Jón Bjarnason, Steingrímur J. Sigfússon, Ögmundur Jónasson.
Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að beita sér fyrir stofnun Snæfellsþjóðgarðs sem
taki til Snæfells og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum og Jökulsá í Fljótsdal
að mörkum heimalanda jarða í Norðurdal.
Ráðherra gefi Alþingi skýrslu um stöðu undirbúnings að stofnun þjóðgarðsins á
haustþingi árið 2001.
Greinargerð.
Snæfell með Eyjabökkum og Vesturöræfum myndar afar svipmikla landslagsheild sem
er einstæð hérlendis. Þar er afar fjölbreytt og sérstætt lífríki og jarðmyndanir sem sýna
samspil jökla og umhverfis þeirra í fortíð og nútíð. Við vesturmörk Snæfellsöræfa rennur
Jökla, korgugasta jökulfljót hérlendis, sem hefur grafið vestan undir Kárahnjúkum einhver
hrikalegustu gljúfur landsins, kennd við Hafrahvamma.
Stórbrotin náttúra þessa svæðis með víðernum sem ekki eiga sinn líka í Evrópu hefur að
undanförnu dregið að sér athygli fólks hérlendis og erlendis. Meðferð þessa mikla
hálendissvæðis er stórmál sem varðar íslensku þjóðina alla og alþjóðlegar skuldbindingar
sem Ísland gengst undir í samfélagi þjóðanna.
Verndargildi Snæfellsöræfa, og Eyjabakka sem hluta af þeim, er að verða mönnum æ
ljósara eftir því sem óröskuð og lítt snortin landsvæði af þessum toga verða fágætari. Í
núverandi mynd, óraskað um alla framtíð, er þetta óbyggðasvæði auðlind sem vaxa mun að
gildi jafnt huglægt sem í hagrænu samhengi. Mörkin á milli þessa, hins huglæga og hagræna,
eru samslungnari en áður í samfélagi þar sem hughrif, upplýsingar og þjónusta eru hagnýt
viðfangsefni frá degi til dags.
Það sem skiptir sköpum um Snæfellsöræfi er að takast megi að vernda náttúru þeirra og
svipmót í heild um langa framtíð. Byrji menn á að búta þau í skákir sem verða vettvangur
stórtækra framkvæmda í þágu mannvirkjagerðar hríðfellur gildi þeirra í því samhengi sem
hér um ræðir. Því er brýnt að Alþingi og þjóðin öll líti þann kost með opnum huga og af
framsýni að vernda náttúru svæðisins svo sem kostur er í heild í stað þess að leggja það stig
af stigi undir mannvirkjagerð og umsvifin sem henni fylgja.
Náttúruverndarsamtök Austurlands – NAUST – samþykktu á aðalfundi sínum 29. ágúst
1999 áskorun til stjórnvalda um stofnun þjóðgarðs á Snæfellsöræfum sem taki til Snæfells
og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum og Jökulsá í Fljótsdal að mörkum
heimalanda jarða í Norðurdal. Með þingsályktunartillögunni vilja flutningsmenn taka undir
áskorun þessara austfirsku samtaka og leggja hana fyrir þingið til umræðu og afgreiðslu. Þá ályktaði 10. náttúruverndarþing, sem haldið var 28.–29. janúar 2000, um málið og það ekki
í fyrsta sinn. Ályktun þingsins var svohljóðandi:
„Tíunda náttúruverndarþing haldið í Reykjavík 28.–29. janúar 2000 skorar á
umhverfisráðherra og Alþingi að hefja strax undirbúning að stofnun Snæfellsþjóðgarðs og
að tilnefna Eyjabakka sem Ramsarsvæði innan
hans. Mörk þjóðgarðsins eru skilgreind nánar
í greinargerð. Snæfellsþjóðgarður hefði ómetanlegt gildi fyrir landið í heild auk þess að hafa
alþjóðlega þýðingu. Tilkoma þjóðgarðsins yrði og mikil lyftistöng fyrir náttúruvernd og
atvinnuþróun á Austurlandi.“
Með stofnun Snæfellsþjóðgarðs skapast möguleikar á að nýta Snæfellsöræfi og Eyjabakka
á allt annan hátt en þann sem mest hefur verið til umræðu á liðnum áratugum. Slík friðlýsing
gerir svæðið að vettvangi náttúruskoðunar og vísindarannsókna innan þeirra marka sem
þolmörk þess leyfa. Verndun náttúrunnar verður að hafa forgang því að annars nýtist svæðið
ekki á sjálfbæran hátt til ferðaþjónustu og lífsfyllingar í óspilltri náttúru, sem verður æ
eftirsóttari í hugum almennings. Ekki er seinna vænna að gripið verði til verndaraðgerða
vegna álags á svæðið sökum hömlulítillar umferðar.
Friðlýsing Snæfellsöræfa í einhverri mynd hefur verið rædd lengi en ekki náð fram að
ganga. Allt frá árinu 1990 hefur Náttúruvernd ríkisins unnið að friðlýsingu svæðisins og eru
bæði Vesturöræfi og Eyjabakkar á náttúruminjaskrá. Þessi þingsályktunartillaga var áður
flutt á síðasta löggjafarþingi og henni vísað til umhverfisnefndar, sem sendi tillöguna út til
umsagnar. Sjö umsagnir bárust nefndinni og voru þær í meginatriðum samþykkar tillögunni
utan ein, sem hafnaði henni. Þær sex umsagnir sem voru jákvæðar gagnvart tillögunni komu
frá eftirtöldum aðilum: Náttúruvernd ríkisins, Félagi leiðsögumanna, Landvernd,
Fuglaverndarfélagi Íslands, Náttúruverndarsamtökum Austurlands og Félagi um verndun
hálendis Austurlands. Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi hafnaði tillögunni. Þrátt
fyrir jákvæðar undirtektir umsagnaraðila fékkst tillagan aldrei rædd í nefndinni og kom því
ekki til afgreiðslu Alþingis.
Snæfellssvæðið hefur allt til að bera sem þarf til að verða í fremstu röð þjóðgarða á
alþjóðamælikvarða. Flutningsmönnum er ljóst að vanda þarf undirbúning að stofnun slíks
þjóðgarðs og leggja áherslu á samráð og góða samvinnu við það fólk og sveitarfélög sem hlut
eiga að máli. Tillaga NAUST gerir ráð fyrir að hefðbundnar nytjar haldist á svæðinu og er
tekið undir þá stefnu. Þá er bent á að Snæfellsþjóðgarður kæmi til með að liggja að
væntanlegum Vatnajökulsþjóðgarði og kæmi það að mati flutningsmanna til með að auka enn
frekar gildi hvors um sig.
Tillagan gerir ráð fyrir að umhverfisráðherra gefi Alþingi skýrslu um stöðu undirbúnings
að stofnun þjóðgarðsins fyrir lok aldamótaársins, 2001.
Fylgiskjal.
Ályktun aðalfundar Náttúruverndarsamtaka Austurlands – NAUST um stofnun Snæfellsþjóðgarðs.
(29. ágúst 1999.)
Aðalfundur Náttúruverndarsamtaka Austurlands – NAUST haldinn að Brúarási 29. ágúst
1999 leggur til, í samræmi við tillögu stjórnar NAUST frá í júní 1999, að stofnaður verði
Snæfellsþjóðgarður, sem taki til Snæfells og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum
og Jökulsá í Fljótsdal að mörkum heimalanda jarða í Norðurdal. NAUST telur brýnt að litið
sé heildstætt á þetta verðmæta svæði með tilliti til verndunar náttúru þess ókomnum
kynslóðum til yndisauka. Fundurinn felur stjórn samtakanna að koma tillögunni á framfæri
við umhverfisráðuneytið, Náttúruvernd ríkisins og Alþingi með ósk um að stjórnvöld beiti
sér fyrir stofnun þjóðgarðsins.
Snæfellsþjóðgarður og verndun hálendisins norðan Vatnajökuls hefði ómetanlegt gildi
fyrir landið í heild og Austurland sérstaklega auk þess að hafa alþjóðlega þýðingu. Tilkoma
þjóðgarðsins mundi hvetja til náttúruskoðunar og verða lyftistöng fyrir umhverfisvernd og
atvinnuþróun á Austurlandi.
Greinargerð með ályktun NAUST um stofnun Snæfellsþjóðgarðs.
Æskileg mörk þjóðgarðsins.
Í aðalatriðum er miðað við að mörk Snæfellsþjóðgarðs verði eftirfarandi: Að austanverðu
fylgi þau Kelduá frá upptökum í Vatnadæld norður undir ármót við Innri-Sauðá. Þaðan
vestur í Snikilsárvatn og með Ytri-Snikilsá í Jökulsá í Fljótsdal. Að norðanverðu um Öxará
og vatnaskil milli Þórisstaðakvíslar og Laugarár, vestur yfir Hölkná og norðvestur í Kálffell
(794 m). Þaðan til vesturs um Tungusporð og Búrfell (840 m) í Jöklu við Hnitasporð. Að
vestan ráði Jökulsá á Dal [Jökla] mörkum og innst Jökulkvísl að upptökum og að sunnan lína
um 64°39´N í Vatnajökli [milli ca. 15°24´ og 15°48´].
Hefðbundnar nytjar haldist.
Lengi hefur verið í undirbúningi að stofna svokallað Snæfellsöræfafriðland og er hér gert
ráð fyrir að það yrði allt innan þjóðgarðsins, en svæðið hins vegar stækkað austur fyrir
Eyjabakka og Jökulsá norður að mörkum heimalanda. Leita ber samráðs við heimamenn um
mörkin í einstökum atriðum sem og um reglur fyrir þjóðgarðinn, en NAUST telur að stofnun
hans þurfi ekki að rekast á við hefðbundnar nytjar bænda af svæðinu. Hreindýraveiðar yrðu
heimilaðar í samræmi við sérstakar reglur þar að lútandi. Æskilegt væri að Kleifarskógur
milli Öxarár og Ófæruselslækjar yrði hluti af hinu friðlýsta svæði.
Eignarhald.
Stór hluti umrædds svæðis er á landi í ríkiseign en sumt afréttarlönd aðliggjandi
sveitarfélaga. Austan Jökulsár innan við Ytri-Snikilsá er Múli [Múlaafrétt] og vestan ár
umhverfis Snæfell og út að Bessastaðaá [Gilsárvötnum] kallast afréttin Undir Fellum en
Vesturöræfi þar fyrir vestan að Jöklu með ytri mörk við Hnitasporð, Búrfell og Kálffell.
Kringilsárrani vestan við Jöklu og Jökulkvísl var lýstur friðland að tillögu
Náttúruverndarráðs 1975.
Náttúrufar.
Snæfellsþjóðgarður sem hér er gerð tillaga um yrði í allra fremstu röð
náttúruverndarsvæða hérlendis og einstakur um margt. Snæfell er hæst íslenskra fjalla utan
Vatnajökuls, fjölbreytt að jarðfræðilegri gerð og því tengist svipmikil hnjúkaröð.
Eyjabakkasvæðið er víðfeðm gróðurvin og sérstætt votlendissvæði í um 650 m hæð fram
með upptakakvíslum Jökulsár í Fljótsdal. Svæðið stendur undir miklu fuglalífi, einkum
heiðagæsa sem í sárum halda sig á jökullónum við sporð Eyjabakkajökuls. Sem votlendi með
ríkulegu fuglalífi falla Eyjabakkar undir skilgreiningu Ramsarsáttmálans sem Ísland er aðili
að. Í Jökulsá norðan Eyjabakka er ein fegursta fossasyrpa landsins.
Vesturöræfi eru óvenju vel gróin heiðalönd í 650–670 m hæð. Votlendi er þar útbreitt með
fjölda tjarna og smávatna. Vesturöræfi eru helsta burðarsvæði hreindýrastofnsins.
Innan svæðisins fram undan Brúarjökli og Eyjabakkajökli er að finna margháttaðar minjar
um framhlaup þessara jökla, meðal annars svonefnda Hrauka þar sem skriðjöklarnir hafa ýtt
upp jarðvegi sem stendur undir sérstæðum gróðri. Þá er vottur af freðmýrum með rústum eða
dysjum allvíða á svæðinu.
Við vesturmörk svæðisins er Jökla, korgugasta jökulfljót hérlendis, sem grafið hefur út
gljúfrið mikla kennt við Hafrahvamma vestan undir Kárahnjúkum.
Á heildina litið yrði Snæfellsþjóðgarður einstakt djásn sem að fjölbreytni og fegurð
stæðist samjöfnuð við hvaða úrvalssvæði sem er á heimsskautaslóðum. Hann mundi tengjast
væntanlegum Vatnajökulsþjóðgarði og til suðausturs tæki við Friðland á Lónsöræfum.
Um Snæfellsöræfi og Eyjabakka hefur margt verið ritað. Nýlega kom út sérstakt hefti af
tímaritinu Glettingi (nr. 17–18), helgað Snæfellssvæðinu, og eru því þar gerð góð skil.
Hvers vegna er nú gerð tillaga um þjóðgarð?
Náttúruverndarsamtök Austurlands vöktu þegar á fyrstu starfsárum sínum eftir 1970
athygli á verndargildi Snæfellssvæðisins að Eyjabökkum meðtöldum. Að tillögu samtakanna
tók Náttúruverndarráð svæðið á opinbera náttúruminjaskrá árið 1978. Virkjunaráform vegna
Jökulsár í Fljótsdal urðu þess valdandi að ekki var unnið að friðlýsingu svæðisins í heild eftir
1980. Náttúruverndarráð [nú Náttúruvernd ríkisins] hefur hins vegar frá 1990 freistað þess
að að fá stofnað til friðlands við Snæfell og á Vesturöræfum.
Hin síðustu ár hefur skilningur almennings á gildi miðhálendisins og nauðsyn þess að
vernda stóran hluta þess ósnortinn vaxið hröðum skrefum. Andstaða við virkjun Jökulsár í
Fljótsdal hefur magnast og fyrirvarar verið settir við þá framkvæmd, m.a. í tillögu að
svæðisskipulagi miðhálendisins, sem nú hefur verið staðfest. Við þessar aðstæður telur
NAUST brýnt að litið sé heildstætt á náttúru þessa svæðis og þau sterku rök sem eru fyrir því
að vernda hana óspillta og gera ferðafólki kleift að njóta svæðisins án þess að tjón hljótist
af. Það verður best gert með því að stofnað verði til þjóðgarðs, eins og hér er gerð tillaga um.
Snæfellsþjóðgarður.
Mörk samkvæmt tillögu stjórnar NAUST í júní 1999.
Figure
Graphic file . with height 573 p and width 590 p Left aligned