Hæstv. forseti. Ég vék að því fyrr í máli mínu að ég tæki heils hugar undir þau sjónarmið sem ég vitnaði til, að bregðast þyrfti snemma við vandamálum varðandi geðraskanir og af því yrði bestur árangur. Ég tek því undir orð hv. þm. Jónínu Bjartmarz að það getur verið erfitt og jafnvel ómögulegt að lagfæra þjónustu eða þjálfun sem ekki var veitt barni á réttum aldri eða á þeim aldri sem það þurfti á þjónustunni, þjálfuninni og leiðbeiningunni að halda. Þetta vildi ég ítreka vegna þess að eftir því sem ég hef kynnt mér málaflokkinn betur sýnist mér að sífellt fleiri mæli með því að reynt sé að takast á við vandamál geðfatlaðra nógu snemma, reyna að greina þau og takast á við þau á ungum aldri einstaklinganna með það að markmiði að ná meiri árangri og fá meira út úr einstaklingnum þegar lengra líður á ævina og koma viðkomandi einstaklingi í þjóðfélagið sem þjóðfélagsþegni sem getur starfað þar og lifað á sem heilbrigðastan hátt.

Þetta er gert með margvíslegum hætti eins og á sambýlum þar sem verið er að þjálfa fólk upp til þess að geta tekið þátt í þjóðfélaginu og koma því til þess þroska að það geti búið eitt og starfað í þjóðfélaginu okkur öllum til hagsbóta og sjálfum sér og sínum til ánægju. Undir þessi sjónarmið tek ég og held að mikið sé í það leggjandi að vinna að þessum málum snemma og leggja þannig grunninn fyrir framtíðina. Ég held að það hljóti þegar upp er staðið að færa þjóðfélagi okkar mestan ávinning og mestan árangur.

Ég vil hins vegar taka undir það sem fram kom í máli hæstv. ráðherra í morgun þegar hann talaði um notkun geðlyfja og hversu mikið væri notað af þeim í þjóðfélaginu og nefndi niðurgreiðslur ríkisins upp á 700–800 millj. Ég held að mjög ríkar ástæður og vandleg greining þurfi að vera áður en menn fara að nota geðlyf í miklum mæli og sú umræða sem fram fer í þjóðfélaginu um að börn séu ofvirk og sett á geðlyf o.s.frv. vekur manni ugg að sumu leyti. Maður spyr sig að því hversu eðlilegt það sé og hversu vönduð sú greining og meðferð sé sem mælir með því að börn séu sett á lyf þó þau séu kölluð ofvirk eða ofsafengin eða hafi viðbrögð sem slík.

Sá sem hér stendur man megnið af æsku sinni. Mér er nær að halda að púkarnir sem ólust upp með mér á Stakkanesinu á Ísafirði, sá hópur hefði aldeilis verið greindur ofvirkur á sínum árum og sumar þær athafnir sem við aðhöfðumst hefðu ekki verið taldar falla undir algjöra heilbrigði þess hóps. Sem betur fer hlutust ekki stórkostleg slys af, að vísu missti einn okkar nokkra fingur við sprengjutilræði á sjálfum sér. (Gripið fram í.) En þessir menn urðu allir, líka sá sem fingurna missti, góðir og gegnir borgarar þegar fram í sótti og ég held að enginn okkar hafi verið settur á lyf á þessum árum.

Það er því ýmislegt sem mér finnst þurfa að skoða vel, sérstaklega þegar verið er að beita lyfjum á mjög unga einstaklinga. Mér finnst að fara þurfi fram afar vönduð vinna og vönduð greining lækna og fagfólks áður en notkun geðlyfja hefst á mjög ungum einstaklingum í miklu magni. Ég tek þar af leiðandi undir þau orð sem hæstv. ráðherra vék að í morgun að full ástæða væri til að skoða notkun geðlyfja hér á landi og hversu mikið við nýtum af geðlyfjum.

Ég vil einnig, hæstv. forseti, víkja að vandamáli geðsjúkra fanga í máli mínu. Þar er auðvitað talsvert úrræðaleysi á ferðinni og ekki auðvelt að finna út hvar á að vista slíkt fólk. Það má líka halda því fram, eins og segir í ályktun Geðhjálpar, með leyfi forseta:

„Þess eru dæmi að geðdeildir neiti sjúklingum um vistun og meðferð sem er í senn mannréttindabrot og lögbrot. Dæmdum einstaklingi, sem gert hefur ítrekaðar tilraunir til sjálfsvíga innan fangelsisveggja, hefur verið neitað um aðgengi að nauðsynlegri geðheilbrigðisþjónustu en er þess í stað vistaður í einangrunarklefa í fangelsi.“

Síðan segja samtökin:

„Geðhjálp skorar á stjórnvöld að bæta til muna geðheilbrigðisþjónustu fanga. Samtökin fagna því að í undirbúningi er sérstök geðdeild sem ætlað er að sinna erfiðustu sjúklingum og benda á að bregðast verði við þegar í stað við þeim málum sem uppi eru nú.“

Hér er auðvitað verið að víkja að mjög alvarlegu máli og vandmeðförnu. Það er ekki einfalt að draga línurnar hvenær við erum að tala um geðsjúkt fólk og hvenær við erum að tala um fíkniefnaneytenda með geðraskanir eða geðveilu. Hvar liggja línurnar milli afbrotafólks í neyslu og afbrotamanna með geðveiki? Þær eru ekki skýrar og verða sjálfsagt aldrei skýrar og ekki auðvelt að finna réttu úrræðin fyrir þann hóp fólks. Hitt er algjörlega ljóst, því miður, að vandamálin sem tengjast aukinni fíkniefnaneyslu í þjóðfélagi okkar munu tengjast geðröskunum og geðveilum fólks í framtíðinni og þar af leiðandi mun þurfa sérstök vistunarúrræði fyrir slíkt fólk, oft á tíðum síbrotafólk.

Við höfum reynt að takast á við þetta vandamál með ýmsum hætti, m.a. með meðferðarstofnunum eins og Byrginu og Krýsuvík og mörgum fleiri stofnunum. En vandamálið er vel þekkt í þjóðfélagi okkar og okkur tekst ekki að takast á við það eins og vera þyrfti. Ég er ekki beinlínis að ásaka stjórnvöld í þessu máli, ég er bara að benda á að vandamálið er stórt og er ekki auðleyst. Það breytir því ekki að við þurfum að reyna að takast á við það með öllum mögulegum ráðum sem við teljum fær. Ég held að það sé mjög áhugavert að styðja samtök sem eru að takast á við fíkniefnameðferðir og meðferð fólks sem hefur lent í mikilli og langvarandi notkun fíkniefna.

Ég vék að sérúrræðum í máli mínu í morgun fyrir nemendur með geðraskanir og félagslegan vanda og vil láta það verða lokaorð mín við umræðuna að ég held að það verði bestur árangur af því að bregðast snemma við og koma fólki sem þarf á því að halda í réttan farveg með réttum úrræðum.