Skýrsla um vændi á Íslandi.
Mikilvægt innlegg í þessa umræðu og jafnframt öflugt tæki í þeirri vinnu sem fram undan hlýtur að vera í þessum málaflokki hjá löggjafarvaldinu er skýrsla sú sem dómsmálaráðherra lét gera og út kom í mars 2001. Skýrslan ber heitið Vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess og í henni er staðfest að vændi sé stundað á Íslandi í ýmsum myndum, meðal ungs fólks í vímuefnaneyslu, meðal eldri einstaklinga í heimahúsum, tilviljanakennt götuvændi, vændi gegnum auglýsingar í dagblöðum, á símalínum og á internetinu, vændi sem rekið er gegnum milliliði af ýmsu tagi og skipulagt vændi í tengslum við starfsemi nektardansstaða.
Í skýrslu dómsmálaráðherra er gerð grein fyrir þeim kynlífsiðnaði sem umræðan hefur snúist um og er upptalning skýrslunnar yfirgripsmikil og greinargóð. Samkvæmt skýrslunni er með kynlífsiðnaði vísað til klámtímarita, starfsemi nektardansstaða, klámmyndbanda, barnakláms, kláms á internetinu, skipulagðs vændis, götuvændis, símavændis, erótískra nuddstofa og fylgdarþjónustu. Við þessa upptalningu má bæta auglýsingum um ýmiss konar kynlífsþjónustu, t.d. í dagblöðum, auk þess sem talið er að í tengslum við ákveðnar vefsíður sé stundað skipulagt vændi.
Vændi skilgreint sem ofbeldi.
Samkvæmt leiðbeinandi reglum sem jafnréttisnefnd Evrópuráðsins og ráðherranefnd þess hafa afgreitt telst það vera mansal til kynlífsþrælkunar eða kynlífsmisnotkunar „þegar einstaklingur, lögpersóna og/eða samtök útvega og/eða flytja innan lands eða milli landa á löglegan eða ólöglegan hátt einstaklinga, jafnvel með samþykki þeirra, í þeim tilgangi að nýta þá kynferðislega í gróðaskyni og beita til þess meðal annars þvingunum, einkum ofbeldi eða hótunum, blekkingum og misnotkun valds eða misnota sér bága stöðu einstaklinganna“. (Elsa Þorkelsdóttir, Mansal, erindi flutt á fræðslufundi undir yfirskriftinni „Mansal – kynlífsþrælkun – staðreynd eða upphrópun á Íslandi“, á Hótel Borg, 8. febrúar 2000.)
Kaup á kynlífi og kynlífsþjónustu eru því gróf valdbeiting, kynferðislegt ofbeldi, þar sem valdastaða þess sem kaupir, selur eða hefur milligöngu um þjónustuna er staða hins sterka. Þá er þess einnig að geta að talið er að verslun með konur til kynlífsþrælkunar sé oftast tengd annarri glæpastarfsemi, svo sem eiturlyfjasmygli, peningaþvætti og öðrum ólöglegum athöfnum.
Afleiðingar vændis eða sölu hvers kyns kynlífsþjónustu eru iðulega mjög svipaðar og hjá öðrum þolendum kynferðisofbeldis, þ.e. brotin sjálfsmynd, sjálfsfyrirlitning, þunglyndi, sjálfsvígsþankar og tilraunir til sjálfsvíga. Ótal kannanir sýna einnig að konur sem selja líkama sinn hafa að stórum hluta verið beittar kynferðisofbeldi í æsku og hafa því alla tíð staðið höllum fæti í lífinu. Á síðari árum hafa fátækt og litlar vonir um mannsæmandi framtíð einnig knúið fólk til vændis og auðveldað þannig þeim sem kaupa kynlífsþjónustu, eða gerast milligöngumenn um slíkt, að ná valdi yfir því.
Sænska leiðin.
Í frumvarpi þessu er lagt til að Íslendingar fari að dæmi Svía og innleiði „sænsku leiðina“ svokölluðu, sem felur það í sér að ábyrgðin sé flutt af herðum þess sem selur líkama sinn yfir á herðar þess sem býr til eftirspurnina. Sænsku lögin gengu í gildi 1999 og er því komin talsverð reynsla á þau. Á málstofu sem Stígamót gengust fyrir undir yfirskriftinni „Baráttan gegn verslun með konur – Bestu leiðirnar á Evrópuvettvangi“ flutti Gunilla Ekberg erindi um „sænsku leiðina til að stemma stigu við vændi og mansali“, en hún starfar sem sérstakur ráðgjafi sænsku ríkisstjórnarinnar í slíkum málefnum. Í máli hennar kom fram að árangurinn af hinni nýju löggjöf leyni sér ekki, þannig hafi götuvændi í sænskum borgum nánast horfið og glæpahringirnir, sem áður seldu konur í þúsundatali til Svíþjóðar, sniðgangi nú landið. Nú sé talið að einungis 200–500 konur komi árlega ólöglega inn í landið til að stunda vændi. Ríkisstjórnin hefur sett á laggirnar sérstakt átaksverkefni þar sem lögreglumenn, saksóknarar og félagsráðgjafar sveitarfélaganna eru fræddir um grundvallaratriði er varða hegðun alþjóðlegra glæpahringa í þessum efnum, orsakir og afleiðingar vændis og nauðsyn þess að veita fórnarlömbum hjálp og stuðning. Þá hefur einnig verið gripið til sérstakra aðgerða til að fræða ungt fólk um kynlífsiðnaðinn og áhrif hans, með því að útbúa sérstakt fræðsluefni fyrir sænska framhaldsskóla byggt á bíómynd Lukasar Moodisons „Lilja 4-ever“. Gunilla sagði yfir 500 einstaklinga þegar hafa verið ákærða á grundvelli þessarar tilteknu greinar laganna (Lag (1998:408) om förbud mot köp av sexuella tjänster) og flestir þeirra verið sakfelldir eða hafi viðurkennt sekt sína. Gunilla sagði afstöðu þjóðarinnar til laganna hafa verið kannaða reglulega og alltaf mælst 80% stuðningur við lögin. Hún sagði mansal þó ekki heyra sögunni til í Svíþjóð, ástandið sé enn slæmt í Norður-Svíþjóð, en þangað kemur fjöldi atvinnulausra rússneskra kvenna frá Múrmansk-svæðinu á hverju ári til að stunda vændi. Viðleitni sænskra stjórnvalda til að ná stjórn á ástandinu væri þó að byrja að skila sér. Komið hefði verið á virkri samvinnu stjórnvalda í Rússlandi og Eystrasaltslöndunum og m.a. haldin málþing til að koma umræðum af stað handan landamæranna. Það sem Gunilla taldi helst vanta í Svíþjóð núna væri aðstoð við fórnarlömb glæpahringanna og taldi hún nauðsynlegt að gera átak í að fjölga athvörfum fyrir konur sem lenda í klóm þrælasalanna. Hún lagði mikla áherslu á það í máli sínu að sænsk stjórnvöld teldu reynsluna af lögunum hafa sýnt að nauðsynlegt væri að líta á málin heildstætt, þannig væri ekki hægt að skilja á milli vændis, kláms og mansals, því að konurnar sem seldar eru til kynlífsþrælkunar eru um leið seldar inn í klámiðnaðinn. Hún taldi Svía hafa sýnt fram á að séu kaup á vændi gerð saknæm dragi umtalsvert úr mansalinu. Verkefnið fram undan sé svo að fá aðrar þjóðir til að fara þessa sömu leið, því að ekki nægi að ýta vandamálinu út fyrir landamæri Svíþjóðar ef það er látið óáreitt í nágrannalöndunum.
Margareta Winberg á Íslandi.
Í september 2003 bauð fjöldi kvennasamtaka aðstoðarforsætisráðherra og fyrrverandi jafnréttisráðherra Svíþjóðar, Margaretu Winberg, að koma til Íslands. Tilefnið var ekki hvað síst það álit þessara samtaka að Svíar hefðu sýnt þor og einbeittan vilja til að breyta lögum sínum svo draga mætti sem mest úr ofbeldi gegn konum og öðru kynbundnu misrétti. Margareta hefur verið frumkvöðull í þessum efnum og hefur átt mikinn þátt í að færa sænska löggjöf til betri vegar hvað varðar málefni kvenna, enda hefur hún látið til sín taka á þessum vettvangi síðan 1981 að hún tók sæti á sænska þinginu. Á fundi sem efnt var til af þessu tilefni rakti Margareta tilurð laganna um bann við kaupum á vændi og sagði að grundvöllur þeirra væri fólginn í því að þingið hefði verið tilbúið til að líta svo á að kaup karlmanna á vændi væru hluti af ofbeldi karla gagnvart konum. Í máli sínu lagði hún áherslu á að kaupandi vændis og sá sem seldi það stæðu afar ójafnt að vígi, hvort heldur væri félagslega eða efnahagslega. Vændi snerist ævinlega um að annar aðilinn – sá sterkari, nýtti sér veika stöðu hins. Kaupendurnir hefðu val um að kaupa ekki, en staða vændiskvennanna væri það veik að þær ættu ekki val. Þannig taldi hún mikilvægt að gera sér grein fyrir því að vændi þrifist ekki ef ekki væru karlmenn sem keyptu vændi. Þá tók Margareta Winberg undir allt sem áður hefur komið fram í greinargerð þessari og haft er eftir Gunillu Ekberg, ráðgjafa sænsku ríkisstjórnarinnar í málefnum tengdum vændi, en Gunilla var einnig fyrirlesari á fundinum í september 2003.
Lokaorð.
Nú stendur yfir mikil umræða í flestum löndum Evrópusambandsins um baráttuna gegn mansali. Stofnuð hafa verið samtök kvennahreyfinga í Evrópu (ENATW – European Network Against Trafficking in Women for sexual exploitation) sem nú eru að safna liði til baráttunnar með því að opna sameiginlega vefslóð: http://www.aretusa.net/. Samtökin líta svo á að vændi sé kynbundið ofbeldi gegn konum, það brjóti gegn lögbundnum mannréttindum og vinni gegn jafnrétti kynjanna. Samtökin telja að ekki sé hægt að líta á vændi sem starfsgrein og hvetja stjórnvöld til að setja lög og reglur sem tryggt geti eftirfarandi:
a. Vernd og öflugan stuðning við fórnarlömb vændissala.
b. Raunhæfar leiðir til að koma í veg fyrir mansal til kynlífsþrælkunar.
c. Aðferðir til að draga úr eftirspurn eftir kynlífsþjónustu. Samtökin leggja áherslu á að stjórnvöld í Evrópulöndum bregðist fljótt við og að starfað sé í anda samþykkta Sameinuðu þjóðanna (samningur um aðgerðir gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi og viðaukarnir tveir) og Evrópusambandsins (samþykkt framkvæmdastjórnarinnar frá 19. júlí 2002).