Flm.: Bjarni Benediktsson, Magnús Stefánsson, Ásgeir Friðgeirsson,
Birgir Ármannsson, Páll Magnússon, Jón Gunnarsson,
Einar Oddur Kristjánsson, Sigurður Kári Kristjánsson.
Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera áætlun um fækkun ríkisstofnana. Stefnt
verði að því að fækka stofnunum um að minnsta kosti 30 á næstu fjórum árum í þeim tilgangi
að einfalda ríkisrekstur, stuðla að markvissari og skilvirkari stjórnsýslu og auka hagkvæmni
í opinberri þjónustu.
Greinargerð.
Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2004 kemur fram að eitt meginmarkmið langtímaáætlunar
í ríkisfjármálum er að draga úr vexti samneyslunnar, en gert er ráð fyrir að árlegur vöxtur
samneyslunnar á árunum 2005–2007 verði ekki umfram 2% að raungildi.
Gæta þarf ýtrasta aðhalds í ríkisrekstri svo að þessi markmið náist. Meðal aðkallandi verkefna í ríkisrekstrinum er fækkun ríkisstofnana, en þær eru nú um 230. Með fjölbreyttum aðgerðum, svo sem sameiningu einstakra stofnana, endurskoðun á verkaskiptingu þeirra, tilfærslu verkefna og breyttu rekstrarformi má ná fram aukinni hagræðingu í rekstri ríkisins.
Þá þarf jafnframt að fara skipulega yfir þau svið þar sem til greina kemur að ríkið bjóði út
þjónustu og loks hvort leggja megi niður einstakar stofnanir. Stefnt skal að því með þessum
aðgerðum að ná fram aukinni skilvirkni og sparnaði án þess að skerða samfélagsþjónustu.
Ríkisstofnunum hefur fjölgað á undanförnum áratugum og er tilhneigingin sú, að þrátt
fyrir að stofnanir séu í upphafi settar á laggirnar til að sinna afmörkuðum verkefnum, vaxa
þær að umfangi og útgjöld ríkisins um leið. Dæmi eru um að verksvið einstakra stofnana
skarist og jafnvel að stofnanir sem sinna sömu málaflokkum séu vistaðar í ólíkum ráðuneytum. Tímabært er að kanna hvar má ná fram samlegðaráhrifum og hvernig þekkingu megi
byggja upp og nýta betur í þágu samfélagsþjónustunnar. Einnig eru dæmi um að verkefni sem
tímabundið eiga að njóta opinbers stuðnings fari ítrekað á fjárlög undir safnliðum. Þannig
er margvísleg starfsemi rekin á ríkisfjárlögum ár eftir ár án þess að um eiginlegan ríkisrekstur sé að ræða. Almennt hlýtur að teljast óeðlilegt að starfsemi eða þjónusta sem að meira
eða minna leyti er rekin fyrir opinbert fé skuli rata í þennan farveg og er nauðsynlegt að finna
leiðir til að vinna gegn þessari þróun.
Samkvæmt skýrslu Verslunarráðs Íslands til Viðskiptaþings 2004 eru 40% ríkisstofnana
með færri en 20 ársverk og 22% þeirra með færri en 10 ársverk. Þannig eru um 50 ríkisstofnanir með færri en 10 ársverk og m.a. í því ljósi má segja að krafan um að fækka skuli ríkisstofnunum um að lágmarki 30 á næstu fjórum árum sé afar hófleg. Ljóst má vera að eftir því
sem einstakar stofnanir eru minni er almennt meiri óhagkvæmni í rekstri auk þess sem könnun fjármálaráðuneytisins á framkvæmd árangursstjórnunar hefur sýnt að stofnanir með færri
en 20 starfsmenn vinna síður að stefnumótun en fjölmennari stofnanir. Þá kom einnig fram í könnuninni að minni stofnanirnar vinni sjaldnar langtímaáætlanir, ársskýrslur og ársáætlanir
sem eru nauðsynleg tæki til að setja stofnunum mælanleg markmið. Þetta kemur ekki á óvart
því að líkt og á almennum markaði er ákveðin lágmarksstærð stofnana nauðsynleg til að þær
geti staðið undir lágmarkskröfum og þeim skyldum sem á þeim hvíla, t.a.m. um eftirlit með
fjárhag og samkvæmt stjórnsýslulögum. Ábendingar umboðsmanns Alþingis um að víða í
stjórnsýslunni gangi of hægt að færa vinnubrögð til samræmis við reglur stjórnsýslulaga sýna
að þörf er á því að byggja markvisst upp þekkingu og fagleg vinnubrögð í ríkisstofnunum.
Mun meiri líkur eru til þess að stærri og öflugari stofnanir geti sinnt þessu hlutverki sínu en
fáliðaðar stofnanir með allt niður í 1–5 starfsmenn.
Með breytingum á stjórnsýslulögum á árinu 2003 var stigið mikilvægt skref til þess að
gera stjórnvöldum kleift að taka upplýsingatæknina í sína þágu í samskiptum þeirra við almenning. Nú þegar er komið fram dæmi um sveitarfélag sem sett hefur sér metnaðarfull
markmið á grundvelli laganna. Síðar á árinu mun verða hægt að reka einstök erindi gagnvart
sveitarfélaginu með rafrænum hætti auk þess sem upplýsingar um gjöld og greiðslustöðu
verða aðgengilegar á netinu svo dæmi sé tekið. Augljóst er hversu mikið framfaraskref til
hagsbóta fyrir framtíðarsamskipti borgaranna við stjórnvöld hefur verið tekið með þessari
lagabreytingu. Hins vegar er ástæða til að ætla að fyrst um sinn verði það einungis hinar
stærri og öflugari einingar stjórnsýslunnar sem muni nýta sér þær framfarir sem orðið hafa
hvað þetta snertir. Smærri einingar skorti einfaldlega þrek til að vinna að slíkum framfaramálum auk þess sem lágmarks vél- og hugbúnaður, auk tækniþekkingar, þarf að vera til staðar til að takast á við verkefni af þessu tagi.
Í áðurtilvitnaðri skýrslu Verslunarráðs Íslands kemur fram að á Íslandi er ein ríkisstofnun
á hverja 1.250 íbúa en í Svíþjóð er ein stofnun á hverja 14.600 íbúa. Í Bretlandi er hlutfallið
ein stofnun á hverja 458.000 íbúa. Heildarfjöldi stofnana í Svíþjóð er 600 en 130 í Bretlandi
samkvæmt skýrslu Verslunarráðs. Vissulega er samanburður af þessu tagi ávallt torveldur
í ljósi þeirrar hagkvæmni sem aðrar þjóðir geta náð í krafti stærðar sinnar en engu að síður
er þetta vísbending, ásamt öðru sem tiltekið hefur verið, um að fjöldi stofnana hér á landi sé
óeðlilega mikill.
Lagt er til að áætlun um fækkun ríkisstofnana ásamt tillögum og ábendingum um hagkvæmustu leiðir fyrir ólíkar stofnanir liggi fyrir 1. maí 2005.