um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta.
(Lagt fyrir Alþingi á 125. löggjafarþingi 1999–2000.)
I. KAFLI Markmið og skipulag. 1. gr. Markmið.
Markmið með lögum þessum er að veita innstæðueigendum í viðskiptabönkum og
sparisjóðum og viðskiptavinum fyrirtækja sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti
með verðbréf lágmarksvernd gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis í samræmi við
ákvæði laga þessara.
2. gr. Stofnun.
Með tryggingar samkvæmt lögum þessum fer sérstök stofnun er nefnist Tryggingarsjóður
innstæðueigenda og fjárfesta, hér eftir nefndur sjóðurinn. Sjóðurinn er sjálfseignarstofnun
og starfar í tveimur sjálfstæðum deildum með aðskilinn fjárhag og reikningshald,
innstæðudeild og verðbréfadeild, sbr. þó ákvæði 12. gr.
3. gr. Aðilar að sjóðnum.
Viðskiptabankar, sparisjóðir, fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og aðrir sem nýta sér heimildir
laga til að stunda viðskipti með verðbréf í samræmi við lög um verðbréfaviðskipti, sem hafa
staðfestu hér á landi, skulu eiga aðild að sjóðnum. Hið sama gildir um útibú þessara aðila á
Evrópska efnahagssvæðinu. Þessi fyrirtæki, hér eftir nefnd aðildarfyrirtæki, bera ekki ábyrgð
á skuldbindingum hans umfram lögbundin framlög til sjóðsins, sbr. ákvæði 6. og 7. gr.
Fjármálaeftirlitið skal halda sérstaka skrá um aðildarfyrirtæki.
4. gr. Stjórn og framkvæmdastjóri.
Stjórn sjóðsins skal skipuð sex mönnum til tveggja ára í senn. Viðskiptabankar tilnefna
tvo menn í stjórn sjóðsins, sparisjóðir einn mann, fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og aðrir sem
nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf sameiginlega einn mann og
viðskiptaráðherra tvo menn. Viðskiptaráðherra skipar formann stjórnar. Varamenn skulu
tilnefndir á sama hátt.
Stjórn sjóðsins er heimilt að ráða framkvæmdastjóra við sjóðinn eða semja við lögaðila
um rekstur og vörslu hans. Lögaðilinn getur verið Seðlabanki Íslands og vörslufyrirtæki
samkvæmt lögum um verðbréfasjóði.
Stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skulu vera lögráða og mega aldrei hafa verið sviptir
forræði á búi sínu. Þeir skulu hafa óflekkað mannorð og mega ekki hafa hlotið dóm fyrir
refsiverðan verknað í tengslum við atvinnurekstur samkvæmt almennum hegningarlögum eða
lögum um hlutafélög, einkahlutafélög, bókhald, ársreikninga, gjaldþrot eða opinber gjöld.
Stjórnarmenn og starfsmenn sjóðsins eru bundnir þagnarskyldu í samræmi við ákvæði
laga um viðskiptabanka og sparisjóði.
Nánar skal kveðið á um verkefni stjórnar sjóðsins í samþykktum hans.
5. gr. Aðalfundur.
Aðalfund skal halda fyrir lok mars ár hvert. Á aðalfundi skal leggja fram endurskoðaðan
ársreikning og ársskýrslu stjórnar. Aðalfundur setur sjóðnum samþykktir. Kveða skal nánar
á um verkefni aðalfunda í samþykktum sjóðsins sem háðar skulu samþykki ráðherra að
fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins.
Sérhvert aðildarfyrirtæki á rétt til setu á aðalfundi. Á aðalfundi fara viðskiptabankar
samtals með sex atkvæði, sparisjóðir með þrjú atkvæði og fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og
aðrir sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf með þrjú atkvæði. Vægi
hvers aðildarfyrirtækis er jafnt innan hvers hóps. Tillaga til breytinga á samþykktum sjóðsins
þarf fulltingi2/3hluta atkvæða á aðalfundi og samþykki ráðherra.
Stjórn sjóðsins getur, þegar hún telur tilefni til, boðað öll aðildarfyrirtæki til fundar. Skylt
er henni að boða til fundar ef aðildarfyrirtæki með samtals fjórðung atkvæða æskja þess.
II. KAFLI Greiðslur í sjóðinn. 6. gr. Innstæðudeild.
Heildareign innstæðudeildar sjóðsins skal að lágmarki nema 1% af meðaltali tryggðra
innstæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum á næstliðnu ári. Nái heildareign ekki lágmarki
skv. 1. málsl. skulu allir viðskiptabankar og sparisjóðir greiða eigi síðar en 1. mars ár hvert
gjald til sjóðsins er nemur 0,15% af meðaltali tryggðra innstæðna í hlutaðeigandi
viðskiptabanka eða sparisjóði á næstliðnu ári, sbr. þó viðmunarmörk skv. 1. málsl. Nái
heildareign deildarinnar samt ekki tilskildu lágmarki skal hver viðskiptabanki og sparisjóður
leggja fram ábyrgðaryfirlýsingu fyrir sama hlutfalli þeirrar fjárhæðar er vantar á lágmarkið
og nemur hlutfalli tryggðra innstæðna hlutaðeigandi af samanlögðum tryggðum innstæðum.
Nýr viðskiptabanki eða sparisjóður skal greiða sérstaklega til sjóðsins 1. mars ár hvert frá
því að hann hefur starfsemi hér á landi 0,15% af meðaltali tryggðra innstæðna í hlutaðeigandi
viðskiptabanka eða sparisjóði á næstliðnu ári þar til lágmarki skv. 1. mgr. er náð. Auk þess
leggur hlutaðeigandi viðskiptabanki eða sparisjóður fram ábyrgðaryfirlýsingu er stjórn
sjóðsins metur gilda fyrir mismun á greiðslu til sjóðsins og lágmarki skv. 1. málsl. 1. mgr.
Greiðslur til deildarinnar eru óendurkræfar.
7. gr. Verðbréfadeild.
Heildareign verðbréfadeildar sjóðsins skal að lágmarki nema 100 millj. kr.
Viðskiptaráðherra getur að fenginni tillögu stjórnar sjóðsins samþykkt að auka eignir
deildarinnar. Stjórn sjóðsins skal á tveggja ára fresti gera ráðherra grein fyrir afstöðu sinni til hækkunar á eignum deildarinnar, í fyrsta sinn fyrir 1. janúar 2002.
Nái heildareign sjóðsins ekki lágmarki skv. 1. mgr. skulu aðildarfyrirtæki greiða eigi síðar
en 1. mars ár hvert gjald til sjóðsins er nemur samtals 20 millj. kr., þar til sjóðurinn hefur náð
tilskilinni lágmarksstærð. Gjaldið sem hvert aðildarfyrirtæki greiðir skal miðast við hlut þess
í samanlögðum fjölda stöðugilda í aðildarfyrirtækjum í tengslum við viðskipti með verðbréf
í lok næstliðins árs og við hlut þess í samanlögðum fjölda viðskiptareikninga hjá
aðildarfyrirtækjum í lok næstliðins árs í tengslum við viðskipti með verðbréf í þeim
hlutföllum sem kveðið er á um í reglugerð. Nái heildareign deildarinnar samt ekki tilskildu
lágmarki skal hvert aðildarfyrirtæki leggja fram ábyrgðaryfirlýsingu fyrir þeim hlut sem upp
á vantar samkvæmt nánari ákvæðum sem ráðherra setur í reglugerð.
Þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. er stjórn sjóðsins heimilt að kaupa vátryggingu hjá
viðurkenndu vátryggingarfélagi á Evrópska efnahagssvæðinu til að tryggja sig gegn tjóni.
Kaupi sjóðurinn vátryggingu skal þó í það minnsta fjórðungur af lágmarksstærð deildarinnar
skv. 1. mgr. vera í verðbréfum eða reiðufé.
Í reglugerð sem ráðherra setur skal kveða nánar á um greiðslu aðildarfyrirtækja í
verðbréfadeild og jafnframt skal í reglugerðinni kveðið á um aðkomu nýrra aðildarfyrirtækja
að verðbréfadeildinni og greiðslur þeirra til deildarinnar.
Greiðslur til deildarinnar eru óendurkræfar.
8. gr. Afturköllun leyfis.
Nú uppfyllir aðildarfyrirtæki ekki skyldur sínar gagnvart sjóðnum samkvæmt lögum
þessum og reglugerð og skal þá stjórn hans tilkynna það ráðherra og Fjármálaeftirlitinu án
tafar. Ráðherra skal veita hlutaðeigandi aðildarfyrirtæki allt að sex mánaða frest til úrbóta
að fengnu áliti Fjármálaeftirlitsins. Séu ríkar ástæður að mati ráðherra er honum heimilt að
framlengja frestinn um allt að sex mánuði til viðbótar.
Nú rennur frestur skv. 1. mgr. út án þess að hlutaðeigandi aðildarfyrirtæki hafi uppfyllt
skyldur sínar gagnvart sjóðnum og getur ráðherra þá afturkallað starfsleyfi þess að fengnu
áliti Fjármálaeftirlitsins. Skuldbindingar, sem stofnað er til áður en frestur skv. 1. mgr.
rennur út, skulu njóta tryggingaverndar í samræmi við ákvæði III. kafla.
Ákvæði 1. og 2. mgr. eiga einnig við um útibú erlendra viðskiptabanka, sparisjóða,
annarra lánastofnana og fyrirtækja í verðbréfaþjónustu sem aðild eiga að sjóðnum. Nú rennur
frestur skv. 1. mgr. út þegar um er að ræða útibú aðildarfyrirtækis með staðfestu í öðru ríki
innan Evrópska efnahagssvæðisins og skal þá Fjármálaeftirlitið banna starfsemi þess hér á
landi. Þegar um er að ræða aðildarfyrirtæki með staðfestu í ríki utan Evrópska
efnahagssvæðisins skal ráðherra afturkalla starfsleyfi þess að fengnu áliti Fjármálaeftirlitsins.
III. KAFLI Greiðslur úr sjóðnum. 9. gr. Greiðslur úr sjóðnum.
Nú er aðildarfyrirtæki að áliti Fjármálaeftirlitsins ekki fært um að inna af hendi greiðslu
á andvirði innstæðu, verðbréfa eða reiðufjár sem viðskiptavinur hefur krafið aðildarfyrirtæki
um endurgreiðslu eða skil á í samræmi við þá skilmála er gilda. Er þá sjóðnum skylt að
greiða viðskiptavini aðildarfyrirtækis andvirði innstæðu úr innstæðudeild og andvirði
verðbréfa og reiðufjár í tengslum við viðskipti með verðbréf úr verðbréfadeild. Greiðsluskylda sjóðsins verður einnig virk ef bú aðildarfyrirtækis er tekið til gjaldþrotaskipta
í samræmi við lög um viðskiptabanka og sparisjóði og lög um verðbréfaviðskipti.
Álit Fjármálaeftirlitsins skal liggja fyrir eigi síðar en þremur vikum eftir að það fær fyrst
staðfestingu á því að hlutaðeigandi aðildarfyrirtæki hafi ekki greitt viðskiptavini sínum eða
staðið skil á verðbréfum eins og því bar að gera.
Með innstæðu skv. 1. mgr. er átt við innstæðu sem tilkomin er vegna innláns eða
millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að
endurgreiða samkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum. Tryggingin
nær hins vegar ekki til skuldabréfa, víxla eða annarra krafna sem útgefnar eru af
viðskiptabanka eða sparisjóði í formi verðbréfa.
Með verðbréfum skv. 1. mgr. er átt við verðbréf sem eru í vörslu, umsjón eða umsýslu
aðildarfyrirtækis og því ber að endurgreiða eða standa skil á samkvæmt skilmálum er gilda
um samskipti aðildarfyrirtækis og fjárfestis samkvæmt lögum eða samningum.
Með reiðufé skv. 1. mgr. er átt við innborgað reiðufé fjárfestis til aðildarfyrirtækis í
tengslum við viðskipti með verðbréf.
Undanskilin tryggingu skv. 1. mgr. eru innstæður, verðbréf og reiðufé í eigu
aðildarfyrirtækja, svo og móður- og dótturfyrirtækja þeirra, fyrir þeirra eigin reikning og
innstæður, verðbréf og reiðufé sem tengist málum þar sem sakfellt hefur verið fyrir
peningaþvætti.
Nánar skal kveða á um tilhögun greiðslna úr sjóðnum í reglugerð.
10. gr. Fjárhæð til greiðslu.
Nú hrökkva eignir viðkomandi deildar sjóðsins ekki til þess að greiða heildarfjárhæð
tryggðra innstæðna, verðbréfa og reiðufjár í hlutaðeigandi aðildarfyrirtækjum og skal þá
greiðslu úr hvorri deild skipt þannig milli kröfuhafa að krafa hvers þeirra allt að 1,7 millj.
kr. er bætt að fullu en allt sem umfram er þessa fjárhæð skal bætt hlutfallslega jafnt eftir því
sem eignir hvorrar deildar hrökkva til. Fjárhæð þessi er bundin við gengi evru (EUR) miðað
við kaupgengi hennar 5. janúar 1999. Sjóðurinn verður ekki síðar krafinn um frekari greiðslu
þótt tjón kröfuhafa hafi ekki verið bætt að fullu.
Hrökkvi eignir sjóðsins ekki til og stjórn hans telur til þess brýna ástæðu er henni heimilt
að taka lán til að greiða kröfuhöfum.
Komi til greiðslu úr sjóðnum yfirtekur hann kröfu kröfuhafa á hendur hlutaðeigandi
aðildarfyrirtæki eða þrotabúi.
11. gr. Lán á milli deilda.
Stjórn sjóðsins er heimilt að lána allt að 50 millj. kr. á milli innstæðudeildar og
verðbréfadeildar. Lánið skal endurgreiðast innan 36 mánaða. Ráðherra er heimilt að setja
nánari ákvæði um lán á milli deilda í reglugerð.
12. gr. Víkjandi lán.
Sjóðnum er heimilt að veita aðildarfyrirtæki víkjandi lán í sérstakri deild fyrir slík lán, í
því skyni að efla eiginfjárstöðu þess, enda verði fjár til þess aflað sérstaklega með lántöku. Stjórn sjóðsins getur sett skilyrði fyrir lánveitingu, svo sem að lántaki afli aukins eiginfjár
eða geri aðrar ráðstafanir til að styrkja rekstur sinn.
Stjórn sjóðsins er heimilt að láta rannsaka rekstur og efnahag aðildarfyrirtækja sem veitt
er víkjandi lán. Stjórn sjóðsins getur í þessu sambandi krafist nauðsynlegra upplýsinga frá
hlutaðeigandi aðildarfyrirtæki.
IV. KAFLI Erlend útibú. 13. gr.
Útibúum erlendra viðskiptabanka, sparisjóða, fyrirtækja í verðbréfaþjónustu og
lánastofnana annarra en viðskiptabanka og sparisjóða, sem starfa hér á landi en hafa staðfestu
í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu, er heimil aðild að sjóðnum vegna innstæðna,
verðbréfa og reiðufjár sem ekki er tryggt á sambærilegan hátt á Evrópska efnahagssvæðinu.
Erlend útibú skv. 1. mgr. sem hafa staðfestu utan Evrópska efnahagssvæðisins og starfa
hér á landi skulu vera aðilar að sjóðnum, enda sé slíkt útibú ekki aðili að sambærilegu
tryggingakerfi í heimaríki sínu.
Ráðherra getur í reglugerð kveðið nánar á um aðild erlendra útibúa samkvæmt þessari
grein að sjóðnum, svo og um þær viðbótartryggingar sem útibú þurfa til þess að geta starfað
hér á landi. Um iðgjöld og greiðslur vegna trygginga samkvæmt þessari grein skal nánar
kveðið á í reglugerð.
V. KAFLI Ýmis ákvæði. 14. gr. Ársreikningur og endurskoðun.
Reikningsár sjóðsins skal vera almanaksárið. Löggiltur endurskoðandi sjóðsins skal
kosinn á aðalfundi. Endurskoðaður ársreikningur skal samþykktur og áritaður af stjórn hans
og staðfestur af ráðherra.
15. gr. Eftirlit.
Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með að starfsemi sjóðsins sé í samræmi við lög þessi,
reglugerð og samþykktir fyrir sjóðinn. Um eftirlitið gilda að öðru leyti lög um opinbert
eftirlit með fjármálastarfsemi.
16. gr. Skriflegar upplýsingar til reiðu.
Aðildarfyrirtæki skulu á afgreiðslustöðum sínum hafa til reiðu skriflegar upplýsingar um
aðild sína að sjóðnum, umfang tryggingar, hvaða eignir eru ekki tryggðar og hvert kröfuhafi
geti snúið sér neiti aðildarfyrirtæki kröfuhafa um greiðslu. Skulu upplýsingar vera á íslensku
og ávallt til reiðu þannig að auðvelt sé að nálgast þær.
Auglýsingar aðildarfyrirtækja um aðild að sjóðnum skulu takmarkaðar við beina tilvísun
til hlutaðeigandi deildar hans.
17. gr. Undanþága frá skatti og gjaldþrotalögum.
Sjóðurinn er undanþeginn tekjuskatti og eignarskatti samkvæmt lögum um tekjuskatt og
eignarskatt.
Sjóðurinn verður hvorki tekinn til gjaldþrotaskipta né er heimilt að gera aðför í eignum
hans.
18. gr. Reglugerð.
Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi sjóðsins, m.a. um tilhögun á
greiðslum úr sjóðnum, tryggingu á innstæðu, verðbréfum eða reiðufé þegar um
sameiginlegan reikning er að ræða eða þegar viðskiptavinur aðildarfyrirtækis á ekki
ótvíræðan rétt til innstæðu, verðbréfa og reiðufjár og um ávöxtun á eignum sjóðsins.
VI. KAFLI Öryggissjóðir. 19. gr.
Viðskiptabönkum annars vegar og sparisjóðum hins vegar, með staðfestu hér á landi, er
heimilt að stofna sjálfseignarstofnanir, öryggissjóði, sem allir viðskiptabankar eða allir
sparisjóðir skulu vera aðilar að í því skyni að tryggja hagsmuni viðskiptamanna og
fjárhagslegt öryggi viðskiptabanka eða sparisjóða.
Til að tryggja hagsmuni viðskiptamanna og í því skyni fjárhagslegt öryggi viðskiptabanka
eða sparisjóðs getur öryggissjóður veitt lán eða yfirtekið vissar eignir, gengið í ábyrgðir, bætt
sérstakt tap og kostnað sem viðskiptabanki eða sparisjóður verður fyrir og veitt
viðskiptabönkum eða sparisjóðum stuðning að öðru leyti á hvern þann hátt sem stjórnir
sjóðanna ákveða í samræmi við ákvæði laga þessara og samþykkta sjóðsins. Í þessu skyni
er öryggissjóði heimilt að láta rannsaka rekstur og efnahag viðskiptabanka eða sparisjóðs.
Í samþykktum skal setja nánari reglur um starfsemina, svo og um tekjur og lánveitingar.
Öryggissjóði er enn fremur heimilt að veita viðskiptabanka eða sparisjóði víkjandi lán í
því skyni að efla eiginfjárstöðu hans. Stjórn sjóðsins getur sett skilyrði fyrir veitingu víkjandi
láns. Henni er heimilt að láta rannsaka rekstur og efnahag viðskiptabanka eða sparisjóðs sem
veitt er víkjandi lán. Getur stjórnin í því sambandi krafist nauðsynlegra upplýsinga frá
hlutaðeigandi viðskiptabanka eða sparisjóði.
Aðalfundur fer með æðsta vald í málefnum öryggissjóðs. Sérhver aðili að sjóðnum fer á
aðalfundi með atkvæðisrétt í samræmi við hlut sinn í heildareignum viðskiptabanka eða
sparisjóða. Stjórn sjóðsins fer með málefni hans á milli aðal- og aukafunda. Hún skal skipuð
fimm mönnum og skulu fjórir stjórnarmenn og jafnmargir til vara kjörnir á aðalfundi til eins
árs í senn, hlutbundinni kosningu ef óskað er. Ráðherra tilnefnir einn mann og skal hann
tilnefndur til þriggja ára í senn. Nánar skal kveðið á um skipan og verkefni stjórnar í
samþykktum.
Stjórnarmenn og starfsmenn öryggissjóða eru bundnir þagnarskyldu í samræmi við ákvæði
laga um viðskiptabanka og sparisjóði.
Öryggissjóður er undanþeginn tekjuskatti og eignarskatti samkvæmt lögum um tekjuskatt
og eignarskatt. Sjóðurinn verður hvorki tekinn til gjaldþrotaskipta né er heimilt að gera aðför
í eignum hans.
Aðalfundur setur öryggissjóði samþykktir sem háðar skulu staðfestingu ráðherra að
fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með starfsemi
öryggissjóða. Um eftirlitið gilda að öðru leyti lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi.
VII. KAFLI Gildistaka o.fl. 20. gr.
Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2000. Sjóðurinn yfirtekur þá eignir og skuldir
Tryggingarsjóðs viðskiptabanka og innstæðudeildar Tryggingarsjóðs sparisjóða sem lagðir
verða niður frá sama tíma.
Halda skal stofnfund fyrir 31. desember 1999 þar sem settar eru samþykktir fyrir sjóðinn,
sbr. 5. gr. Ákvæði þessarar málsgreinar tekur þegar gildi.
Með lögum þessum falla úr gildi ákvæði X. kafla (75.–81. gr.) laga nr. 113/1996, um
viðskiptabanka og sparisjóði.
21. gr.
Lög þessi eru sett í samræmi við ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 18/1994
og nr. 12/1998 og til þess að taka upp í innlendan rétt ákvæði tilskipana Evrópuþingsins og
ráðsins nr. 19 frá 1994 um innstæðutryggingar og nr. 9 frá 1997 um tryggingakerfi fyrir
fjárfesta.
Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.
Frumvarp þetta er samið í tengslum við tilskipun Evrópusambandsins um tryggingakerfi
fyrir fjárfesta, nr. 97/9/EC. Tilskipunin kveður á um samræmdar reglur um lágmarksvernd
fyrir fjárfesta sem eiga kröfu á hendur fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og lánastofnanir í
tengslum við viðskipti með verðbréf gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis.
Tilskipunin kemur í framhaldi af tilskipun um innstæðutryggingar, nr. 94/19/EC, sem sett
var árið 1994. Sú tilskipun tryggir innstæðueigendur upp að vissu marki gegn
greiðsluerfiðleikum viðskiptabanka og sparisjóða. Lögum um viðskiptabanka og sparisjóði
var breytt árið 1996 (lög nr. 113/1996), m.a. til að uppfylla ákvæði
innstæðutryggingatilskipunarinnar. Nú starfa tveir tryggingarsjóðir, Tryggingarsjóður
viðskiptabanka og Tryggingarsjóður sparisjóða, sem tryggja innstæðueigendur gegn
greiðsluerfiðleikum og starfa samkvæmt lögum um viðskiptabanka og sparisjóði. Sjóðunum
er heimilt að starfa í tveimur deildum, innstæðudeild, sem tryggir innstæður, og lánadeild
sem getur veitt lán í því skyni að styðja við rekstur innlánsstofnunar. Tryggingarsjóður
sparisjóða hefur nýtt sér þessar heimildir og starfar í tveimur deildum en ekki
Tryggingarsjóður viðskiptabanka.
Í frumvarpi þessu er lagt til að Tryggingarsjóður viðskiptabanka, innstæðudeild
Tryggingarsjóðs sparisjóða og nýtt tryggingakerfi fyrir fjárfesta renni saman í einn sjóð,
Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Með því yrði til einn heildstæður
tryggingarsjóður sem verndaði innstæðueigendur og viðskiptavini lánastofnana og fyrirtækja
í verðbréfaþjónustu gegn greiðsluerfiðleikum þessara fyrirtækja. Helstu rök að baki slíkum
samruna eru að bankastarfsemi og verðbréfastarfsemi er orðin mjög samofin. Þá er hagstætt
út frá tryggingarfræðilegu sjónarmiði að stækka sjóðinn og dreifa áhættu auk þess sem
rekstrarkostnaður yrði minni. Flókið samspil tveggja eða fleiri kerfa er heldur ekki fýsilegt
frá sjónarmiði neytendaverndar.
Með frumvarpinu er lagt til að ný lög verði sett um innstæðutryggingar og tryggingakerfi
fyrir fjárfesta í stað kafla í lögum um viðskiptabanka og sparisjóði um tryggingarsjóði
innlánsstofnana. Þetta er gert þar sem fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og lánastofnanir aðrar
en viðskiptabankar og sparisjóðir eru einnig aðilar að sjóðnum. Þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að innstæðutryggingum eru hins vegar byggð á núgildandi ákvæðum í lögum um
viðskiptabanka og sparisjóði. Frumvarpið er að nokkru byggt á dönskum lögum en Danir
hafa nú nýlega samþykkt lög sem byggjast á svipaðri hugmynd og hér er lögð til (Lov om
en garantifond for indskydere og investorer, nr. 415 af 26/06/1998).
Frumvarpið er samið af nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði 6. ágúst 1998 til að semja
frumvarp sem uppfyllti tilskipun Evrópusambandsins um tryggingakerfi fyrir fjárfesta.
Nefndin skyldi stefna að því að sameina innstæðutryggingarsjóði og tryggingarkerfið fyrir
fjárfesta í einn tryggingarsjóð. Í nefndinni voru: Benedikt Árnason, skrifstofustjóri í
viðskiptaráðuneyti, formaður, Finnur Sveinbjörnsson, framkvæmdastjóri Sambands íslenskra
viðskiptabanka, Gunnar Helgi Hálfdánarson, forstjóri Landsbréfa, Páll Gunnar Pálsson,
forstjóri Fjármálaeftirlitsins, Sigurður Hafstein, framkvæmdastjóri Sambands íslenskra
sparisjóða, og Sveinbjörn Hafliðason, aðallögfræðingur Seðlabanka Íslands.
Helstu efnisatriði frumvarpsins eru þessi:
—
Nýr tryggingarsjóður, Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta, verður til með
sameiningu Tryggingarsjóðs viðskiptabanka, innstæðudeildar Tryggingarsjóðs
sparisjóða og nýs tryggingakerfis fyrir fjárfesta.
—
Sjóðurinn verður sjálfseignarstofnun með sex manna stjórn og starfar í tveimur
sjálfstæðum deildum, innstæðudeild og verðbréfadeild. Heimilt er að lána fé á milli
deildanna að vissu marki.
—
Heildareign innstæðudeildar sjóðsins skal ávallt nema a.m.k. 1% af meðaltali tryggðra
innstæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum. Eignir verðbréfadeildar skulu vera a.m.k.
100 millj. kr.
—
Viðskiptavinur aðildarfyrirtækis getur krafið sjóðinn um greiðslu innstæðu, verðbréfa
og reiðufjár sem hann hefur krafið aðildarfyrirtæki um endurgreiðslu á í samræmi við
þá skilmála er gilda og aðildarfyrirtækið er að áliti Fjármálaeftirlitsins ekki fært um að
inna tafarlaust af hendi eða í nánustu framtíð vegna greiðsluerfiðleika eða ef það hefur
verið tekið til gjaldþrotaskipta.
—
Ef eignir sjóðsins hrökkva ekki til að greiða heildarfjárhæð tryggðra innstæðna,
verðbréfa og reiðufjár skal greiðslu úr sjóðnum skipt þannig milli kröfuhafa að
heildarkrafa hvers þeirra allt að 1,7 millj. kr. verði bætt að fullu en allt sem umfram er
þessa fjárhæð skal bætt hlutfallslega jafnt eftir því sem eignir sjóðsins hrökkva til.
Sjóðnum er heimilt að taka lán til að greiða kröfuhöfum hrökkvi eignir sjóðsins ekki til.
—
Lagt er til að viðskiptabönkum og sparisjóðum verði heimilt að stofna
sjálfseignarstofnanir, öryggissjóði, sem allir viðskiptabankar eða allir sparisjóðir skulu
vera aðilar að í því skyni að tryggja fjárhagslegt öryggi viðskiptabanka og sparisjóða.
Nú er starfandi lánadeild Tryggingarsjóðs sparisjóða sem hefur sambærilegar heimildir.
Helstu ákvæði tilskipunar um tryggingakerfi fyrir fjárfesta.
Markmiðið með tilskipuninni er að koma á samræmdum reglum um lágmarksvernd fyrir
fjárfesta sem eiga kröfu á hendur fyrirtæki sem hefur starfsleyfi samkvæmt tilskipun um
fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, nr. 93/22/EC, eða hefur heimild til að veita
þjónustu í tengslum við viðskipti með verðbréf. Hér er átt við fyrirtæki í verðbréfaþjónustu
og lánastofnanir.
Hafi fyrirtæki ekki fjárhagslegt bolmagn til að uppfylla skuldbindingar sínar gagnvart
fjárfestum og verði að mati lögbærra yfirvalda ekki fært um að uppfylla þær í náinni framtíð
fær hver fjárfestir bætur sem svara að lágmarki til 20.000 evrum sem jafngildir tæplega 1,6 millj. kr., ef krafa á hendur verðbréfafyrirtæki nær þeirri upphæð. Heimilt er að ákveða að
bætur takmarkist við ákveðið hlutfall af kröfu en þó verður að bæta minnst 90% af kröfum
lægri en 20.000 evrur. Jafnframt er heimilt að ákveða að vissir fjárfestar skuli útilokaðir frá
tryggingakerfinu eða að trygging þeirra skuli vera lægri. Hér er t.d. átt við hið opinbera og
fagfjárfesta.
Tilskipunin er keimlík tilskipun um innstæðutryggingar og markmiðið hið sama. Í
tilskipuninni um tryggingakerfi fyrir fjárfesta er kveðið á um að lánastofnanir, sem hafa
heimild til að veita verðbréfaþjónustu, falli undir tilskipunina. Þó er ekki nauðsynlegt að slík
lánastofnun falli undir bæði kerfin ef annað uppfyllir bæði skilyrði
innstæðutryggingartilskipunarinnar og tilskipunar um tryggingakerfi fyrir fjárfesta.
Tilskipunin veitir einungis vernd fyrir verðbréfafyrirtæki og lánastofnanir sem hafa
heimildir til viðskipta með verðbréf samkvæmt tilskipun um verðbréfaþjónustu á sviði
verðbréfaviðskipta. Það þýðir að eigendur hlutdeildarskírteina í verðbréfasjóðum eru ekki
tryggðir. Hins vegar eru hlutdeildarskírteinin tryggð ef þau eru hluti af verðbréfasafni
fjárfestis í fjárvörslu hjá verðbréfafyrirtæki.
Ekki er kveðið á um það í tilskipuninni hvernig tryggingakerfi fyrir fjárfesta skuli
fjármagnað. Þó er sagt að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu verði að jafnaði sjálf að bera
kostnaðinn við fjármögnun kerfanna og að fjárhagsleg geta kerfanna verði að vera í samræmi
við hugsanlegar kröfur. Kerfin mega samt ekki stefna stöðugleika fjármálakerfis viðkomandi
aðildarríkis í hættu.
Tryggingakerfi fyrir fjárfesta í Evrópu. Tvö lönd innan Evrópusambandsins, Bretland og Belgía, hafa lengi rekið tryggingakerfi
fyrir fjárfesta. Utan Evrópusambandsins hefur Noregur tryggingarskyldu sem svipar um
margt til þeirrar starfsábyrgðartryggingar sem fyrirtæki í verðbréfaþjónustu hér á landi hafa.
Önnur ríki hafa verið að koma á fót kerfi, eða eru að því um þessar mundir, sem uppfyllir
ákvæði tilskipunar ESB. Danir hafa til að mynda stofnað nýjan sjóð sem byggist á sömu
hugmynd og þetta frumvarp. Svíar gera einnig ráð fyrir nánum tengslum
innstæðutryggingakerfisins og tryggingakerfis fyrir fjárfesta.
Bretland.
Bretar hafa rekið tryggingakerfi frá árinu 1988. Kerfið er rekið af sérstakri stofnun,
Investors Compensation Scheme (ICS), sem hefur um eitt hundrað starfsmenn.
Meginhlutverk ICS er að vernda fjárfesta gegn greiðsluerfiðleikum verðbréfafyrirtækja líkt
og tilskipun ESB. Kerfið veitir þó mun víðtækari tryggingarvernd en tilskipunin. Til dæmis
verndar það fjárfesta fyrir slæmri ráðgjöf verðbréfafyrirtækja og lágmarksvernd er mun
hærri.
ICS tryggir fyrstu 3,4 millj. kr. hvers einstaklings og 90% af næstu 2,3 millj. kr.
Hámarksvernd hvers einstaklings er því 5,7 millj. kr. á þeim tíma sem frumvarpið er lagt
fram. Kerfið er fjármagnað með gjaldi á öll verðbréfafyrirtæki en þau eru um 1.800.
Kröfum á verðbréfafyrirtæki hefur fjölgað frá því að ICS tók til starfa fyrir áratug. ICS
hefur að jafnaði greitt út um 2 milljarða kr. á síðustu árum. Einungis um tíundi hluti þeirra
greiðslna er vegna atvika sem gerðu vernd samkvæmt tilskipun ESB virka.
Belgía. Í Belgíu hafa verðbréfafyrirtæki verið skylduð til að greiða í tryggingarsjóð frá árinu 1990. Tryggingin nær til allra fjárfesta, hvort heldur einstaklinga eða stofnanafjárfesta.
Hæstu bætur fyrir hvern fjárfesti eru um 5 millj. kr. Hámarksbætur sem kerfið greiðir út á
hverju ári eru 500 millj. kr.
Belgar munu þurfa að gera nokkrar breytingar á kerfinu til að uppfylla skilyrði
tilskipunarinnar, m.a. að afnema hámark þess sem kerfið greiðir út á hverju ári.
Noregur. Frá 1985 hefur verið í gildi reglugerð í Noregi um vernd viðskiptavina verðbréfafyrirtækja
sem hefur stoð í lögum um verðbréfaviðskipti. Verðbréfafyrirtæki skulu leggja fram
vátryggingu eða bankaábyrgð til að vernda viðskiptavini gegn tjóni sem verðbréfafyrirtækið
veldur þeim með starfsemi sinni. Lágmarkstryggingavernd fyrir hvern fjárfesti er um 2 millj.
ísl. kr. fyrir hvert tjónsatvik. Verðbréfafyrirtækjum er þó heimilt að setja hámark á
vátryggingu sem þau afla sér. Það hámark má þó ekki vera lægra en 250 millj. ísl. kr. Það er
nú til athugunar hvort þetta kerfi stenst gagnvart tilskipun ESB.
Vátryggingin tekur ekki einungis til greiðsluþrots verðbréfafyrirtækis heldur einnig þess
að það valdi fjárfesti skaðabótaskyldu tjóni. Viðskiptavinir sem eiga kröfu á hendur þrotabúi
fyrirtækis vegna fjárfestingarþjónustu eru ekki almennir kröfuhafar í þrotabú heldur
sértökumenn þar eð skylt er að halda eignum viðskiptamanna tryggilega aðgreindum frá
öðrum eignum.
Danmörk. Danir hafa ekki haft tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Lög um tryggingarsjóð innstæðueigenda
og fjárfesta voru sett í júní 1998. Gert er ráð fyrir að breikka grundvöll tryggingarsjóðs
innlánsstofnana þannig að hann taki einnig á greiðslufalli verðbréfafyrirtækja. Samkvæmt
frumvarpinu eru innstæðueigendur og viðskiptavinir verðbréfafyrirtækja tryggðir að 3 millj.
ísl. kr. að hámarki vegna innstæðna og fjárfestingarþjónustu. Sjóðurinn skiptist í þrennt:
innlánsstofnanadeild, verðbréfafyrirtækjadeild og húsnæðisbréfadeild. Heimilt er að lána á
milli deilda upp að vissu marki reynist innstæða í sjóðsdeild ekki nægileg til að bæta tjón.
Í athugasemdum við danska frumvarpið kemur fram að þar eð svo margt sé líkt með
innstæðutryggingarsjóðnum og ákvæðum tilskipunarinnar um nýtt kerfi sé eðlilegt að hafa
sjóðinn aðeins einn. Það muni líka leiða til minni áhættu því að hún dreifist á fleiri aðila. Þá
sé líklegt að viðskiptavinir fjármálafyrirtækja viti betur um rétt sinn ef einn sjóður tryggir
bæði innstæðueigendur og fjárfesta en ef tegund fjármálaþjónustu ræður fjölda sjóða.
Danir huguðu einnig að öðrum möguleikum. Það var mat vinnuhóps sem vann að gerð
tillagna um tilskipunina að trygging eða ábyrgð tryggði ekki fullnægjandi vernd. Einnig taldi
vinnuhópurinn að sérstakur sjóður fyrir verðbréfafyrirtæki þyrfti að vera mun stærri en ef
einn sjóður tæki sameiginlega á málum innlánsstofnana og verðbréfafyrirtækja.
Svíþjóð. Í nýsamþykktum lögum um þetta efni kemur fram að stofnaður verði sérstakur
tryggingarsjóður fyrir verðbréfafyrirtæki, en hann verði í nánum tengslum við
innstæðutryggingarsjóðinn og sama stjórn verði yfir báðum sjóðunum. Bætur greiðast að
hámarki 2,5 millj. ísl. kr. á hvern fjárfesti. Ekki er gert ráð fyrir neinni sjálfsáhættu
viðskiptavinarins. Fjármálafyrirtæki, hið opinbera og stofnanafjárfestar njóta ekki
tryggingarverndar. Í fyrstu hugmyndum Svía um stærð sjóðsins var miðað við að safna þyrfti
um 3 milljörðum ísl. kr. í sjóð til að standa skil á þeim kröfum sem kunna að falla á sjóðinn vegna þrots verðbréfafyrirtækja.
Bætur til innstæðueigenda og fjárfesta á Íslandi. Alþingi hefur sett ákvæði í þrenn lög um bætur til innstæðueigenda og fjárfesta sem eru
í viðskiptum við innlánastofnanir og fyrirtæki í verðbréfaþjónustu:
1.
Innstæðutryggingar, sbr. X. kafla laga nr. 113/1996, um viðskiptabanka og sparisjóði,
en sá kafli fjallar um tryggingarsjóði innlánsstofnana.
2.
Tryggingarskylda fyrirtækja í verðbréfaþjónustu, sbr. 3. gr. laga nr. 13/1996, um verð
bréfaviðskipti, og reglugerð nr. 361/1993, um tryggingarskyldu vegna
verðbréfamiðlunar og verðbréfaviðskipta.
3.
Skaðabætur vegna mistaka verðbréfamiðstöðva og reikningsstofnana, sbr. lög nr. 131/
1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa.
Innstæðutryggingar.
Tryggingarsjóður viðskiptabanka og Tryggingarsjóður sparisjóða hafa haft með höndum
innstæðutryggingar hér á landi. Innstæðueigendur eru tryggðir gegn greiðsluerfiðleikum
banka og sparisjóða að ákveðnu marki eins og kveðið er á um í lögum um viðskiptabanka og
sparisjóði. Lögin taka mið af tilskipun Evrópusambandsins um innstæðutryggingar.
Hlutverk Tryggingarsjóðs viðskiptabanka samkvæmt lögunum er að tryggja
innstæðueiganda skil á greiðslu innstæðu sem hann hefur krafist endurgreiðslu á og
viðskiptabanki eða útibú getur ekki innt af hendi. Meginhlutverk Tryggingarsjóðs sparisjóða
er að tryggja fjárhagslegt öryggi þeirra og full skil á innlánsfé við endurskipulagningu eða
slit sparisjóðs. Tryggingarsjóður sparisjóða starfar í tveimur deildum, innstæðudeild og
lánadeild, en Tryggingarsjóði viðskiptabanka er samkvæmt lögunum heimilt að stofna
lánadeild. Tryggingarsjóðunum er heimilt að veita víkjandi lán.
Í báðum sjóðunum eru tryggðar innstæður sem orðnar eru til vegna innlána í innlendum
eða erlendum gjaldmiðli eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi. Tryggingin
nær ekki til skuldabréfa, víxla og annarra krafna sem útgefnar eru af viðskiptabanka eða
sparisjóði í formi verðbréfa.
Ef eignir tryggingarsjóðanna duga ekki til að greiða heildarfjárhæð tryggðra innstæðna
skal greiðslu úr sjóðunum skipt þannig milli innstæðueigenda að samanlögð heildarinnstæða
hvers innstæðueiganda allt að 1,7 millj. kr. er bætt að fullu en það sem umfram er
hlutfallslega eftir því sem eignir sjóðsins hrökkva til. Tryggingarfjárhæðin tekur til
heildarinnstæðu innstæðueiganda en ekki sérhvers reiknings sem er í eigu hans.
Samkvæmt gildandi lögum skal stefnt að því að heildareign innstæðudeilda
tryggingarsjóðanna nemi a.m.k. 1% af meðaltali tryggðra innstæðna í viðskiptabönkum og
sparisjóðum á næstliðnu ári. Hafi heildareign ekki náð þessu lágmarki skulu viðskiptabankar
og sparisjóðir greiða gjald til sjóðsins er nemur 0,15% af meðaltali tryggðra innstæðna í
hlutaðeigandi viðskiptabanka eða sparisjóði. Nýr viðskiptabanki eða sparisjóður skal greiða
0,15% af tryggðum innstæðum í sjö ár og leggja auk þess fram yfirlýsingu um að hann sé
ábyrgur fyrir mismuninum á 1% af tryggðum innstæðum og greiðslu til sjóðsins.
Innstæðudeildir beggja sjóðanna hafa náð 1% lágmarkinu. Viðskiptabankar hafa ekki þurft
að greiða til Tryggingarsjóðs viðskiptabanka í fimm ár.
Tryggingarsjóður viðskiptabanka var stofnaður árið 1985 sem ríkisstofnun. Sama ár var
Tryggingarsjóður sparisjóða gerður að samtryggingarsjóði og í formi sjálfseignarstofnunar
en sjóðurinn rekur sögu sína aftur til ársins 1941. Með lögum nr. 113/1996 voru starfsheimildir sjóðanna samræmdar að verulegu leyti en rekstrarform og eignarhald þeirra
er þó ólíkt. Eins og fyrr sagði er Tryggingarsjóður viðskiptabanka ríkisstofnun.
Viðskiptaráðherra skipar tvo menn af þremur í stjórn sjóðsins og Samband íslenskra
viðskiptabanka einn. Tryggingarsjóður sparisjóða er hins vegar sjálfseignarstofnun og eru
fjórir af fimm stjórnarmönnum kosnir á aðalfundi þar sem hver aðili að sjóðnum fer með hlut
í samræmi við hlutdeild sína í tryggðum innstæðum. Viðskiptaráðherra skipar fimmta
manninn í stjórn sjóðsins.
Í frumvarpi að lögum nr. 113/1996, um viðskiptabanka og sparisjóði, var gert ráð fyrir að
tryggingarsjóðirnir tveir sameinuðust í einn tryggingarsjóð innlánsstofnana. Ekki var hins
vegar meirihlutavilji á Alþingi fyrir slíkri breytingu.
Í niðurstöðu nefndar sem fjallaði um framtíðarfyrirkomulag innstæðutrygginga hér á landi
árið 1994 og var skipuð fulltrúum viðskiptabanka, sparisjóða og stjórnvalda sagði: „Nefndin
leggur til að Tryggingarsjóður viðskiptabanka og Tryggingarsjóður sparisjóða starfi áfram
með óbreyttum hætti að öðru leyti en því sem reynast kann nauðsynlegt vegna samræmdra
reglna um innstæðutryggingar innan Evrópska efnahagssvæðisins. Nefndin leggur með
öðrum orðum til að sjóðirnir starfi aðskildir enn um sinn. Hins vegar telur nefndin margt
mæla með því að innan nokkurra ára verði sjóðirnir sameinaðir.“
Tryggingarskylda fyrirtækja í verðbréfaþjónustu.
Í lögum nr. 20/1989, um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði, var fyrst kveðið á um að
verðbréfamiðlarar skyldu afla sér starfsábyrgðartryggingar hjá vátryggingafélagi eða
bankatryggingar áður en þeir fengju starfsleyfi. Tryggingin skyldi bæta tjón er
verðbréfamiðlarar kynnu að baka viðskiptavinum með störfum sínum. Í athugasemdum við
frumvarpið sagði að hliðsjón hefði verið höfð af þeim tryggingum sem fasteignasölum væri
gert að afla sér til þess að öðlast leyfi til fasteignasölu. Nánari ákvæði voru sett með
reglugerð.
Ný lög um verðbréfaviðskipti voru samþykkt árið 1993 og reglugerð byggð á þeim fylgdi
í kjölfarið. Enn voru ný lög samþykkt árið 1996 en ný reglugerð hefur enn ekki verið sett.
Núgildandi reglugerð um tryggingarskyldu vegna verðbréfamiðlunar og verðbréfaviðskipta
er því nr. 361/1993, með breytingu nr. 466/1993.
Fleiri aðilum en fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu er skylt lögum samkvæmt að afla sér
starfsábyrgðartryggingar. Þar má nefna endurskoðendur, lögmenn, bílasala,
vátryggingamiðlara og fasteignasala. Trygging fyrirtækja í verðbréfaþjónustu er óvenju
víðtæk starfsábyrgðartrygging þar sem hún tekur ekki aðeins til einfalds gáleysis heldur
einnig stórkostlegs gáleysis og ásetnings. Tryggingarskyldan tekur til allra fyrirtækja í
verðbréfaþjónustu, þ.e. bæði verðbréfafyrirtækja og verðbréfamiðlana, en sem dæmi um
annað fyrirkomulag má nefna að vátryggingamiðlurum er gert skylt að afla sér
starfsábyrgðartryggingar þótt ekki sé gerð sambærileg krafa á vátryggingarfélög.
Í reglugerð um tryggingarskyldu er kveðið á um fjárhæðarmörk. Starfsábyrgðartrygging
verðbréfamiðlana bætir allt að 4,5 millj. kr. vegna hvers einstaks tjónsatviks en
heildarfjárhæð bóta getur þó ekki orðið hærri en 13,5 millj. kr. á tímabilinu. Sambærilegar
tölur fyrir verðbréfafyrirtæki eru 9 millj. kr. og 27 millj. kr., hvort tveggja miðað við verðlag
ársins 1993.
Starfsábyrgðartrygging fyrirtækja í verðbréfaþjónustu veitir viðskiptavinum fyrirtækjanna
vernd gegn skaðabótaskyldu tjóni sem þau eru talin bera ábyrgð á. Þessi trygging er að sumu
leyti víðtækari en sú vernd sem kemur fram í tilskipun Evrópusambandsins. Markmiðið með tilskipun um tryggingarkerfi fyrir fjárfesta er að vernda viðskiptavini gegn
greiðsluerfiðleikum fyrirtækis í verðbréfaþjónustu eða lánastofnunar. Ekki kemur til
útborgunar úr tryggingarkerfinu fyrr en ljóst er að verðbréfafyrirtæki eða lánastofnun getur
ekki staðið við skuldbindingar sínar að mati Fjármálaeftirlitsins. Á
starfsábyrgðartrygginguna getur hins vegar reynt þó að ekki sé um greiðslufall eða gjaldþrot
verðbréfafyrirtækis að ræða.
Annar veigamikill munur á starfsábyrgðartryggingunni og tilskipuninni er sá að í
starfsábyrgðartryggingunni er tiltekið hámark vátryggingar fyrir hvert einstakt tjónsatvik og
fyrir öll tjónsatvik á hverju ári en í tilskipuninni er kveðið á um lágmarksvernd fyrir hvern
einstakan viðskiptavin. Samkvæmt tilskipuninni er ekki heimilt að kveða á um
hámarksfjárhæð.
Skaðabætur vegna mistaka verðbréfamiðstöðva og reikningsstofnana.
Í árslok 1997 voru samþykkt lög um rafræna eignarskráningu verðbréfa.
Verðbréfamiðstöðvar fá starfsleyfi viðskiptaráðherra samkvæmt lögunum. Með
verðbréfamiðstöð verður uppgjör verðbréfaviðskipta rafrænt og þar verða eignir fjárfesta
skráðar rafrænt fyrir milligöngu reikningsstofnana, þ.e. viðskiptabanka, sparisjóða, fyrirtækja
í verðbréfaþjónustu, lánastofnana annarra en viðskiptabanka og sparisjóða, Seðlabankans og
Lánasýslu ríkisins. Verðbréf sem tekin eru til skráningar í verðbréfamiðstöð verða ekki gefin
út á pappír og eina lögformlega skráningin á réttindum eigandans verður í verðbréfamiðstöð.
Stofnað hefur verið félag um verðbréfamiðstöð hér á landi.
Með tilkomu verðbréfamiðstöðvar mun áhætta af verðbréfaviðskiptum minnka mjög. Hins
vegar er mjög mikilvægt að almenningur eða fyrirtæki bíði ekki fjárhagslegt tjón ef mistök
verða í starfsemi hennar. Almenningur og fyrirtæki eiga ekki að þurfa að óttast um öryggi
fjármuna sinna í verðbréfamiðstöð.
Samkvæmt lögum um rafræna eignarskráningu verðbréfa ber verðbréfamiðstöð hlutlæga
ábyrgð á tjóni sem rakið verður til starfsemi hennar í tengslum við tilkynningar um
skráningu, breytingar eða afmáningu réttinda á reikningi í miðstöðinni. Bótaábyrgð nær þó
hvorki til tjóns vegna glataðra viðskiptatækifæra né til tjóns vegna óviðráðanlegra ytri atvika.
Sömu reglur gilda um reikningsstofnun ef tjón verður rakið til starfsemi hennar. Samanlagður
ábyrgðarsjóður verðbréfamiðstöðvar skal að lágmarki nema 650 millj. kr. í formi ábyrgða
eða á annan hátt.
Bætur fyrir mistök í skráningu í verðbréfamiðstöð eru eftir atvikum greiddar af
verðbréfamiðstöð eða reikningsstofnun. Sérstakur ábyrgðarsjóður er í verðbréfamiðstöð
vegna mistaka sem rakin verða til starfsemi hennar, eins og að framan greinir, en ekki er gerð
krafa í lögum um sambærilegan sjóð reikningsstofnana. Tryggingakerfi fyrir fjárfesta mun
samkvæmt tilskipun ESB veita fjárfestum ákveðna lágmarksvernd ef fyrirtæki í
verðbréfaþjónustu getur ekki afhent verðbréf sem eru í vörslu þess og fyrirtækið er ekki
fjárhagslega í stakk búið að standa við skuldbindingar sínar. Ekki skiptir máli í þessu efni
hvort verðbréfin eru á pappírsformi eða í rafrænni vörslu á verðbréfareikningi í umsjón
fyrirtækis í verðbréfaþjónustu.
Líkur á gjaldþroti fyrirtækja í verðbréfaþjónustu.
Þó svo að tilskipun um tryggingakerfi fyrir fjárfesta byggist að mestu leyti á
innstæðutryggingatilskipuninni er þó engu að síður veigamikill munur á innstæðum og
viðskiptum með verðbréf. Innstæður eru meginuppistaðan í fjármögnun banka og sparisjóða og koma fram á efnahagsreikningi þeirra. Þessu er ólíkt farið hjá fyrirtækjum í
verðbréfaþjónustu. Þau eru oftast að selja bréf sem gefin eru út af þriðja aðila. Verðbréf sem
tryggð eru samkvæmt tilskipuninnni koma því ekki fram á efnahagsreikningi fyrirtækja í
verðbréfaþjónustu.
Fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu er skylt skv. 19. gr. laga um verðbréfaviðskipti að halda
fjármunum viðskiptamanna sinna tryggilega aðgreindum frá eignum fyrirtækisins. Fyrirtæki
í verðbréfaþjónustu getur því orðið gjaldþrota án þess að viðskiptavinir fyrirtækisins í
tengslum við viðskipti með verðbréf tapi fjármunum sínum. Til að viðskiptavinir
fyrirtækisins tapi fjármunum þurfa að koma til stórkostleg mistök eða sviksamlegt athæfi.
Ógjörningur er að meta líkur á gjaldþroti fyrirtækja í verðbréfaþjónustu. Með öflugu
lögbundnu eftirliti og ströngum lagaskilyrðum um eigið fé og áhættustýringu ættu gjaldþrot
fyrirtækja í verðbréfaþjónustu að vera afar fátíð. Reynslan annars staðar á Norðurlöndum
bendir einmitt til að svo sé. Hins vegar er ekki hægt að útiloka að viðskiptavinir geti tapað
fjármunum vegna gjaldþrots verðbréfafyrirtækis, en markmið tilskipunarinnar er að vernda
fjárfesta gegn slíku.
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að eignir verðbréfadeildar sjóðsins verði a.m.k. 100 millj.
kr. Talið er að líkur á að viðskiptavinir fyrirtækja í verðbréfaþjónustu tapi meiri fjármunum
á gjaldþroti séu litlar. Stærð sjóðsins er hlutfallslega svipuð og sambærilegra sjóða í
Danmörku og Svíþjóð. Ráðherra getur að tillögu stjórnar sjóðsins ákveðið að auka eignir
verðbréfadeildar sjóðsins. Auk þess er heimilt að lána á milli deilda sjóðsins að ákveðnu
marki.
Fjárhagsstaða tryggingarsjóða innlánsstofnana.
Tryggingaskyldar innstæður í viðskiptabönkum og sparisjóðum voru samtals um 208
milljarðar kr. í árslok 1998. Í lögum nr. 113/1996, um viðskiptabanka og sparisjóði, segir að
stefnt skuli að því að heildareignir innstæðudeildanna séu a.m.k. 1% af samanlögðum
tryggðum innstæðum. Eignir innstæðudeilda Tryggingarsjóðs viðskiptabanka og
Tryggingarsjóðs sparisjóða eru hins vegar samtals 2.650 þús. kr. eða um 1,27% af
tryggingastofni. Samanlagðar innstæður í innstæðudeildum eru því vel ofan við lögbundið
lágmark.
Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Í greininni er sett fram það markmið laganna að veita innstæðueigendum og fjárfestum
lágmarksvernd gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis. Þeir sem njóta
tryggingarverndar eru annars vegar innstæðueigendur í bönkum og sparisjóðum, sbr. ákvæði
9. gr., og hins vegar viðskiptavinir fyrirtækja sem nýta sér heimildir laga um
verðbréfaviðskipti til að stunda viðskipti með verðbréf, sbr. þó ákvæði 9. gr. Hér er átt við
viðskiptamenn í tengslum við viðskipti með verðbréf en ekki almenna birgja fyrirtækisins.
Þessi fyrirtæki geta verið viðskiptabankar, sparisjóðir, lánastofnanir aðrar en viðskiptabankar
og sparisjóðir, sbr. lög nr. 123/1993, og fyrirtæki í verðbréfaþjónustu.
Um 2. gr.
Gert er ráð fyrir að sérstök stofnun, Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta, fari
með tryggingar samkvæmt lögum þessum. Fallið er frá því að nefna sjóðinn eftir þeim
fyrirtækjum sem í hann greiða, sbr. Tryggingarsjóð viðskiptabanka og Tryggingarsjóð sparisjóða, en sjóðurinn þess í stað nefndur eftir þeim sem tryggðir eru gegn
greiðsluerfiðleikum fyrirtækjanna.
Lagt er til að sjóðurinn verði sjálfseignarstofnun eins og Trygingarsjóður sparisjóða er nú.
Tryggingarsjóður viðskiptabanka er hins vegar ríkisstofnun. Fram til 1998 voru Landsbanki
Íslands og Búnaðarbanki Íslands ríkisbankar og nutu ríkisábyrgðar. Nú eru allir
viðskiptabankar hins vegar reknir í formi hlutafélaga og njóta því ekki ríkisábyrgðar. Ekki
þykir ástæða til að hinn nýi tryggingarsjóður verði rekinn sem ríkisstofnun. Þykir fara best
á því að sjóðurinn verði rekinn sem sjálfseignarstofnun, enda kemur þá skýrt fram að aðilar
að sjóðnum eiga ekki það fé sem í honum liggur. Sjálfseignarstofnun er einnig velþekkt
rekstrarform þótt það sé reyndar ekki vel skilgreint í lögum.
Um 3. gr.
Aðilar að sjóðnum skulu samkvæmt greininni vera viðskiptabankar, sparisjóðir, fyrirtæki
í verðbréfaþjónustu og aðrir sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf.
Allir viðskiptabankar, sparisjóðir og fyrirtæki í verðbréfaþjónustu skulu eiga aðild að
sjóðnum en hins vegar þykir ekki rétt að lánastofnanir sem starfa samkvæmt lögum nr.
123/1993 eigi aðild að sjóðnum nema því aðeins að viðkomandi lánastofnun nýti sér
heimildir laga til að stunda verðbréfaviðskipti. Sem dæmi um aðrar lánastofnanir sem ekki
nýta sér þessar heimildir eru Hafnabótasjóður og Orkusjóður.
Um 4. gr.
Í greininni er kveðið á um skipan og hæfi stjórnar og framkvæmdastjóra. Í 1. mgr. er gerð
grein fyrir skipan stjórnar og lagt til að stjórn sjóðsins skipi sex manns. Lagt er til að
aðildarfyrirtæki tilnefni meiri hluta í stjórn sjóðsins, eða fjóra menn, en viðskiptaráðherra
tvo. Í stjórn Tryggingarsjóðs viðskiptabanka eru nú þrír menn, þar af tveir tilnefndir af
viðskiptaráðherra og einn er frá viðskiptabönkum. Í stjórn Tryggingarsjóðs sparisjóða eru
fimm manns, fjórir frá sparisjóðum og einn tilnefndur af viðskiptaráðherra.
Í 2. mgr. kemur fram heimild stjórnar til að ráða framkvæmdastjóra við sjóðinn, eða semja
við lögaðila um rekstur og vörslu hans. Ekki er gert ráð fyrir fullu starfi framkvæmdastjóra.
Umfang starfseminnar er tiltölulega lítið á meðan ekki kemur til útborgunar úr sjóðnum og
felst aðallega í umsjón með inngreiðslum og umsýslu með verðbréf. Tryggingarsjóður
viðskiptabanka er nú í vörslu Seðlabankans en Tryggingarsjóður sparisjóða í vörslu
sparisjóðanna.
Í 3. mgr. koma fram hæfisskilyrði fyrir stjórnarmenn og framkvæmdastjóra. Skilyrðin í
3. mgr. eru hin sömu og fram koma í 3. mgr. 6. gr. laga um opinber eftirlit með
fjármálastarfsemi, nr. 87/1998.
Kveða skal nánar á um verkefni stjórnar í samþykktum. Sem dæmi um verkefni sem hægt
væri að kveða á um í samþykktum væri að gera tillögu um árlegt gjald aðildarfyrirtækja til
sjóðsins og sjá um innheimtu á því, afla ábyrgðaryfirlýsinga frá aðildarfyrirtækjum, taka
ákvarðanir um ávöxtun á fé sjóðsins, taka ákvarðanir um greiðslur úr sjóðnum, semja
ársreikning, taka ákvarðanir um rekstur sjóðsins, svo sem að ráða framkvæmdastjóra eða
semja við lögaðila um rekstur hans, boða til aðalfunda, gera tillögu til ráðherra um hækkun
á eignum verðbréfadeildar og taka ákvarðanir sem snerta starfsemi sjóðsins að öðru leyti.
Um 5. gr.
Í greininni er kveðið á um aðalfundi. Á aðalfundi skal leggja fram endurskoðaðan ársreikning og ársskýrslu stjórnar auk þess sem hann setur sjóðnum samþykktir sem þó skulu
háðar samþykki ráðherra að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Sem dæmi um verkefni
aðalfundar sem hægt væri að kveða á um í samþykktum er að leggja fram ársreikning
stjórnar, leggja fram og ræða ársreikning, setja samþykktir, kjósa löggiltan endurskoðanda
og taka upp önnur mál um starfsemi sjóðsins sem aðildarfyrirtæki vilja taka upp.
Sérhvert aðildarfyrirtæki á rétt til setu á aðildarfundi. Í 2. mgr. er lýst hvernig atkvæðum
er skipt milli einstakra flokka fjármálafyrirtækja. Gert er ráð fyrir að viðskiptabankar fari
með helming atkvæða á aðildarfundi og sparisjóðir með fjórðung. Viðskiptabankar og
sparisjóðir munu eiga aðild að báðum deildum sjóðsins, innstæðudeild og verðbréfadeild.
Fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og lánastofnanir aðrar en viðskiptabankar og sparisjóðir munu
hins vegar aðeins greiða í verðbréfadeild sjóðsins og er lagt til að þessi fyrirtæki fari saman
með fjórðung atkvæða á aðildarfundi.
Um 6. gr.
Greinin fjallar um inngreiðslur í innstæðudeild sjóðsins og byggist í öllum efnisatriðum
á 80. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði, nr. 113/1996. Eins og fram kom í almennum
athugasemdum verður hlutfall eigna í innstæðudeild sjóðsins nokkru hærra en lögbundið 1%
lágmark. Hlutfall eigna Tryggingarsjóðs viðskiptabanka og Tryggingarsjóðs sparisjóða af
tryggðum eignum var 1,27% í lok árs 1998. Ólíklegt er því að komi til innborgunar
viðskiptabanka og sparisjóða í innstæðudeildina á næstu missirum. Í greininni kemur
jafnframt fram að greiðslur til sjóðsins séu óendurkræfar. Stjórn sjóðsins getur því ekki
ráðstafað til baka þeim hluta eigna deildarinnar sem er umfram lágmarkið.
Eftirfarandi eru drög að ákvæðum reglugerðar um greiðslur í innstæðudeildina:
a.
Heildareign innstæðudeildar sjóðsins skal að lágmarki nema 1% af meðaltali tryggðra
innstæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum á næstliðnu ári. Nái heildareign ekki
lágmarki skv. 1. málsl. skulu allir viðskiptabankar og sparisjóðir greiða eigi síðar en 1.
mars ár hvert gjald til sjóðsins er nemur 0,15% af meðaltali tryggðra innstæðna í
hlutaðeigandi viðskiptabanka eða sparisjóði á næstliðnu ári, sbr. þó viðmunarmörk skv.
1. málsl.
b.
Nái heildareign deildarinnar samt ekki tilskildu lágmarki skal hver viðskiptabanki og
sparisjóður leggja fram ábyrgðaryfirlýsingu. Í yfirlýsingunni skal hver viðskiptabanki
og sparisjóður ábyrgjast að hann muni inna af hendi sérstaka greiðslu til deildarinnar í
þeim tilvikum sem deildinni ber að endurgreiða innstæður, skv. IV. kafla, í einhverjum
þeim viðskiptabanka eða sparisjóði sem aðild á að sjóðnum.
Ábyrgðaryfirlýsingin skal hljóða upp á sama hlutfall þeirrar fjárhæðar er vantar á
lágmarkið og nemur hlutfalli tryggðra innstæðna hlutaðeigandi af samanlögðum
tryggðum innstæðum. Kröfur um innborgun í deildina á grundvelli ábyrgðaryfirlýsinga
geta á ári hverju þó ekki verið hærri en sem nemur einum tíunda af lágmarksstærð
sjóðsins. Viðskiptabönkum og sparisjóðum er skylt að inna greiðsluna af hendi þegar
sjóðurinn krefst þess og framangreindar aðstæður eru fyrir hendi.
Greiðslur til deildarinnar eru óendurkræfar.
c.
Nýr viðskiptabanki eða sparisjóður skal greiða sérstaklega til deildarinnar 1. mars ár
hvert frá því að hann hefur starfsemi hér á landi 0,15% af meðaltali tryggðra innstæðna
í hlutaðeigandi viðskiptabanka eða sparisjóði á næstliðnu ári þar til lágmarki skv. 1.
mgr. er náð. Auk þess leggur hlutaðeigandi viðskiptabanki eða sparisjóður fram
ábyrgðaryfirlýsingu er stjórn sjóðsins metur gilda fyrir mismun á greiðslu til sjóðsins og lágmarki skv. 1. málsl. 1. mgr.
Um 7. gr.
Í greininni er kveðið á um að eignir verðbréfadeildar skuli vera a.m.k. 100 millj. kr. Í
tilskipun um tryggingakerfi fyrir fjárfesta er ekki gert ráð fyrir samræmingu á fjármögnun
tryggingakerfanna á milli landa né heldur er kveðið á um stærð kerfisins. Það er því á valdi
einstakra aðildarríkja að setja reglur um stærð sjóðsins og fjármögnun.
Gera má ráð fyrir að tryggð verðbréf í vörslu eða umsjón verðbréfafyrirtækja fyrir
viðskiptamenn þeirra hafi verið um 200–210 milljarðar kr. í lok árs 1998. Þar af eru um 70
milljarðar kr. í verðbréfasjóðum og hlutabréfasjóðum sem að stórum hluta eru í
öryggisvörslu í verðbréfafyrirtækjum. Gera má ráð fyrir að rúmlega 100 milljarðar kr. af fé
stofnanafjárfesta sé í fjárvörslu í verðbréfafyrirtækjum. Samkvæmt upplýsingum frá
verðbréfafyrirtækjum eru um 25 milljarðar kr. í fjárvörslu í eigu tæplega tvö þúsund
einstaklinga og lögaðila annarra en fagfjárfesta. Meðalupphæð einstaklinga og lögaðila
annarra en fagfjárfesta er samkvæmt þessu um 12,5 millj. kr. Auk þessa tryggir
verðbréfadeildin innborgað reiðufé fjárfestis til aðildarfyrirtækis, sbr. 9. gr.
Í frumvarpinu er lagt til að eignir deildarinnar verði að ákveðnu lágmarki sem hækki með
ákvörðun ráðherra samkvæmt tillögu stjórnar sjóðsins í stað þess að eignir deildarinnar
breytist í samræmi við tryggingarstofn líkt og í innstæðudeildinni. Danir hafa einnig farið
þá leið að fastsetja eignir deildarinnar. Ástæðan er fyrst og fremst sú að tryggingarstofn
verðbréfadeildarinnar er að öðru jöfnu meiri breytingum háður en tryggðar innstæður í
innstæðudeild.
Viðskiptaráðuneytið fékk Benedikt Jóhannesson tryggingastærðfræðing til að gera tillögu
um æskilega stærð verðbréfadeildar með hliðsjón af fjárhæð í vörslu hjá
verðbréfafyrirtækjum og fjölda fjárvörslureikninga. Niðurstaða Benedikts var sú að æskileg
stærð sjóðs væri í kringum 100 millj. kr. og er í frumvarpinu miðað við þá fjárhæð. Hún er
einnig í góðu samræmi við hugmyndir um sambærilega sjóði í Danmörku og Svíþjóð.
Verðbréfadeild sjóðsins er lítil í samanburði við tryggð verðbréf. Hins vegar er ljóst, eins
og kom fram í almennum athugasemdum við frumvarpið, að til þess að viðskiptavinir
fyrirtækis í verðbréfaþjónustu eða lánastofnunar tapi fé í tengslum við viðskipti með verðbréf
þurfa að koma til stórkostleg mistök eða sviksamlegt athæfi. Telja verður líklegt að 100 millj.
kr. í verðbréfadeild muni nægja til að tryggja lágmarksbætur fyrir viðskiptavini fyrirtækis
í verðbréfaþjónustu eða lánastofnunar við gjaldþrot hennar. Ekki þykir því rétt að binda
meira fé í verðbréfadeild sjóðsins. Hafa verður í huga að samkvæmt tilskipuninni má
fjármögnun tryggingakerfisins ekki stofna stöðugleika fjármálakerfisins í hættu.
Í 2. mgr. koma fram reglur um það hvað skuli liggja til grundvallar inngreiðslum í
deildina, þ.e. annars vegar fjöldi stöðugilda í aðildarfyrirtækjum í tengslum við viðskipti með
verðbréf og hins vegar fjöldi viðskiptareikninga hjá aðildarfyrirtækjum í tengslum við
viðskipti með verðbréf. Nánari ákvæði um útfærslu skulu síðan sett í reglugerð.
Það er erfiðleikum bundið að miða greiðslur aðildarfyrirtækja í verðbréfadeildina við
tryggð verðbréf. Það stafar annars vegar af því að miklar sveiflur geta verið á þeim stofni.
T.d. gæti lífeyrissjóður sett mikið fé í vörslu aðildarfyrirtækis sem hækkaði iðgjaldagreiðslur
sjóðsins mjög en sjóðurinn ætti samt sem áður ekki rétt á meiri tryggingu en fjárvörsluþegar
með mun lægri fjárhæðir í vörslu. Hins vegar verður einnig að taka mið af því að tilskipunin
tekur ekki aðeins til verðbréfa í vörslu heldur einnig til reiðufjár sem fjárfestirinn kann að
eiga hjá aðildarfyrirtækinu í tengslum við viðskipti með verðbréf.
Af þessum sökum er nauðsynlegt að finna einhverja nálgun sem að gagni kemur við að
ákveða inngreiðslur aðildarfyrirtækja. Rökin fyrir því að lagt er til að fjöldi stöðugilda sé
notaður sem viðmiðun fyrir inngreiðslur eru þau að vart kemur til kasta deildarinnar nema
starfsmenn verði sekir um stórkostleg mistök eða sviksamlegt athæfi. Telja verður að því
fleiri sem starfsmenn aðildarfyrirtækis eru, þeim mun líklegra sé að einn þeirra muni gerast
sekur um sviksamlegt athæfi og þar með að tryggingin verði virk. Hér ber þess að geta að
einungis skal telja starfsmenn aðildarfyrirtækja í tengslum við viðskipti með verðbréf. Telja
verður eðlilegt að miða við heildarfjölda stöðugilda í fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu en
einungis þá starfsmenn lánastofnana sem koma beint að verðbréfaviðskiptum í
lánastofnunum að viðbættu hæfilegu álagi.
Rökin fyrir því að fjöldi viðskiptareikninga er einnig notaður sem viðmiðun er sú að
tilskipunin um tryggingakerfi fyrir fjárfesta byggist á rétti hvers einstaklings til bóta vegna
greiðsluerfiðleika aðildarfyrirtækis. Því þykir rétt að taka mið af fjölda viðskiptareikninga
í aðildarfyrirtækjum.
Í 3. mgr. kemur fram að sjóðnum sé heimilt að kaupa vátryggingu til að tryggja sig gegn
tjóni. Það kann að reynast hentugri kostur að kaupa vátryggingu en að safna í sjóð. Sjálfsagt
þykir að stjórn sjóðsins hafi heimild til að taka þann kost sem hagkvæmastur þykir. Í Svíþjóð
er hinn nýi tryggingarsjóður um þessar mundir að kanna áhuga vátryggingafélaga á slíkri
tryggingu.
Í 4. mgr. er ráðherra veitt heimild til þess að ákvarða með reglugerð hvernig greiðslum
aðildarfyrirtækja verði háttað og hvernig ný aðildarfyrirtæki fái inngöngu. Eftirfarandi eru
drög að ákvæðum reglugerðar um greiðslur í innstæðudeildina.
a.
Heildareign verðbréfadeildar sjóðsins skal að lágmarki nema 100 millj. kr.
Viðskiptaráðherra getur að fenginni tillögu stjórnar sjóðsins samþykkt að auka eignir
deildarinnar. Stjórn sjóðsins skal á tveggja ára fresti gera ráðherra grein fyrir afstöðu
sinni til hækkunar á eignum deildarinnar, í fyrsta sinn fyrir 1. janúar 2002.
Nái heildareign sjóðsins ekki lágmarki skv. 1. mgr. skulu aðildarfyrirtæki greiða eigi
síðar en 1. mars ár hvert gjald til sjóðsins er nemur samtals 20 millj. kr. þar til sjóðurinn
hefur náð tilskildri lágmarksstærð.
Gjaldið sem hvert aðildarfyrirtæki greiðir skal miðast að hálfu við hlut þess í
samanlögðum fjölda stöðugilda í aðildarfyrirtækjum í tengslum við viðskipti með
verðbréf í lok næstliðins árs og að hálfu við hlut þess í samanlögðum fjölda
viðskiptareikninga hjá aðildarfyrirtækjum í lok næstliðins árs í tengslum við viðskipti
með verðbréf. Fjöldi viðskiptareikninga er fundinn með því að leggja saman fjölda
viðskiptamanna skv. c-lið 1. tölul. og a- og b-lið 2. tölul. 8. gr. laga nr. 13/1996.
Viðskiptamenn skv. c-lið 1. tölul. og a-lið 2. tölul. hafa tvöfalt vægi í samtölu.
Viðskiptamenn með meiri eign en 1,7 milljónir miðað við gengi EUR 5. janúar 1999
hafa tvöfalt vægi í samtölu.
Greiðslur til deildarinnar eru óendurkræfar.
b.
Nái heildareign deildarinnar samt ekki tilskildu lágmarki skulu aðildarfyrirtæki sem nýta
sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf í samræmi við lög um
verðbréfaviðskipti leggja fram ábyrgðaryfirlýsingu. Í yfirlýsingunni skal hvert
aðildarfyrirtækjanna ábyrgjast að það muni inna af hendi sérstaka greiðslu til
deildarinnar í þeim tilvikum sem deildinni ber að endurgreiða viðskiptavinum, skv. IV.
kafla, í einhverju aðildarfyrirtæki.
Ábyrgðaryfirlýsingin skal hljóða upp á sama hlutfall þeirrar fjárhæðar er vantar á lágmarkið og nemur hlutfalli greiðslna aðildarfyrirtækis af samanlögðum greiðslum
aðildarfyrirtækja við fyrstu greiðslu eftir að ljóst er að heildareign deildarinnar nái ekki
tilskildu lágmarki. Aðildarfyrirtækjum er skylt að inna greiðsluna af hendi þegar
sjóðurinn krefst þess og framangreindar aðstæður eru fyrir hendi.
c.
Þrátt fyrir ákvæði í a- og b-lið er stjórn sjóðsins heimilt að kaupa vátryggingu hjá
viðurkenndu vátryggingafélagi á Evrópska efnahagssvæðinu til að tryggja sig gegn tjóni.
Kaupi sjóðurinn vátryggingu skal þó í það minnsta fjórðungur af lágmarksstærð
deildarinnar skv. a-lið vera í verðbréfum eða reiðufé.
d.
Nýtt aðildarfyrirtæki sem nýtir sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf
í samræmi við lög um verðbréfaviðskipti skal greiða sérstaklega til deildarinnar 1. mars
ár hvert í fimm ár frá því að það hefur starfsemi hér á landi það hlutfall af 20 millj. kr.
sem nemur hlutfalli þess í samanlagðri veltu aðildarfyrirtækja í verðbréfaviðskiptum á
næstliðnu ári og í samanlögðum fjölda viðskiptareikninga hjá aðildarfyrirtækjum í lok
næstliðins árs í tengslum við viðskipti með verðbréf. Greiðslan skal innt af hendi í fyrsta
sinn fullu ári eftir upphaf starfseminnar. Auk þess leggur hlutaðeigandi aðildarfyrirtæki
fram ábyrgðaryfirlýsingu er stjórn sjóðsins metur gilda fyrir fjórfaldri greiðslu fyrsta
ársins.
Um 8. gr.
Greinin er efnislega hliðstæð 81. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði. Lagt er til að
stjórn sjóðsins kynni bæði ráðherra og Fjármálaeftirlitnu ef aðildarfyrirtæki uppfyllir ekki
skyldur sínar gagnvart sjóðnum.
Um 9. gr.
Í greininni er fjallað um heimildir viðskiptavina aðildarfyrirtækja til að krefja sjóðinn um
greiðslu. Greinin er byggð á 1.–3. mgr. 78 gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði, nr. 113/
1996. Heimildir viðskiptavina til að krefja sjóðinn um greiðslu eru þó víðtækari en áður þar
sem auk innstæðna í bönkum og sparisjóðum eru nú tryggð verðbréf og reiðufé í tengslum
við viðskipti með verðbréf. Er það í samræmi við tilskipun ESB um tryggingakerfi fyrir
fjárfesta.
Í 3. mgr. er nánari skilgreining á tryggðum innstæðum, sbr. 2. mgr. 78. gr. laga nr.
113/1996. Verðbréf teljast ekki til innstæðu samkvæmt þessari grein og er það í samræmi við
innstæðutryggingatilskipunina sem heimilar aðildarríkjunum að undanþiggja tryggingunni
ýmis innlán, sem og útgefin verðbréf.
Í 4. mgr. er nánari skilgreining á tryggðum verðbréfum. Tryggð eru verðbréf sem eru í
vörslu, umsjón eða umsýslu aðildarfyrirtækis og því ber að endurgreiða samkvæmt
skilmálum er gilda um samskipti aðildarfyrirtækja og fjárfestis samkvæmt lögum eða
samningum. Hér er átt við eignaumsýslu, svo sem vegna fjárvörslu eða öryggisvörslu fjár,
sem einkanlega á sér stað í verðbréfafyrirtækjum. Með verðbréfum er einnig átt við rafbréf,
sbr. lög um rafræna eignarskráningu verðbréfa.
Í 5. mgr. er nánari skilgreining á tryggðu reiðufé. Hér er átt við innborgað reiðufé
fjárfestis til aðildarfyrirtækis þegar það stendur ekki við skyldu sína um afhendingu keyptra
verðbréfa. Hér er átt við kröfur sem til eru komnar vegna verðbréfamiðlunar í lánastofnunum
og fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu. Sem dæmi má nefna að einhver tími getur liðið frá því
að viðskiptavinur leggur fé inn á reikning verðbréfafyrirtækis og þar til eign hans er færð til
bókar í fyrirtækinu.
Í 6. mgr. er kveðið á um undanþágur frá tryggingu. Þær eru af tvennum toga. Annars vegar
eru undanskildar innstæður, verðbréf og reiðufé í eigu aðildarfyrirtækja, svo og móður- og
dótturfyrirtækja þeirra, fyrir þeirra eigin reikning. Þetta er í samræmi við ákvæði laga um
viðskiptabanka og sparisjóði um innstæðutryggingarsjóði. Þar sem aðildarfyrirtæki taka nú
ekki einungis til viðskiptabanka og sparisjóða heldur einnig til annarra lánastofnana og
fyrirtækja í verðbréfaþjónustu er um útvíkkun á þessari undanþágu að ræða. Hins vegar eru
undanskildar innstæður, verðbréf og reiðufé sem tengist málum þar sem sakfellt hefur verið
fyrir peningaþvætti. Þessi undanþága er í samræmi við tilskipanir um innstæðutryggingar og
tryggingakerfi fyrir fjárfesta.
Um 10. gr.
Greinin er efnislega hliðstæð 3. og 4. mgr. 80. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði.
Um 11. gr.
Í greininni er gert ráð fyrir að heimilt sé að lána allt að 50 millj. kr. á milli innstæðudeildar
og verðbréfadeildar. Rétt þykir að hafa heimild til að auka eignir annarrar deildarinnar ef hún
verður eignalaus vegna gjaldþrots.
Um 12. gr.
Í greininni kemur fram heimild fyrir sjóðinn til að veita aðildarfyrirtækjum víkjandi lán.
Sams konar heimild er fyrir hendi í 79. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði. Þykir
ástæða til að viðhalda henni. Með því á sjóðurinn möguleika á að grípa fyrr til aðgerða og
minnka þannig líkurnar á því að komi til útgreiðslu til viðskiptavina.
Um 13. gr.
Greinin er efnislega hliðstæð 77. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði nema hún tekur
einnig til annarra lánastofnana og fyrirtækja í verðbréfaþjónustu. Rétt þykir að taka fram í
þessu sambandi að sjóðurinn tryggir einnig innstæður viðskiptavina innlendra
aðildarfyrirtækja í útibúum annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu.
Um 14.gr.
Greinin þarfnast ekki skýringar.
Um 15. gr.
Í greininni er fjallað um eftirlit með sjóðnum. Í lögum um opinbert eftirlit með
fjármálastarfsemi er kveðið á um hvernig eftirlitsgjald skuli ákvarðað. Enginn gjaldstofn er
þar tilgreindur fyrir tryggingarsjóði eða öryggissjóði. Telja verður eðlilegt að slíkir sjóði
greiði gjald fyrir eftirlitið og að gjaldið greiðist samkvæmt reikningi.
Um 16. gr.
Í 1. mgr. er kveðið á um að aðildarfyrirtæki skuli ætíð hafa til reiðu skriflegar upplýsingar
um aðild sína að sjóðnum. Sambærilegt ákvæði er að finna í reglugerð nr. 21/1997, um
Tryggingarsjóð viðskiptabanka og tilhögun á greiðslum úr tryggingarsjóðum innlánsstofnana.
Þykir rétt að ákvæði um upplýsingaskyldu, sem þýðingu hefur fyrir neytendavernd, sé
fundinn staður í lögum frekar en reglugerð.
Í 2. mgr. er kveðið á um að auglýsingar aðildarfyrirtækja um aðild að sjóðnum skuli takmörkuð við beina tilvísun til hlutaðeigandi deildar. Þykir rétt að stemmu stigu við því að
aðildarfyrirtæki nýti sér aðild að sjóðnum í samkeppnisskyni. Samsvarandi ákvæði er að
finna í reglugerð nr. 21/1997, um Tryggingarsjóð viðskiptabanka og tilhögun á greiðslum úr
tryggingarsjóðum innlánsstofnana.
Um 17. gr.
Í greininni er undanþága frá tekjuskatti og eignarskatti, gjaldþrotaskiptum og aðför. Þetta
er í samræmi við 78. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði, nr. 113/1996.
Um 18. gr.
Greinin þarfnast ekki skýringar.
Um 19. gr.
Markmiðið með öryggissjóðum er að tryggja hagsmuni viðskiptavina og fjárhagslegt
öryggi viðskiptabanka eða sparisjóða. Með slíku forvarnastarfi má leiða að því líkum að
síður komi til kasta Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Ákvæði þessarar greinar
eru ekki ný af nálinni því að þau eiga sér samsvörun í lögum um viðskiptabanka og
sparisjóði. Heimildir viðskiptabanka og sparisjóða til að stofna sjálfseignarstofnanir í þessum
tilgangi eru því fyrir hendi í gildandi lögum. Hins vegar hafa aðeins sparisjóðirnir nýtt sér
þessi heimild. Sérstök lánadeild er starfandi við Tryggingarsjóð sparisjóða sem hefur
svipaðar heimildir og hér eru lagðar til. Ef vilji stendur til þess geta sparisjóðir því haldið
áfram starfsemi lánadeildarinnar með svipuðum hætti og verið hefur. Sparisjóðirnir telja að
lánadeildin hafi reynst mjög mikilvæg í forvarnastarfi fyrir sparisjóðina í landinu.
Til viðbótar við ákvæði gildandi laga er veitt heimild fyrir öryggissjóði til að rannsaka
rekstur og efnahag viðskiptabanka eða sparisjóðs til að tryggja hagsmuni viðskiptamanna og
fjárhagslegt öryggi.
Um 20. gr.
Greinin þarfnast ekki skýringar.
Um 21. gr.
Í tilskipunum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta eru ákvæði um að
aðildarríkjum beri skylda til þess að setja í lög, sem sett eru til þess að taka upp í innlendan
rétt ákvæði hennar, tilvísun til þeirra tilskipana sem verið er að lögleiða hverju sinni. Í
greininni er að finna tilvísun í samræmi við framangreint ákvæði tilskipunarinnar og þarfnast
hún ekki frekari skýringa.
Fylgiskjal.
Fjármálaráðuneyti,
fjárlagaskrifstofa:
Frumvarp til laga um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fjárfesta.
Með frumvarpi þessu er lagt til að Tryggingarsjóður viðskiptabanka, innstæðudeild
Tryggingarsjóðs sparisjóða og nýtt tryggingakerfi fyrir fjárfesta renni saman í einn sjóð.
Frumvarpið gerir því ráð fyrir að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og lánastofnanir aðrar en
viðskiptabankar og sparisjóðir verði einnig aðilar að sjóðnum sem samkvæmt frumvarpinu
mun heita Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta. Tilgangurinn er m.a. að mynda
einn tryggingarsjóð sem verndar innstæðueigendur og viðskiptavini lánastofnana og
fyrirtækja í verðbréfaþjónustu gegn greiðsluerfiðleikum þessara fyrirtækja.
Frumvarpið gerir ráð fyrir að Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta verði
sjálfseignarstofnun með aðild allra viðskiptabanka, sparisjóða, verðbréfafyrirtækja og
annarra sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf. Gert er ráð fyrir að
þessir aðilar greiði í tryggingarsjóð, svo og allan stofn- og rekstrarkostnað.
Í aðalatriðum eru efnislega hliðstæð ákvæði nú þegar í lögum um viðskiptabanka og
sparisjóði og hafa Fjármálaeftirlitið og viðskiptaráðuneyti eftirlit með framkvæmd þeirra
laga. Ekki verður séð að samþykkt frumvarpsins muni leiða til aukinna útgjalda ríkissjóðs.