljað það og hafi það verið tilefni árásarinnar. K kvað ákærða hafa misþyrmt sér alla nóttina, meðal annars slegið höfði sínu utan í rúmgafl, og hún hafi margsinnis misst meðvitund. Ákærði hafi brotið símann og hótað að drepa hana ef hún reyndi að kalla á hjálp.
    Íbúðin bar þess merki að mikil átök höfðu átt sér stað. Ákærði viðurkenndi að hafa slegið eða danglað til K. Hann sagði mjög lítið þurfa til að koma svo K hljóti marblett, það vissi hann eftir 1 1/ 2 árs sambúð með henni.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði áður hlotið tíu refsidóma. Brot ákærða þótti sérstaklega vítavert, sbr. 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga i.f. Hann veittist að fyrrverandi sambýliskonu sinni á dvalarstað hennar með höggum og spörkum um allan líkamann. Ákærði eyðilagði símann í íbúðinni til að koma í veg fyrir að konan gæti kallað á hjálp. Refsing þótti hæfilega ákvörðuð fangelsi í þrjá mánuði. K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 150.000 kr., auk dráttarvaxta.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 1997 í sakamálinu nr. 828/1996.

    M var ákærður fyrir brot á friðhelgi einkalífs með því að hafa, þrátt fyrir áminningu Rann sóknarlögreglu ríkisins 7. apríl 1995, raskað á ný á árunum 1995 og 1996 friði fyrrverandi sambýliskonu sinnar og barnsmóður, K, og móður hennar, X, með ofsóknum, hótunum og öðru ónæði með eftirfarandi hætti:
     1.      Á tímabilinu frá 23. júní til 15. ágúst 1995 raskað friði nefndrar X, með því að hringja margsinnis í síma hennar að Z.
     2.      Hinn 27. júní 1996 enn á ný raskað friði þeirra mæðgna, með því að hringja án afláts dyrabjöllu og berja útidyr á heimili nefndrar X að Z, þannig að verulegt ónæði varð af fyrir þær mæðgur.
    Taldist þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 16/1976.
    Hinn 7. apríl 1995 var ákærða veitt lögregluáminning hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins fyrir brot á friðhelgi einkalífs með því að hafa frá aprílmánuði 1992 til 20. mars 1995 valdið þrálátu og margítrekuðu ónæði og ofsóknum með símhringingum og haft í frammi hótanir í garð fyrrverandi eiginkonu sinnar, K, og móður hennar, X. Ákærði og K höfðu verið í hjúskap og áttu tvo syni. Sambúð þeirra lauk um páska 1992 og fékk K forræði sonanna. Var ákærði ósáttur við þá niðurstöðu.
    K kvað ákærða hafa ónáðað sig með sífelldum hringingum og hótunum, meðal annars þeim að hún skyldi sjá blóð renna. Hún kvað ónæði ákærða hafa haldið fjölskyldunni „í heljargreipum“ í mörg ár og hafi þau ekki getað um frjálst höfuð strokið. Hann hafi hótað að taka börnin og fara með þau úr landi, en ákærði var af erlendum uppruna.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga. Við mat á refsingu ákærða þótti bera að hafa í huga að háttsemi hans hafði staðið yfir um nokkurra ára skeið og ljóst var af framburði þeirra mæðgna að hún hafði haft mjög þrúgandi áhrif á daglegt líf þeirra þannig að þær höfðu ekki getað um frjálst höfuð strokið. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin varðhald í þrjá mánuði, en þar sem ákærði hafði ekki áður sætt refsingum þótti mega fresta fullnustu refsingarinnar og fella hana niður að liðnum fimm árum héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 1997 í sakamálinu nr. 290/1997.

    M var ákærður fyrir húsbrot, líkamsárásir og hótanir, með því að hafa snemma morguns sunnudaginn 12. janúar 1997 ruðst heimildarlaust inn í íbúð K, fyrrverandi sambýliskonu sinnar, og ráðist þar á hana og gest hennar, X. Ákærði réðst fyrst á X og sló hann mörg högg í andlitið með þeim afleiðingum að X hlaut mikla bólgu og mar umhverfis vinstra auga og náði bólgan yfir vinstra kjálkabein og yfir að gagnauga. Á hægri augnbrún var 1x1 sm svæði bólgið og aumt og slímhúðarþéttingar í báðum kjálkaholum. Síðan réðst ákærði á K og dró hana á hárinu inn í svefnherbergi, sló henni þar utan í vegg, tók hana hálstaki, sló hana mörg hnefahögg og hótaði henni lífláti. Í þessari árás hlaut K bólgu og mar umhverfis bæði augu, meira vinstra megin og átti erfitt með að opna vinstra augað, eymsli yfir augntóftum báðum megin og eymsli við þreyfingu yfir höfuðkúpu. Á brjóstkassa var 3 sm löng rispa í húð á mótum herðablaðs og þriðja rifs. Þreifieymsli voru yfir hægri rasskinnarsvæði og þar var um 5x5 sm stórt mar og einnig var lítið fleiður á hægra hné. Vinstra auga var marktækt dýpra í augntóftinni en augað hægra megin. Vinstra sjáaldur var minna en það hægra og vinstra efra augnlok dálítið lafandi miðað við það hægra megin. Við sneiðmyndatöku af höfuðkúpu sást stórt innkýlt brot á innri vegg vinstri augntóftar og skagaði mjúkur vefur frá augntóftinni inn í ethmoidal nefholrúmið. Auk þess var annað brot aftarlega og í botni vinstri augntóftar.
    Taldist brot ákærða gegn X varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 en gegn K töldust brot hans varða við 231. gr., 1. mgr. 218. gr. og 233. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Gerðar voru bótakröfur, samtals 1.706.808 kr. f.h. K og 361.464 kr. f.h. X, auk dráttar vaxta.
    M og K höfðu búið saman í nokkur ár en skilið að skiptum í maí 1995. Ákærði var ákaflega ósáttur við skilnað þeirra og þoldi ekki að sjá K með öðrum manni. Óljóst var hvort hann komst inn í íbúðina þessa nótt með lyklum eða í gegnum opnar svaladyr en hann trylltist er hann sá K sitja ásamt X í sófa og réðst á þau. Hann sagðist hafa verið mjög hrærður og sár yfir að sjá K með öðrum karlmanni og kannaðist við að hafa slegið þau utan undir. Bæði K og X báru að ákærði hafi hótað K lífláti, að eina leiðin út úr þessu sambandi væri að hann dræpi hana.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 231. gr., 1. mgr. 217. gr. (líkamsárás á X), 1. mgr. 218. gr. (líkamárás á K) og 233. gr. almennra hegningarlaga.
    Ákærði hafði áður ellefu sinnum gengist undir dómsátt og hlotið tvo refsidóma. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ákærði fór í heimildarleysi inn á heimili K og réðist þar á frekari vífilengja að þeim K og X á hrottafenginn hátt. Refsing þótt hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði.
    Stærstum hluta bótakrafna K var vísað frá þar sem umfjöllun um þá liði mundi tefja málið. Henni voru dæmdar 83.708 kr. í skaðabætur, auk dráttarvaxta. X voru dæmdar skaðabætur að fjárhæð 171.464 kr., auk dráttarvaxta.

Dómur héraðsdóms Norðurlands vestra 20. mars 1997 í sakamálinu nr. 1/1997.

    M var ákærður fyrir líkamsárásir með því að hafa veist að sambýliskonu sinni, K, á heimili þeirra að X með eftirfarandi hætti:
     1.      Aðfaranótt sunnudagsins 24. nóvember 1996 veist að henni með því að þvinga hana í gólfið, rífa þar utan af henni föt og veita henni högg í andlit og líkama og rífa í hár hennar þannig að hárflygsur losnuðu, allt með þeim afleiðingum að hún hlaut glóðaraugu báðum megin, mar á hægri upphandlegg, vinstri olnboga, hægra megin á hálsi, hægra brjósti, hægra læri, ofan vinstra hnés og innan á neðri vör, særindi undir neðri gómi framan til, hárleysi á tveimur stöðum á höfði auk klórs, roða og rispna víða um líkama.
     2.      Aðfaranótt laugardagsins 7. desember 1996 veitt henni hnefahögg í andlit með þeim afleiðingum að hún hlaut mar á hægri kinn.
    Taldist háttsemin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. M var einnig ákærður fyrir umferðarlagabrot.
    Ákærði játaði háttsemi sína en taldi varðandi ákærulið 2 að hann hefði verið í sjálfsvörn en þó gert sér vel grein fyrir því að hann hafi gengið of langt í vörn sinni.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Refsing þótti hæfilega ákveðin varðhald í 60 daga. Við ákvörðun refsingar var haft í huga að brotin voru framin á heimili M og K þar sem hann veittist að henni með barsmíðum með þeim afleiðingum sem lýst var í ákæru. Brotin voru framin meðan ákærði var undir áhrifum áfengis en tekið fram að það gæfi honum engar málsbætur. Engin atriði önnur en hreint sakavottorð voru til refsilækkunar.

Dómur héraðsdóms Austurlands 22. mars 1996 í sakamálinu nr. 337/1996.

    M var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa árla morguns sunnudaginn 4. febrúar 1996 á heimili þeirra ráðist með höggum og spörkum á sambýliskonu sína, K, með þeim afleiðingum að hún missti báðar framtennur í efri gómi og augntönn vinstra megin, bólgnaði og marðist á efri vör vinstra megin og fékk dofa þar ásamt miklum eymslum við hreyfingar í kjálka, hlaut nefblæðingu og bólgu og mar um hægri vanga og yfir gagnauga ásamt broti á efra kjálkabeini og kinnboga hægra megin. Þá hlaut hún eymsli á enni, mar á hægri framhandlegg og var aum við hreyfingar í mjaðmarlið.
    Taldist háttsemin varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Ákærði játaði brot sinn að öðru leyti en því að hann hefði ráðist á K með spörkum. Ákæru valdið hélt þeirri kröfu ekki til streitu og var efni ákæru leiðrétt að því leyti. Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, fyrir að hafa með höggum valdið K þeim áverkum sem í ákæru greindi.
    Ákærði hafði áður sætt refsingum vegna umferðarlagabrota og hlotið dóm fyrir hegningarlagabrot. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að líkamsárás ákærða virtist hafa verið tilefnislaus eða -lítil, en einnig að hann gekkst greiðlega við broti sínu. Refsing þótti hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu tveggja mánaða var frestað og látin falla niður ef ákærði heldi almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga í þrjú ár frá birtingu dóms.

Dómur héraðsdóms Suðurlands 30. mars 1994 í sakamálinu nr. 13/1994.

    M var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa að morgni laugardagsins 19. júní 1993 að heimili hennar að X slegið fyrrverandi sambýliskonu sína, K, þrívegis í andlitið með krepptum hnefa með þeim afleiðingum að hún hlaut brot á neðri kjálka. Taldist þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Þau M og K höfðu verið í nánu sambandi um skeið en sambandið hafði tíðum verið stormasamt og oft slegið í brýnu milli þeirra. M sagði ástæðu árásarinnar vera þá að K hefði skömmu áður misboðið honum með framferði sínu. Hún hafi sest í fang ókunnugs manns og farið að „skaka“ sér á honum. Kvaðst hann hafa slegið K í kjölfar þessa. Þau voru bæði ölvuð. M kvaðst á þessum tíma hafa litið svo á að K væri unnusta hans. K tók fram að þau hafi ekki verið í sambúð á þessum tímabili en það hafi allt eins verið ætlun þeirra að taka upp fyrra samband. K sagði árásina tilefnislausa og kvað skýringar M fjarstæðukenndar. Vitni voru að árásinni og báru þau á svipaðan veg og ákærði.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði áður sætt viðurlögum vegna umferðarlagabrota. Refsing þótti hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, en þegar litið var til allra atvika og sakarferils ákærða þótti mega fresta fullnustu refsingarinnar og láta hana falla niður að liðnum þremur árum frá dómsuppkvaðningu, héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

Dómur héraðsdóms Austurlands 22. nóvember 1993 í sakamálinu nr. 1026/1993.

    M var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 3. mars 1993, á heimili þeirra, sparkað margsinnis í sambýliskonu sína, K, slegið hana mörg högg og bitið, með þeim afleiðingum að hún hlaut sár á herðum, vinstri öxl og vinstri framhandlegg og mar um vinstra auga, á vinstri handlegg og víðsvegar á líkama. Taldist þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. K krafðist skaðabóta að fjárhæð 548.665 kr., auk vaxta.
    M var einnig ákærður fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni.
    Sambúð þeirra M og K hafði staðið frá því í september 1991. Þau höfðu þetta kvöld farið saman á skemmtistað. Er heim var komið réðst ákærði að K með höggum og spörkum, en hún hélt á sex mánaða gömlu barni þeirra í fanginu. Eftir átökin var barnið með lófastóran mar blett á höfði. M kvaðst hafa fyllst „viðbjóði og reiði“ vegna þess að K hafi fyrr um daginn sagt honum frá sambandi sínu við aðra menn. Hann sagðist aldrei hafa orðið jafnreiður og í nefnt sinn og ekki muna vel eftir atburðum í smæstu atriðum. Ákærði bar á átökin hefðu sennilega staðið í um tvær mínútur en K sagði um klukkustund hafa liðið frá því hann réðst á hana og þar til hún komst burt úr íbúðinni. Kvaðst hún hafa fyrr um daginn sagt ákærða frá sambandi er hún hafði átt við aðra menn tveimur árum áður. K kvað ákærða oft áður hafa reiðst og síðan ráðist á sig og meitt og þá vegna gruns hans um að hún hefði átt vingott við aðra menn. Hún hafi aldrei kært það til lögreglu en ákærði hafi ætíð lofað að hætta. Eftir að M réðst á hana í þetta sinn læsti hann hana og barnið inni í svefnherbergi íbúðarinnar. Henni tókst þó að komast fram á gang en ákærði tók þá af henni barnið og lagði hönd sína á háls þess og bað hana að koma aftur inn, sem hún gerði af ótta við að hann ynni barninu mein. Um síðir fékk hann henni þó barnið og hún komst undan með það með því að stökkva niður af svölum íbúðarinnar. K kvað M ekki hafa verið undir áhrifum áfengis og bar hann á sama veg.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Hann hafði áður sætt refsingum fyrir umferðarlagabrot og hegningarlagabrot. Refsing þótti hæfilega ákveðin varðhald í 60 daga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ákærði framdi árásina í afbrýðiskasti. K voru dæmdar skaðabætur að fjárhæð 122.550 kr., auk vaxta.

Dómur héraðsdóms Reykjaness 31. mars 1995 í sakamálinu nr. 52/1995.

    M var ákærður fyrir húsbrot og stórfellda líkamsárás með því að hafa aðfaranótt laugar dagsins 17. september 1994 ruðst í heimildarleysi inn í íbúð K að X, slegið hana margsinnis með hamri, aðallega í höfuðið, veitt henni hnefahögg og sparkað í hana víða um líkamann með þeim afleiðingum að hún hlaut 7 sm gapandi skurð vinstra megin á höfði, mar á víð og dreif um líkamann og veruleg eymsli yfir hrygg og brjóstgrind. Taldist þetta varða við 231. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.
    Þau M og K höfðu búið saman í nokkra mánuði en K flutt frá honum í maí 1994. Hún vildi slíta sambandi þeirra en það var hann ósáttur við. M var afbrýðissamur og sakaði K um samskipti við aðra menn. Kvöldið fyrir árásina hafði M náð lykli að íbúð K og notað hann til að komast inn í íbúðina. Hann kvaðst hafa verið afbrýðissamur og tekið lykilinn í þeim tilgangi að komast síðar inn í íbúðina til að lumbra á K. M kvaðst hafa ráðist á K í algeru bræðiskasti og lamið hana, bæði með höndunum og með hamri með plasthaus. Smám saman hafi svo runnið upp fyrir honum hvað hann var að gera og hann sleppt K. Ákærði gaf sig fram við lögreglu síðar um nóttina og játaði brot sitt.
    Geðlæknir taldi árás ákærða á K fyrst og fremst hafa mótast af þörf hans fyrir að hafa einhvern til að hugsa um sig, þörf hans fyrir að geta stjórnað K og svo vonbrigðum, afbrýðis semi og heift í kjölfar þess að hún kaus að slíta sambandi við hann.
    Ákærði var sakfelldur fyrir brot gegn 231. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Brotið þótti hættulegt með hliðsjón af aðferð hans og því tæki sem hann notaði við árásina. Refsing þótti hæfilega ákveðin fangelsi í tólf mánuði. Þegar litið var til aldurs ákærða (eldri maður), aðstæðna hans, þess að hann hafði ekki áður gerst sekur um ofbeldisverknað og að hann gaf sig fram við lögreglu og játaði brot sitt hreinskilnislega, þótti mega fresta fullnustu níu mánaða af refsingunni og fella niður að liðnum tveimur árum frá dómsuppsögu héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

Dómur héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 1993 í sakamálinu nr. 56/1993.

    M var ákærður fyrir eftirtalin hegningarlagabrot framin árla morguns laugardaginn 7. nóvember 1992:
     1.      Húsbrot, með því að hafa laust eftir kl. 6:00 ruðst í heimildarleysi inn í kjallaraíbúð að X, þar sem stúlkurnar Y og K bjuggu, en ákærða var kunnugt um að K, fyrrverandi sam býliskona hans, var ein í íbúðinni. Taldist þetta varða við 231. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
     2.      Kynferðisbrot, með því að hafa síðan afklæðst öllum fötum og farið upp í rúm til K sem var sofandi allsnakin í rúmi sínu í stofu íbúðarinnar og haft samræði við stúlkuna, sem sökum svefndrunga og ölvunar skynjaði ekki hvað gerst hafði fyrr en samfarirnar höfðu staðið nokkra stund. Taldist þetta varða við 196. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992.
     3.      Líkamsmeiðingar, með því að hafa eftir samfarirnar slegið K í andlitið með svokölluðum skalaskóm og aftan í vinstra hnéð með kuldaskóm, með þeim afleiðingum að stúlkan fékk glóðarauga kringum vinstra auga, talsvert mar og þrota í kinnbeininu og 5 sm eldrauðan þrymil og bólgu undir honum aftan á vinstra hné. Taldist þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.
    K krafðist skaðabóta að fjárhæð 500.000 kr., auk vaxta.
    Þau M og K höfðu búið saman um rúmlega þriggja ára skeið en sambúð þeirra lauk í októ ber 1992. Ákærði kvaðst hafa verið ósáttur við sambúðarslitin. Þau M og K höfðu hist á skemmtistað nóttina fyrir árásina og sinnast þar. Því lauk með því að ákærði sló K utan undir. Hún hafði svo tekið eftir honum síðar um nóttina „á vappi í kringum hana“. K fór svo heim en taldi sér hafa láðst í hugsunarleysi að læsa útihurðinni að íbúðinni áður en hún lagðist til svefns. Ákærði sagðist hafa ætlað að beiðast gistingar hjá K vegna aðstæðna á sínu heimili. Hann hafi knúið dyra og beðið fyrir utan í stutta stund áður en hann fór inn. Hann sagðist svo hafa lagst upp í rúm til K og hafið við hana samfarir með fullu samþykki hennar, en þau höfðu einu sinni áður haft samfarir eftir að sambúð þeirra lauk. K kvaðst eftir það hafa gert honum grein fyrir að sambandi þeirra væri alfarið lokið.
    M var sýknaður af ákæru um brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga með vísan til framburðar hans. Varðandi 2. ákærulið þótti ekki vera fram komin alveg fullnægjandi sönnun fyrir sekt ákærða og hann því sýknaður. Ákærði var hins vegar sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hafði áður gerst sekur um hegningarlagabrot og þótti refsing hans með hliðsjón af sakarferli hæfilega ákveðin varðhald í 40 daga. Eftir atvikum þótti þó fært að fresta fullnustu refsingarinnar og láta hana falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsuppkvaðningu, héldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegning arlaga. K voru dæmdar miskabætur að fjárhæð 45.000 kr., auk vaxta.

    Í langflestum tilvikum er sakfellt fyrir minni háttar líkamsmeiðingar (1. mgr. 217. gr.), alls níu dómar. Í sjö tilvikum er um að ræða meiri háttar líkamsmeiðingar (brot gegn 1. mgr. 218. gr., fjögur tilvik, og brot gegn 2. mgr. 218. gr., þrjú tilvik). Í fjórum dómum er sakfellt fyrir nauðgun (194. gr.) og í einum dómi frelsissviptingu (1. mgr. 226. gr.). Fjórum sinnum er um að ræða húsbrot (231. gr.), þrisvar sinnum brot gegn áminningu lögreglunnar (1. mgr. 232. gr.) og einu sinni hótanir (233. gr.). Í einum dómi er svo sakfellt fyrir brennu (1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr.) og í öðrum þjófnað (244. gr.).

B.    Mál sem komu til Ríkissaksóknara á tímabilinu frá 1. júlí 1992 til 1. júlí 1997 en gengu ekki til dóms.

M. 1493.92. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M skreið ölvaður inn um glugga á íbúð þar sem fjögurra mánaða barn hans var í gæslu, og tók það sofandi með sér út. Lögreglumenn sem óku fram á M tóku hann fastan vegna gáleysislegrar meðferðar hans á barninu en því varð þó ekki meint af. Fallið var frá saksókn skv. a- og f-liðum 2. mgr. 113. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála.

M. 1767.92. Brot gegn friðhelgi einkalífs. Húsbrot.

    K kærði fyrrverandi eiginmann sinn M fyrir að hafa brotið hurðarkarm í íbúð hennar við stympingar sem urðu vegna ágreinings um forræði fimm ára barns þeirra. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var eigi krafist frekari aðgerða í málinu.

71.93 Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M sem valdið hafði fyrrverandi eiginkonu sinni miklu ónæði með símhringingum, heimsóknum og hótunum um áframhaldandi ónæði og ofbeldi, var veitt lögregluáminning með vísan til 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga.

M. 91.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M var kærður af fyrrverandi sambýliskonu fyrir eignaspjöll, hótanir og símaónæði gagnvart henni og fjölskyldu hennar. Málinu lokið með lögregluáminningu.

M. 162.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M hafði hótað fyrrum sambýliskonu sinni líkamsmeiðingum og ónáðað hana og fjölskyldu hennar með sífelldum símhringingum. Þrjár kærur á 15 mánaða tímabili, sú fyrsta fljótlega dregin til baka, en kært á ný skömmu seinna og í beinu framhaldi af þeirri kæru var M veitt lögregluáminning, sbr. 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga. Þriðja kæran var vegna frek ari hótana M í símtölum við K á vinnustað hennar. Af ákæruvaldsins hálfu eigi krafist frekari aðgerða í því máli.

M. 193.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M veitt lögregluáminning vegna símaónæðis og hótana gagnvart fyrrum sambýliskonu.

M. 223.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    K kærði hótanir fyrrverandi eiginmanns. Rannsókn leiddi í ljós að um gagnkvæmt ónæði hafði verið að ræða. Eigi krafist frekari aðgerða af hálfu ákæruvalds.

M. 275.93. Líkamsárás.

    K kærði fyrrverandi eiginmann sinn, dró kæruna til baka, en féll frá þeirri afturköllun nokkrum mánuðum síðar. Rannsóknin hafði leitt í ljós að mikill ágreiningur var með þeim K og M um eignaskipti eftir hjúskaparslit þeirra. Af hálfu lögreglu var lagt til að ákæru yrði frestað skilorðsbundið með tilliti til þess hve langur tími var liðinn frá því að árásin hafði átt sér stað, áverkar K ekki miklir og M ekki verið dæmdur fyrir líkamsárás. Málið fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 444.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    K kærði fyrrverandi sambýlismanns fyrir símaónæði og hótanir um ofbeldi. Jafnframt skýrði hún frá því að hún hefði nokkrum sinnum þurft að fara á slysadeild eftir að M hefði lagt hendur á hana, en kærði M ekki fyrir líkamsárásirnar. M var veitt lögregluáminning vegna ónæðisins sem hann hafði valdið K.

M. 613.93. Líkamsárás.

    Á árinu 1993 var borin undir ríkissaksóknara frávísun Rannsóknarlögreglu ríkisins á kæru K vegna líkamsárása fyrrverandi eiginmanns hennar á árunum 1985–87. Skv. 1. mgr. sbr. 2. mgr. 76. gr. laga um meðferð opinberra mála var frávísunin staðfest af hálfu ríkissaksóknara.

M. 954.93. Líkamsárás.

    Lögregla var tilkvödd af nágrönnum M og K eftir að ungur sonur K hafði greint þeim frá átökum milli móður hans og fósturföður á heimili þeirra. Rannsókn á slysavarðsstofu leiddi í ljós að K hafði tvíbrotið andlitsbein og jafnvel skaddað milta eftir margendurtekin spörk M. Atburðurinn átti sér stað í júnílok 1992. Kvaðst K mundu leggja fram formlega kæru síðar. Haft var samband við K af hálfu Rannsóknarlögreglu ríkisins í marsmánuði 1993 til að fá afstöðu hennar til kæru og bótakröfu. Kvaðst hún óráðin en mundi hafa samband innan tveggja vikna ef hún vildi kæra, ella vildi hún að málið væri látið niður falla. Málið fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 1232.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M kærður af fyrrum sambýliskonu og systur hennar fyrir ónæði og hótanir um ofbeldi gagn vart K og símaónæði sem hafði valdið rekstrartruflunum í fyrirtæki þeirra systra. M veitt lögregluáminning.

M. 1304.93. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    Kæra K á hendur M fyrrum sambýlismanni og barnsföður fyrir ónæði og símahótanir. Kæruefnin virðast samkvæmt gögnum málsins hafa stafað af ranghugmyndum K, sem hafði átt við andlega vanheilsu að stríða, þurft að dvelja á sjúkrahúsum og verið sjálfræðissvipt af þeim sökum. Málið fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 1764.93. Húsbrot.

    M kærði fyrrum sambýliskonu sína fyrir að hafa sprengt upp hurð á íbúð hans og krafði K um greiðslu skaðabóta 175–200 þús. kr. vegna skemmda á hurð og húsgögnum. M og K deildu um eignaskipti við sambúðarslit. Fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 544.94. Líkamsárás.

    Lögregla hafði verið kvödd á vettvang vegna hávaða í íbúð M og K sem bæði voru ölvuð. M með umbúðir á handlegg vegna tveggja skurða eftir hnífstungur K, sem var handtekin. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst M ekki ætla að kæra K og óskaði eftir að ekki yrði um frekari aðgerðir að ræða af hálfu lögreglu í málinu. Með vísan til málsatvika og f-liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála og með hliðsjón af 2. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga var ekki krafist frekari aðgerða.

M. 956.94. Líkamsárásir.

    M kærður fyrir að hafa ráðist að eiginkonu sinni K, slegið hana hnefahögg í andlit, þrifið í hár hennar og snúið niður í gólf og loks sparkað í bak hennar og fótlegg þar sem hún lá. Afleiðingar árásarinnar voru marblettir á handlegg, baki og fótlegg, svo og sár á vör. Gögn málsins sýndu að K hafði og komið á slysadeild fimm mánuðum áður eftir að M hafði sparkað í hana með þeim afleiðingum að hún hafði marist og fengið sár á fótlegg. Jafnframt greindi K frá því að hún hefði oft áður orðið fyrir áverkum af hendi M. Engin vitni að átökunum, en vitni greindu frá því að hjónaband þeirra M og K hafi verið stormasamt. Með vísan til gagna, 2. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, f-liðar 2. mgr. 113. gr. og 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var ekki krafist frekari aðgerða í þessu máli.

M. 987.94. Líkamsárás.

    Lögregla kvödd á heimili þeirra M og K vegna tilkynningar nágranna um að K hefði verði misþyrmt af M. Bæði drukkin, K með áverka á höndum, fótum, hálsi og víðar, auk þess sem hárið hafði verið klippt af henni. K staðfesti að áverkar sínir væru af völdum M, en tók fram að hún vildi ekki leggja fram kæru og neitaði að gefa skýrslu hjá lögreglu. M taldi átök þeirra K tengjast áfengisvandamálum þeirra hjóna. Með vísan til f-liðar 2. mgr.113. gr. laga um meðferð opinberra mála var eigi krafist frekari aðgerða í málinu.

M. 1165.94. Brot gegn friðhelgi einkalífs.

    M hafði verið veitt lögregluáminning á árinu 1993 með vísan til 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga vegna ónæðis gagnvart K, fyrrum sambýliskonu sinni. K kærði hann fyrir að hafa ekki látið af ónæði gagnvart sér, en ákæruvaldið krafðist ekki frekari aðgerða með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 1670.94. Brot á friðhelgi einkalífs.

    K, kona af erlendu bergi brotin, sem talin var einungis skilja hrafl í ensku og/eða íslensku, kærði fyrrum eiginmann sinn, M, sem hún hafði skilið við þremur árum áður, fyrir andlegar og líkamlegar misþyrmingar og fyrir að vera á sífelldu vappi kringum heimili hennar þannig að hún þorði ekki út af ótta við M. Lögskilnaður ekki frágenginn, ágreiningur um forræði yfir þriggja ára dóttur og deilumál þeirra fyrir dómstólum. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var af hálfu ákæruvalds eigi krafist frekari aðgerða í máli þessu.

M. 182.95. Líkamsárás.

    M veittist á sambýliskonu sinni og móður hennar með hnefahöggum og ógnaði þeim með hnífi. Þolendur vildu engar kröfur gera í málinu. M átti við geðræn vandamál að stríða. Ekki var krafist frekari aðgerða í málinu, með hliðsjón af atvikum og með vísan til 2. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og f-liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 222.95. Brot gegn friðhelgi einkalífs. Hótanir.

    K kærði M, fyrrum eiginmann sinn og föður þriggja barna þeirra. Deildu um forræði og umgengnisrétt barnanna. Dóttir þeirra dró til baka framburð sinn um meintar líflátshótanir M í garð K. Fallið var frá saksókn með vísan til f-liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 527.95. Nauðgun.

    K kærði fyrrverandi sambýlismann sinn fyrir að hafa nauðgað sér tveimur árum fyrr meðan þau voru enn í sambúð. Engin sönnunargögn voru um atburðinn. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var eigi krafist frekari aðgerða af ákæruvaldsins hálfu í málinu.

M. 536.95. Líkamsárás.

    M kærði fyrrverandi sambýliskonu sína fyrir fingurbrot. Hann hafði komið til að sækja son þeirra tveggja ára að aldri til helgardvalar. Deilur risu með þeim þegar K hafði gert athugasemd um að barnabílstól vantaði hjá M. Sló K hann í andlitið og eftir að hann hafði ýtt henni frá sér réðst hún að honum og fingurbraut. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála og að öðru leyti til f-liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála og 2. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga var ekki af ákæruvalds hálfu krafist frekari aðgerða í máli þessu.


M. 873.95. Líkamsárás. Brot á friðhelgi einkalífs.

    K kærði eiginmann sinn, sem hún var að skilja við, fyrir líkamsárás, ónæði og hótanir. K
hafði ekki farið til læknis vegna áverka eftir árásir M, en vitni voru að áverkum hennar og rifnum fatnaði. Vegna ónæðisins var M veitt lögregluáminning sbr. 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga, en eins og málið lá fyrir var með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála eigi krafist frekari aðgerða í því.

M 910.95. Kynferðisleg misneyting.

    K kærði eiginmann sinn, eftir að þau höfðu slitið samvistum en voru þó enn ekki skilin, fyrir að hafa á heimili hans þangað sem hún hafði farið með honum ásamt fleira fólki af skemmtistað síðla nætur haft við hana samfarir gegn vilja hennar. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var eigi krefist frekari aðgerða í málinu af ákæruvaldsins hálfu.

M. 85.96. Líkamsárás.

    K kærði fyrrum sambýlismann sinn, M, fyrir að hafa ráðist á sig þegar hann kom til hennar með tvö börn þeirra eftir dvöl hjá honum. Afleiðing árásar M voru blæðingar milli liða á fingri K. Börnin, eins og þriggja ára, urðu vitni að árásinni, sem virtist hafa átt rætur að rekja til ágreinings þeirra um fjármál. M viðurkenndi að hafa hrundið K svo að hún datt á gólfið. Rannsóknargögn þóttu ekki gefa nægilegt tilefni til frekari aðgerða og var málið fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 88.96. Líkamsárás.

    K kærði fyrrum sambýlismann sinn, sem hún hafði hitt á veitingastað og farið heim með, fyrir að hafa rifið blússu hennar og sparkað í hana þegar hún var á leið út úr húsi hans þar sem þau höfðu deilt hart. Málið var fellt niður með vísan til 2. mgr. 217. gr.

M. 1275.96. Brot gegn friðhelgi einkalífs. Húsbrot og hótanir.

    M og K áttu í langvinnum deilum vegna atburða í hjónabandi þeirra, sem lokið hafði sex árum áður. K kærði M fyrir að hafa ruðst inn í hús hennar í þeim tilgangi að kanna hvort þar væri einhver gestkomandi. Hún óttaðist hótanir hans um að ráðast á hvern þann karlmann sem leitaði eftir samvistum við hana. Jafnframt kærði hún hann fyrir stöðugt símaónæði. Málið var fellt niður með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 1756.96. Líkamsárás.

    K leitaði verndar hjá lögreglu eftir líkamsárás sambýlismanns síns, M, á heimili þeirra. Næsta dag gaf nágrannakona skýrslu hjá lögreglu um að K hefði flúið til hennar eftir að M hafði ráðist að henni í bifreið og neytt hana til að koma heim með sér þar sem hann hótaði henni lífláti. K komst undan áður en hann næði að ráðast að henni í það skipti. K kvaðst ekki vilja kæra M vegna þessara atburða. Áframhald varð á líkamsárásum M á K og urðu tvö síðari tilvik að ákæruefnum, sbr. dóm uppkveðinn 20. mars 97 í Héraðsdómi Norðurlands vestra, sem reifaður er hér að framan.

M. 249.97. Tilraun til nauðgunar.

    S tilkynnti lögreglu í ágústmánuði 1996 um að hún hefði farið með K á neyðarmóttöku eftir að sambýlismaður K hafði nauðgað henni. Fjórum dögum síðar kærði K atburðinn. Með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála var eigi krafist frekari aðgerða í málinu þar sem K hafði dregið kæru sína til baka.

M. 589.97. Brot gegn friðhelgi einkalífs. Hótanir.

    Ítrekað ónæði barnsföður gagnvart fyrrum sambýliskonu og syni þeirra, sem báðum stóð ógn af M. Vegna vímuefnaneyslu hafði M verið synjað um umgengnisrétt við drenginn. Fallið var frá saksókn með vísan til a-liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála.

M. 731.97. Líkamsárás.

    K hafði kært eiginmann sinn fyrir líkamsárás, sem hann viðurkenndi. Þremur vikum síðar dró K kæru sína til baka með þeim skýringum að þau ættu saman eins árs gamalt barn og hygðust verða áfram í hjónabandi. Eigi var krafist frekari aðgerða í málinu af ákæruvaldsins hálfu, með vísan til afturköllunarinnar.

    Í flestum tilvikum var um að ræða meint brot gegn friðhelgi einkalífs (þrettán tilvik) og í ellefu tilvikum meintar líkamsmeiðingar, kynferðisbrot í tveimur tilvikum og húsbrot og eignaspjöll í þremur tilvikum. Eigi var krafist frekari aðgerða í tólf málum með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála (sjá kafla II.B. hér að framan), fallið var frá saksókn með vísan til a- og/eða f-liðar 2. mgr. 113. gr. í átta málum og sex málum var lokið með lögreglu áminningu. Vitnað var til þess í fimm tilvikum að ekki hafði verið kært eða kæra verið afturkölluð. Í fimm málum var vitnað til 2. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.

IV.    NÝMÆLI SEM NEFNDIN HEFUR SÉRSTAKLEGA TEKIÐ TIL ATHUGUNAR OG TELUR AÐ TAKA EIGI UPP Í REFSI- OG RÉTTAFARSLÖGGJÖF
A. Löglærðir talsmenn.
    Á síðari árum hefur í auknum mæli verið horft til hagsmuna brotaþola við rannsókn og meðferð opinberra mála. Einkum hefur verið hugað að þolendum kynferðisbrota. Í samræmi við tillögur nauðgunarmálanefndar (1989) hefur verið komið á fót neyðarmóttöku fyrir þol endur kynferðisbrota við slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Á neyðarmóttökunni er til taks starfsfólk sem er sérþjálfað í að veita þeim sem verða fyrir kynferðisbrotum aðstoð, læknar, hjúkrunarfólk, sálfræðingar og félagsráðgjafar. Lögregla hefur náið samstarf við starfsmenn neyðarmóttökunnar og þangað er brotaþola fylgt strax eftir að kæra berst.
    Á neyðarmóttökunni gefst brotaþola einnig kostur á að ráðfæra sig við löglærðan talsmann, sér að kostnaðarlausu. Ef til kæru kemur fylgir talsmaður brotaþola í gegnum kæruferlið, leiðbeinir honum um gerð bótakröfu og fylgir þeirri kröfu eftir fyrir dómi, ef þess er talin þörf, sbr. ákvæði 5. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála. Mikil réttarbót er fólgin í því að brotaþoli skuli hafa aðgang að löglærðum talsmanni. Brotaþoli á þó ekki lögvarinn rétt til talsmanns, svo sem er annars staðar á Norðurlöndum, sbr. a–d-liði 107. gr. norskra réttarfarslaga um „fornærmedes rett til advokat“, sænsk sérlög um „målsägandebiträde“ og a–e-liði 741. gr. danskra réttarfarslaga um „advokatsbistand til den forurettede“.
    Samkvæmt a–d-liðum 107. gr. norskra réttarfarslaga, nr. 25/1981, eins og þeim var breytt með lögum nr. 50/1994, eiga þolendur kynferðisbrota, samkvæmt ákvæðum er samsvara 194.–197. gr., 1. og 2. mgr. 200. gr., 201. og 202. gr. íslenskra hegningarlaga, rétt á að fá skipaðan löglærðan talsmann og er lögreglu skylt að kynna brotaþola þennan rétt. Að auki getur dómari:
     „på begjæring oppnevne advokat for fornærmede hvis det er grunn til å tro at fornærmede som følge av handlingen får betydelig skade på legeme eller helbred og det anses å være behov for advokat.“
    Talsmaður gætir réttar brotaþola við lögreglurannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi. Hann á rétt á að vera viðstaddur yfirheyrslur yfir kærða fyrir lögreglu og fyrir dómi, koma að spurningum við þær yfirheyrslur og mótmæla spurningum sem eru málinu óviðkomandi eða ótilhlýðilega framsettar. Þá skal talsmaður eiga færi á að tjá sig um réttarfarsatriði og rökstyðja og reifa bótakröfu.
    Sænsk sérlög nr. 1988:609 um „målsägandebiträde“ geyma ákvæði um rýmri rétt brotaþola til talsmanns, en leiddur verður af norskum réttarfarslögum. Rétt til talsmanns eiga þolendur brota sem lýst er í 6. kafla sænskra hegningarlaga um kynferðisbrot, nema það sé sýnilega óþarft. Sama rétt eiga þolendur ránsbrota og brota skv. 3. og 4. kafla hegningarlaganna um brot gegn lífi og líkama, frjálsræði og friðhelgi einkalífs, ef þau brot varða fangelsi. Loks eiga þolendur annarra brota rétt til talsmanns, ef þau varða fangelsi og sérstök þörf þykir á að skipa brotaþola talsmann, með hliðsjón af högum hans og málsatvikum að öðru leyti. Talsmaður er skipaður af dómara og hefur hann svipað hlutverk og að norskum rétti.
    Samkvæmt a–e-liðum 741. gr. danskra réttarfarslaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 349/1997, eiga þolendur brota er samsvara 106. gr. íslenskra hegningarlaga um brot gegn valdstjórninni rétt til talsmanns. Sama rétt eiga þolendur brota sem samsvara 194.–202. gr. um kynferðisbrot og 209. gr. um brot gegn blygðunarsemi, 211. gr., sbr. 20. gr., og 217.–220. gr. um brot gegn lífi og líkama, 225.–226. gr. um nauðung og frelsissviptingu og 252. gr. um rán. Einnig eiga þolendur brota skv. 123. gr. danskra hegningarlaga um vitnavernd rétt til talsmanns, en í íslenskum lögum er ekki samsvarandi ákvæði. Synja má um talsmann í málum vegna brota annarra en alvarlegra kynferðisbrota, sem samsvara brotum skv. 194. og 195. gr. íslenskra hegningarlaga, 196. gr. að hluta til, 200. og 201. gr., ef ekki er um alvarlegt brot að ræða og ekki þykir nauðsyn til skipunar talsmanns. Í greinargerð með lögum nr. 349/1997 kemur fram að meginreglan skuli vera sú að þolendur ofbeldis- og kynferðisbrota skuli eiga rétt á að fá skipaðan talsmann. Dómara skuli hins vegar vera heimilt að synja um skipun talsmanns í minni háttar málum, en þó aðeins í undantekningartilvikum, svo sem vegna slagsmála á öldurhúsum o.fl., ef þolandi hefur ekki orðið fyrir teljandi tjóni. Hlutverk talsmanna samkvæmt dönskum réttarfarslögum er svipað og lýst hefur verið hér að ofan.
    Nefndin leggur til að í lög um meðferð opinberra mála verði tekið ákvæði um rétt brotaþola til að fá skipaðan löglærðan talsmann og telur að slíkt ákvæði mundi ótvírætt horfa til bættrar réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis, sem og annarra þolenda afbrota. Samkvæmt því ákvæði eigi þolendur kynferðisbrota, skv. 194.–202. gr. almennra hegningar laga, rétt til lögmannsaðstoðar. Dómara verði einnig heimilt að skipa brotaþola löglærðan talsmann ef ástæða er til að ætla að brotaþoli hljóti verulegt líkams- eða heilsutjón og lögmannsaðstoðar þykir þörf. Er einkum stuðst við norskan rétt við þessa tillögugerð. Ákvæði sænskra laga að þessu leyti taka einnig til brota gegn friðhelgi einkalífs, sbr. hins vegar ákvæði norskra og danskra réttarfarslaga, sem reifuð voru hér að framan. Nefndin telur fyllstu ástæðu til að þolendur þeirra brota njóti réttar til lögmannsaðstoðar. Þykir það einkum eiga við ofsókna- og hótanabrot skv. 232. og 233. gr. almennra hegningarlaga, sem oft reynir á í málum vegna heimilisofbeldis. Leggur nefndin til að heimild dómara til að skipa brotaþola löglærðan talsmann nái einnig til þeirra brota.

B. Breyttar ákærureglur.
    Eitt megineinkenna brota gegn friðhelgi einkalífs, skv. 228.–241. gr. almennra hegningar laga er að við þau gætir meira en við önnur hegningarlagabrot, málshöfðunaraðildar þess sem misgert er við. Ákærureglur er að finna í 242. gr. laganna, en samkvæmt því ákvæði er megin reglan að brot af þessu tagi getur sá einn höfðað sem misgert er við, þ.e. höfða verður einka refsimál. Þetta á við um flest meiðyrðamál og brot á 228. og 229. gr., skv. 3. tölul. 242. gr. Því getur opinber málshöfðun verið háð refsikröfu þess sem misgert er við. Þetta á við um tiltekin meiðyrðamál og brot á 230., 231. og 232. gr., sbr. a–c-liði 2. tölul. 242. gr. Skilyrðislausri opinberri ákæru sæta svo brot á 233. gr. og 233. gr. a, sbr. 1. tölul. 242. gr.
    Í heimilisofbeldismálum reynir oft á húsbrot, skv. 231. gr. laganna, ónæði eða ofsóknir, skv. 232. gr., og hótanir, skv. 233. gr. Velta má fyrir sér hvort heppilegt sé að tvö fyrrnefndu brotin skuli háð refsikröfu þess sem misgert er við. Ljóst er að í málum sem hér um ræðir er oft líklegra en ella að brotaþoli veigri sér við að kæra hinn brotlega til refsingar. Til þess geta legið margar ástæður, svo sem að sá sem fyrir broti verður sé fjárhagslega háður brotamanni eða óttist hann.
    Ekki er að sjá að ákærureglum varðandi brot gegn friðhelgi einkalífs sé á annan hátt farið í löggjöf grannþjóða, sbr. 27. kafla danskra hegningarlaga um „freds- og ærekrænkelser“, 21. kafla norskra hegningarlaga um „forbrytelser mot den personlige frihet“, 4. kafla 11. gr. sænskra hegningarlaga um „hemfridsbrott“ og 24. kafla finnskra hegningarlaga um „frids brott“.
    Við athugun réttarfarsreglna á þessu sviði verður þó að hafa í huga að meginreglan er að sérhver refsiverður verknaður skal sæta ákæru, sbr. 24. gr. almennra hegningarlaga og 111. gr. laga um meðferð opinberra mála.
    Það er mat nefndarmanna að við lagasetningu á þessu sviði beri að varast að velta yfir á þolendur refsiverðrar háttsemi ábyrgð á því að þeir sem brot fremja sæti ákæru.
    Samkvæmt 2. mgr. 217. gr. skal mál vegna minni háttar líkamsmeiðinga skv. 1. mgr. greinarinnar „eigi höfðað nema almenningshagsmunir krefjist þess“. Farið var með minni háttar líkamsmeiðingar sem einkarefsimál hér á landi fram til þess að 217. gr. var breytt með lögum nr. 20/1981. Segir í athugasemdum við frumvarp er varð að þeim lögum að ekki þyki eðlilegir saksóknarhættir í refsimáli út af líkamsárás að einstaklingur höfði mál og samrýmist það vart þeirra tíma viðhorfum í refsirétti og opinberu réttarfari. Lagabreytingin er mjög í samræmi við réttarþróun á Norðurlöndum þar sem ákærureglum hefur í auknum mæli verið breytt í þá veru að mál vegna líkamsmeiðinga sæti skilyrðislausri opinberri ákæru. Ætla má að við samningu ákvæða almennra hegningarlaga um líkamsmeiðingar hafi verið horft nokkuð til samsvarandi ákvæða í dönskum hegningarlögum. Dönsk líkamsárásarákvæði hafa tekið miklum breytingum á síðari árum. Ákvæði 242. gr. danskra hegningarlaga, sem samsvarar 217. gr. íslenskra hegningarlaga, geymir t.d. ekki fyrirvara um að mál skuli ekki höfðað nema almenningshagsmunir krefjist.
    Ákvæði 217. gr. er eitt af þeim hegningarlagaákvæðum sem oft reynir á varðandi heimilis ofbeldi. Í a- og f-liðum 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála er að finna heimild til handa þeim sem fer með ákæruvald að falla frá saksókn, þótt skilyrði séu til opinberrar málshöfðunar að öðru leyti, „ef brot er mjög smávægilegt“ og „ef sérstaklega stendur á og telja verður að almannahagsmunir krefjist ekki málshöfðunar“. Hér er um að ræða almennar heimildir til að falla frá saksókn.
    Það er álit nefndarmanna að óheppilegt sé að slík heimild sé sérstaklega tengd ákveðnum brotaflokki, svo sem er um minni háttar líkamsmeiðingar, og að sú tilhögun geti jafnvel orð ið til þess að oftar en ella sé fallið frá saksókn vegna slíkra mála. Því er lagt til að ákæru regla 2. mgr. 217. gr. verði felld úr lögum.

C. Refsiákvörðun.
    Samkvæmt 205. gr. almennra hegningarlaga er dómara heimilt að fella niður refsingu vegna kynferðisbrota skv. 194.–199., 202. og 204. gr. laganna „ef karl og kona, er kynferðismökin hafa gerst í milli, hafa síðar gengið að eigast eða tekið upp óvígða sambúð eða, ef þau voru þá í hjónabandi eða óvígðri sambúð, hafa eftir það tekið upp eða haldið áfram sambúð.“ Velta má fyrir sér réttmæti þessarar refsibrottfallsheimildar.
    Í því sambandi má vísa til tilhögunar 196. gr. almennra hegningarlaga. Brot sem þar um ræðir var bundið við tilvik utan hjónabands fyrir gildistöku laga nr. 40/1992. Í frumvarpi til þeirra laga var gert ráð fyrir óbreyttri tilhögun að þessu leyti, þó þannig að fyrirvarinn tæki til hjónabands og óvígðrar sambúðar. Við þingmeðferð lagði meiri hluti allsherjarnefndar hins vegar til að frumvarpinu yrði breytt þannig að þeir sem væru í hjónabandi eða óvígðri sambúð nytu einnig refsiverndar þegar slík misneyting ætti sér stað. Frumvarpið var samþykkt á Alþingi með þeim breytingum.
    Samkvæmt 1. tölul. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga er dómara heimilt að fresta skil orðsbundið ákvörðun eða fullnustu refsingar ef aðili sætir á skilorðstímanum umsjón einstakra manna, félags eða stofnunar. Dómara væri unnt, með vísan til þessa ákvæðis, að binda dóm skilyrði um að hinn brotlegi gengist undir sérfræðimeðferð í því skyni að vinna bug á of beldishneigð sinni. Í dómaframkvæmd hefur lítið reynt á ákvæði 1.–6. tölul. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Þó hafa nokkrir dómar fallið þar sem dómfelldu hefur verið gert að leita sér áfengis- eða fíkniefnameðferðar skv. 4. tölul. ákvæðisins. Þá má finna einn dóm Hæstaréttar, H. 1995:562, þar sem ákærði í máli vegna kynferðisbrota var dæmdur til skilyrtr ar refsivistar með vísan til þess m.a. að hann hafði leitað aðstoðar sálfræðings sem sérhæfður var í meðferð kynferðisbrotamanna. Var ákærða gert að sæta áframhaldandi sérfræðimeðferð á skilorðstímanum.

D. Nálgunarbann.
    Hluti af þeirri viðleitni sem víða hefur verið sýnd á undanförnum árum til að styrkja stöðu fórnarlamba ofbeldis og veita þeim aukna vernd er lögfesting ákvæða um nálgunarbann. Tilgangur nálgunarbanns er ekki sá að refsa fyrir framin afbrot heldur að veita fórnarlambi ofbeldis eða ofsókna skjóta vernd og fyrirbyggja frekari árásir. Hafa ber í huga að ekki gilda sömu lögmál um árásir ókunnugra og árásir fjölskyldumeðlima. Þegar um heimilisofbeldi er að ræða er mun meiri hætta á áframhaldandi ofbeldi vegna hins greiða aðgangs sem hinn brotlegi hefur að fórnarlambinu. Því nægja ekki hin hefðbundnu úrræði refsivörslukerfisins og þörf er á skjótari viðbrögðum til verndar brotaþolum í slíkum málum.
    Úrræðið nálgunarbann hefur ekki verið lögfest hér á landi. Hins vegar er í almennum hegningarlögum að finna ákvæði um lögregluáminningu sem hefur nokkurn skyldleika við nálgunarbann. Ákvæði 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga hljóðar svo:
     „Ef maður, þrátt fyrir áminningu lögreglunnar, raskar friði annars manns með því að ásækja hann, ofsækja hann með bréfum eða ónáða hann á annan svipaðan hátt, þar á meðal með símhringingum, þá varðar það sekt um, varðhaldi eða fangelsi allt að 6 mánuðum. Áminning lögreglunnar hefur gildi í 5 ár.“
    Ákvæðið veitir lögreglunni ekki beinlínis heimild til að veita áminningar heldur er gert ráð fyrir að lögreglan hafi almennt slíka ólögfesta heimild. Hins vegar eru ekki ákvæði um form og efni lögreluáminninga í lögum.
    Í áminningu lögreglunnar felst fyrirskipun til þess sem áminntur er um að ásækja ekki eða áreita á neinn hátt þann sem vernda á. Efnislega felst í slíkum fyrirmælum bann við að nálgast viðkomandi einstakling á þann hátt að telja megi til áreitni. Sé brotið gegn þessum fyrirmælum liggur refsing við.
    Nokkrir dómar hafa fallið þar sem dæmt er til refsingar fyrir brot gegn 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga. Úrræðinu mun þó ekki mikið beitt enda reglurnar að mörgu leyti óljósar og sjálf heimildin til áminningar ólögfest. Samkvæmt upplýsingum frá lögrelunni í Reykjavík eru aðeins veittar örfáar áminningar á ári og þá aðeins í grófustu ofsóknartilvikun um.
    Þess skal einnig getið að skv. 2. tölul. 3. mgr. 57. gr. almennra heginingarlaga má binda frestun á ákvörðun eða fullnustu refsingar (skilorðsdóm) því skilyrði að aðili hlíti fyrirmælum umsjónarmanns um dvalarstað, menntun, vinnu, umgengni við aðra menn og notkun tóm stunda.

Danmörk.

    Í dönsku hegningarlögunum er að finna ákvæði sem er nánast samhljóða 1. mgr. 232. gr. íslensku hegningarlaganna. 265. gr. dönsku laganna hljóðar svo:
     „Den, der krænker nogens fred ved trods forud af politiet given advarsel at trænge ind på ham, forfølge ham med skriftlige henvendelser eller på lignende måde forulempe ham, straffes med bøde eller hæfte eller under skærpende omstændigheder med fængsel indtil 6 måneder. En af politiet meddelt advarsel har gyldighed for 5 år.“
    Eins og á Íslandi eru heimildir lögreglu til áminningar ólögfestar. Danska dómsmálaráðu neytið hefur hvatt til aukinnar beitingar úrræðisins og gefið út leiðbeiningar um notkun þess. Í 1. tölul. 1. mgr. 57. gr. danskra hegingarlaga er ákvæði sem svarar til 2. tölul. 3. mgr. 57. gr. íslenskra hegningarlaga.

Noregur.

    Með lögum nr. 50/1994 gengu í gildi í Noregi ný ákvæði um nálgunarbann. Lögin tóku gildi 1. janúar 1995 og markmið þeirra var að styrkja stöðu brotaþola. Samkvæmt þeim getur nálgunarbann hvort sem er verið hluti af viðurlögum vegna refsiverðs verknaðar eða sjálfstætt úrræði. Eldri ákvæði kváðu á um nálgunarbann sem hluta af viðurlögum vegna refsiverðs verknaðar og skilyrði voru nokkuð strangari en nú er. Með nýju lögunum var 33. gr. norsku hegningarlaganna, nr. 10/1902, breytt og hljóðar nú svo:
     „Den som har begått en straffbar handling, kan ved dom forbys å oppholde seg i bestemte områder hvis handlingen viser at lovbryterens opphold der kan være til særlig fare eller plage for andre.
    Forhørsretten i den rettskrets forbudet gjelder, kan på begjæring fra den domfelte eller påtalemyndigheten endre eller oppheve forbudet.
    Forbud som åpenbart ikke lenger er nødvendig, kan oppheves av statsadvokaten.“
    Samkvæmt greininni má með dómi banna manni að halda sig á ákveðnum afmörkuðum svæðum. Þetta verður þó aðeins gert í tengslum við önnur viðurlög vegna refsiverðs verkn aðar. Ekki er skilyrði að af nærveru sakbornings stafi bein hætta fyrir aðra heldur er nægilegt að hún hafi sérstök óþægindi í för með sér. Brot gegn 33. gr. varða fangelsi allt að sex mánuð um eða tveimur árum ef um ítrekun er að ræða.
    Í a-lið 3. mgr. 53. gr. norsku hegningarlaganna er að finna ákvæði varðandi skilorðsdóma og skilorðsbundna ákærufrestun:
    „Retten kan også sette andre vilkår for utsettelsen, bl a:
    a) at den domfelte overholder bestemmelser om oppholdssted, arbeid, utdanning eller samkvem med bestemte personer.“
    Svipað ákvæði er einnig að finna í fangelsislögum varðandi reynslulausn. Ákvæði þessi hafa þó mun minni þýðingu en 33. gr. hegningarlaganna.
    Með lögum nr. 50/1994 var enn fremur nýjum kafla bætt inn í réttarfarslög, nr. 25/1981. Nálgunarbann er því nú einnig til sem sjálfstætt úrræði í norskum rétti, þ.e. án tengsla við viðurlög vegna refsiverðs verknaðar. Ákvæði 222. gr. a í réttarfarslögunum hljóðar svo:
    „Påtalemyndigheten kan forby en person å oppholde seg på et bestemt sted, forfølge, besøke eller på annet vis kontakte en annen person, hvis det på grunn av særlige forhold antas å foreligge risiko for at den forbudet vil rette seg mot, ellers ville begå en straffbar handling overfor, forfølge eller på annet vis krenke den andres fred. Forbudet kan ilegges på begjæring av den forbudet skal beskytte, eller når det finnes påkrevet av almenne hensyn. Forbudet skal gjelde for en bestemt tid, høyst ett år av gangen.
    Påtalemyndigheten må snarest mulig og senest 3 dager etter beslutningen bringe saken inn for forhørsretten som avgjør spørsmålet ved kjennelse. §§ 174, 175 første ledd, 177, 181 annet ledd og 184 gjelder tilsvarende så langt de passer. Spørsmålet om forbudet kan også bringes inn for retten på begjæring av den forbudet skal beskytte.“
    Með ákvæðinu er ákæruvaldinu veitt almenn heimild til að banna manni að halda sig á ákveðnum stað, ofsækja, ásækja eða hafa á annan hátt samband við annan mann. Skilyrði fyrir því að beita þessu úrræði er að á grundvelli sérstakra aðstæðna í tilteknu máli þyki hætta á að sá sem bannið beinist að fremji refsiverðan verknað gegn, ofsæki eða raski á annan hátt friði þess sem vernda á. Þess er ekki krafist að refsiverður verknaður hafi þegar verið framinn og úrræðinu má beita þó verknaðurinn sem hætta þykir á að verði framinn sé ekki refsiverður í sjálfu sér. Nægilegt er að hætta sé á friðarröskun.
    Ekki er það skilyrði að sá sem vernda skal krefjist banns. Til dæmis er unnt að leggja á bann í tilvikum þar sem viðkomandi er háður árásarmanninum á einhvern hátt.
    Tilvísun 2. málsl. 2. mgr. 222. gr. a í önnur ákvæði laganna varðar aðallega málsmeðferð en felur einnig í sér að ekki skuli leggja á bann ef það er óhentugt í tilteknu máli og að bann megi ekki vera víðtækara en þörf er á hverju sinni. Enda þótt ákvæðið sé í lögum um meðferð opinberra mála þar nálgunarbann þó ekki að vera í tengslum við rannsókn sakamáls eða á annan hátt vera afleiðing af refsiverðum verknaði. Það gildir hins vegar um önnur þvingunar úrræði laganna.
    Ákveðið var að fela ákæruvaldinu að leggja nálgunarbann þótt um væri að ræða langvar andi takmarkanir á athafnafrelsi manna. Réði þar mestu þörfin á að unnt væri að afgreiða þessi mál með skjótum hætti. Einnig var litið til reynslu Svía af slíku fyrirkomulagi.
    Nálgunarbannið skv. 222. gr. a gildir í ákveðinn tíma, lengst eitt ár í senn. Brot á banninu varða sömu refsingu og brot á banni skv. 33. gr. hegningarlaganna.

Svíþjóð.

    Árið 1988 voru í Svíþjóð sett sérstök lög um nálgunarbann (lag 1988:688 om besöks förbud). Var lagasetningin liður í viðleitni til að veita brotaþolum aukna vernd og þá sérstak lega konum sem hefðu orðið fyrir misþyrmingum og öðrum árásum.
    Í 1. mgr. 1. gr. laganna er nálgunarbann skilgreint sem bann við því að ákveðinn maður heimsæki eða hafi á annan hátt samband við annan mann eða veiti honum eftirför. Ef slíkt bann nægir ekki heimilar 2. gr. enn víðtækara nálgunarbann. Hinum brotlega er þá bannað að koma nálægt heimili þess sem vernda á, vinnustað eða öðrum dvalarstað. Skv. 4. gr. er nálgunarbann veitt í ákveðinn tíma, lengst eitt ár, með möguleika á framlengingu í eitt ár hverju sinni.
    Skilyrði nálgunarbanns er að á grundvelli sérstakra aðstæðna þyki hætta á að sá sem bannið beinist að fremji afbrot gegn, veiti eftirför eða ofsæki á annan hátt þann sem bannið á að vernda, sbr. 2. mgr. 1. gr. Við matið á hættunni skal sérstaklega athuga hvort sá sem bannið beinist gegn hafi framið afbrot er beinist að lífi, heilsu, frelsi eða friðhelgi einkalífs þess sem vernda á. Þess er ekki krafist að unnt sé að sanna að brot hafi þegar verið framið. Grunnskilyrðið er að hætta þyki á ofsóknum vegna sérstakra aðstæðna.
    Ákæruvaldið leggur á nálgunarbann að kröfu þess sem vernda á eða annars þegar tilefni þykir til, sbr. 7. gr. Í 7.–13. gr. er að finna ákvæði um málsmeðferð ákæruvaldsins
Dómstólar taka ákvörðun ákæruvaldsins til endurskoðunar að kröfu þess sem bannið beinist gegn eða þess sem banninu er ætlað að vernda samkvæmt nánari reglum í 14.–22. gr. Saksókn ari getur einnig tekið fyrri ákvörðun sína eða héraðsdóms til endurskoðunar ef aðstæður hafa breyst þannig að rétt þyki að breyta efni bannsins eða fella það niður, sbr. 23. gr.
    Samkvæmt 24. gr. varða brot á nálgunarbanni sektum eða fangelsi í allt að eitt ár. Ekki er þó refsað fyrir smávægileg brot.

    Nefndin telur nauðsynlegt að settar verði reglur sem geri kleift að vernda þolendur heimilisofbeldis. Með því að beita nálgunarbanni má koma í veg fyrir heimilisofbeldi og bregðast við því í þeim tilvikum sem því hefur verið beitt. Markmiðið með nálgunarbanni er eins og áður hefur komið fram að vernda fórnarlambið og fyrirbyggja frekara ofbeldi. Nefndin telur brýna þörf á slíku úrræði í íslenskum lögum, enda mundi það ótvírætt bæta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis og annarra þolenda ofbeldis og ofsókna. Nefndin legg ur til að ákvæði um nálgunarbann verði tekin upp í almenn hegningarlög og lög um meðferð opinberra mála. Er í þessu efni höfð hliðsjón af norskum reglum.
Ákvæði um nálgunarbann mætti fella inn í VII. kafla almennra hegningarlaga. Samkvæmt því ákvæði yrði með dómi unnt að banna þeim sem framið hefur refsiverðan verknað að halda sig á tilteknum svæðum ef sýnt þætti vegna verknaðarins að nærvera hans þar gæti haft í för með sér sérstaka hættu eða óþægindi fyrir aðra. Nálgunarbannið yrði ótímabundið og brot gegn því mundi varða fangelsi allt að sex mánuðum og allt að tveimur árum ef um ítrekað brot væri að ræða.
    Nefndin telur einnig brýna þörf á lagaákvæði er heimili notkun nálgunarbanns sem bráðabirgðaúrræðis er beita mætti til þess að koma í veg fyrir refsiverðan verknað. Slíkt ákvæði á heima í lögum um meðferð opinberra mála. Um meðferð beiðna færi þá eftir regl um þeirra laga um rannsóknar- og þvingunarúrræði eftir því sem við á. Þannig yrði unnt að banna manni að halda sig á ákveðnum svæðum, fylgja eftir, ásækja eða á annan hátt setja sig í samband við annan mann ef sýnt þætti að hætta væri á að sá sem bannið beindist gegn mundi annars fremja refsiverðan verknað gegn, ásækja eða á annan hátt raska friði hans. Nálgunarbannið mætti leggja á að kröfu þess sem vernda skal eða þegar þess þætti annars þörf. Nálgunarbannið yrði tímabundið og lagt á lengst eitt ár í senn. Brot gegn slíku banni mundi varða sömu refsingu og brot gegn nálgunarbanni hegningarlaga.
    Nefndin telur rétt að 1. mgr. 232. gr. hegningarlaga standi áfram í lögum. Hins vegar þyrfti að styrkja úrræðið með nánari reglum um áminningar lögreglu þar sem fram kæmi t.d. hver veiti áminningar, hvernig og af hvaða tilefni.

HEIMILDASKRÁ

Jónatan Þórmundsson, Brot gegn friðhelgi einkalífs, Tímarit lögfræðinga, 1976, bls. 147– 167.

Jónatan Þórmundsson, Ofsóknir og hótanir, Tímarit lögfræðinga, 1989, bls. 198–203.

NOU 1992:23: Ny straffelov — alminnelige bestemmelser, Straffelovkommisjonens delutredning V, Ósló, 1992.

Lag 1988 om besöksförbud, Nytt Juridiskt Arkiv, 1988, bls. 321–343.

Ot prp nr. 33 (1993–94): Om lov om endringer i straffeprosessloven mv (styrkning av kriminalitetsofres stilling), Justis- og politidepartementet, Ólsó, 1994.

Skýrsla nauðgunarmálanefndar, dómsmálaráðuneytið, Reykjavík, 1989.

Skýrsla dómsmálaráðherra um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum, dómsmálaráðuneytið, Reykjavík, 1997.

Smearman, Claire Ann, At the crossroads: Domestic violence and legal reform in Iceland, Úlfljótur, 1996, bls. 275.

Una Björk Ómarsdóttir, Nálgunarbann — kandidatsritgerð, Reykjavík, 1996.