(Lagt fyrir Alþingi á 135. löggjafarþingi 2007–2008.)
1. gr.
Yfirstjórn.
Starfrækja skal Veðurstofu Íslands undir yfirstjórn umhverfisráðherra.
2. gr. Forstjóri.
Við Veðurstofu Íslands skal starfa forstjóri skipaður af ráðherra til fimm ára í senn.
Forstjóri skal hafa háskólamenntun sem nýtist í starfi.
Forstjóri ber ábyrgð á stjórn, rekstri og starfsskipulagi Veðurstofu Íslands gagnvart
ráðherra og gerir rekstraráætlanir fyrir hana. Forstjóri ræður annað starfsfólk stofnunarinnar.
3. gr. Verkefni.
Verkefni Veðurstofu Íslands skulu vera sem hér segir:
1.
að annast vöktun vegna náttúruvár og gefa út viðvaranir og spár um yfirvofandi hættu
af völdum veðurs og veðurtengdra þátta, jarðskjálfta, eldgosa, hlaupa, vatnsflóða og
ofanflóða;
2.
að sjá um rekstur veðurfræðilegra grunnkerfa og annast veðurþjónustu, sbr. lög um
veðurþjónustu;
3.
að annast almennar kerfisbundnar vatnamælingar í ám, stöðuvötnum, lónum, strandlónum, strandsjó og grunnvatni, þ.m.t. mælingar á rennsli, vatnshæð, vatnshita, aurburði
og öðrum eðlis- og efnafræðilegum eiginleikum vatns;
4.
að annast mælingar á snjóalögum og jöklabúskap og kortlagningu á ísalögum fallvatna
og stöðuvatna;
5.
að annast mælingar á hvers kyns jarðhræringum, jarðspennu, kvikuhreyfingum og
hægum jarðskorpuhreyfingum, auk þess að safna upplýsingum um eldgos og öskufall;
6.
að gera athuganir og mælingar á mengun í lofti, úrkomu og vatni;
7.
að annast langtímarannsóknir á vatnsauðlindinni, eðli hennar og skilyrðum til nýtingar
samkvæmt samningi við viðeigandi stjórnvöld;
8.
að annast skráningu, varðveislu og miðlun gagna á starfssviði stofnunarinnar;
9.
að kortleggja veðurfar landsins og fylgjast með loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra
á þá þætti náttúrunnar sem stofnunin á að vakta;
10.
að kortleggja stöðuvötn og vatnsfarvegi landsins og gera vatnafars- og flóðakort;
11.
að kortleggja jarðskjálftavirkni landsins og fylgjast með breytingum á jarðskjálftavirkni;
12.
að sinna verkefnum á sviði ofanflóðavarna, sbr. lög um varnir gegn snjóflóðum og
skriðuföllum;
13.
að vinna hættumat vegna náttúruhamfara að beiðni almannavarnayfirvalda eða annarra
stjórnvalda;
14.
að vinna að rannsóknum á starfssviðum stofnunarinnar er hafi það að höfuðmarkmiði
að auka þekkingu á ýmsum eðlisþáttum lofts, láðs og lagar, auka þekkingu á vatnafari,
veðurfari og jarðskjálftavirkni landsins, bæta þjónustuna og auka hæfni stofnunarinnar
til að láta í té upplýsingar í þágu atvinnulífs, öryggismála, sjálfbærrar nýtingar auðlinda
og annarra þarfa landsmanna;
15.
að annast samskipti við Alþjóðaveðurfræðistofnunina og önnur milliríkjasamskipti innan
verkahrings stofnunarinnar;
16.
að vera ráðuneytinu og öðrum stjórnvöldum til ráðgjafar um málefni á verksviði stofnunarinnar;
17.
önnur verkefni sem ráðherra felur stofnuninni sérstaklega.
4. gr. Fjármögnun og kostnaðargreining.
Kostnaður við starfrækslu Veðurstofu Íslands greiðist af fjárveitingum úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum. Veðurstofan aflar sér enn fremur tekna með sölu á þjónustu á verksviði
stofnunarinnar, sbr. 3. gr., og með þjónustugjöldum fyrir afgreiðslu gagna, svo sem ljósritun
eða aðra afritun, fjölföldun, úrvinnslu og dreifingu. Gjaldtaka skal taka mið af kostnaði og
byggjast á kostnaðargreiningu, sbr. 3. mgr. Ráðherra setur, að fengnum tillögum Veðurstofunnar, gjaldskrá fyrir veitta þjónustu og afgreiðslu gagna samkvæmt þessari málsgrein og
skal hún birt í B-deild Stjórnartíðinda.
Þann hluta starfsemi Veðurstofu Íslands sem rekinn er á viðskiptagrundvelli á samkeppnismarkaði skal skilja fjárhagslega frá öðrum þáttum rekstrarins og skal endurgjald
vegna hennar taka mið af markaðsverði. Veðurstofan skal setja viðmiðunargjaldskrá um þessi
verkefni og gefa hana út. Sala á þjónustu samkvæmt þessari málsgrein skal byggjast á samningum.
Veðurstofa Íslands skal greina kostnað allra verkefna, hvort sem fjármögnun byggist á
sértekjum eða framlögum úr ríkissjóði. Kostnaðargreining tekur til alls kostnaðar, þ.m.t.
kostnaðar vegna yfirstjórnar, sameiginlegrar þjónustu, húsnæðis, afskrifta og þróunar.
5. gr.
Afhending gagna.
Gögn sem Veðurstofa Íslands aflar fyrir opinbert fé af fjárlögum skulu vera aðgengileg
öllum án gjaldtöku enda brjóti afhending þeirra ekki gegn lögvernduðum rétti þriðja aðila eða
fari gegn reglum um gjaldtöku sem settar eru af erlendum eiganda gagna. Þó er heimilt að
innheimta afgreiðslukostnað, sbr. 1. mgr. 4. gr.
Heimilt er að semja svo um að gögn sem aflað er á grunni samninga skv. 2. mgr. 4. gr.
verði ekki gerð opinber eða afhent þriðja aðila nema í samráði við kaupanda þjónustunnar.
6. gr. Fagráð.
Umhverfisráðherra er heimilt, að tillögu forstjóra Veðurstofu Íslands, að skipa fagráð til
að vera forstjóra til ráðgjafar um starfsemi stofnunarinnar. Ráðherra setur í reglugerð nánari
ákvæði um skipan og hlutverk fagráðsins.
7. gr. Gildistaka.
Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2009. Frá sama tíma tekur til starfa ný stofnun, Veðurstofa
Íslands. Við gildistöku laga þessara er lögð niður stofnun með sama nafni sem starfrækt hefur verið samkvæmt lögum nr. 30/1985, um Veðurstofu Íslands. Einnig er lögð niður starfsemi vatnamælinga Orkustofnunar, sbr. 3. gr. laga nr. 87/2003, um Orkustofnun.
Við gildistöku laga þessara falla úr gildi lög nr. 30/1985, um Veðurstofu Íslands.
8. gr. Breytingar á öðrum lögum.
1.
3. gr. laga nr. 87/2003, um Orkustofnun, fellur niður.
2.
Í stað orðsins „veðurstofustjóri“ í 4. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1962, um almannavarnir,
kemur: forstjóri Veðurstofu Íslands.
Ákvæði til bráðabirgða.
1.
Starfsmönnum vatnamælinga Orkustofnunar og Veðurstofu Íslands sem eru í starfi við
gildistöku laga þessara skal boðið starf hjá hinni nýju stofnun með sömu ráðningarkjörum og áður giltu. Ákvæði 7. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna
ríkisins, gilda ekki um störf sem ráðið er í samkvæmt þessum tölulið.
2.
Þrátt fyrir ákvæði 7. gr. skal forstjóri Veðurstofu Íslands skipaður frá 1. ágúst 2008 og
skal hann frá þeim tíma vinna að undirbúningi gildistöku laga þessara í samráði við
umhverfisráðherra.
3.
Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 4. gr. hefur Veðurstofa Íslands frest til 1. júní 2011 til að
kostnaðargreina að fullu alla starfsemi stofnunarinnar.
Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.
Í lögum nr. 167/2007, um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan
Stjórnarráðs Íslands, er m.a. kveðið á um stofnun nýrrar stofnunar um verkefni Veðurstofu
Íslands og Vatnamælinga Orkustofnunar, sem taki til starfa innan stjórnsýslu umhverfisráðuneytisins eigi síðar en 1. janúar 2009. Var umhverfisráðherra falið að undirbúa sameiningu stofnananna á árinu 2008, m.a. að því er varðar nauðsynlegar lagabreytingar. Fyrsta
skref í þeim undirbúningi var að gera greiningu á núverandi starfsemi beggja stofnana, lýsa
helstu starfsþáttum, meta mikilvægi þeirra, hagræði af sameiningu og benda á æskileg ný
viðfangsefni sameinaðrar stofnunar. Til þessa verks voru fengnir þrír sérfræðingar, Einar
Sveinbjörnsson veðurfræðingur, Hákon Aðalsteinsson vatnalíffræðingur og Sveinbjörn
Björnsson eðlisfræðingur. Að höfðu samráði við Árna Snorrason, forstöðumann Vatnamælinga Orkustofnunar, og Magnús Jónsson veðurstofustjóra og fleiri starfsmenn stofnananna
skilaði sérfræðihópurinn ítarlegri álitsgerð um starfsemi stofnananna og kosti sameiningarinnar.
Í framhaldi af framangreindri greiningarvinnu skipaði umhverfisráðherra starfshóp þann
14. janúar 2008 til að leggja grunn að lagafrumvarpi um hina nýju stofnun. Í starfshópinn
voru skipuð: Magnús Jóhannesson, ráðuneytisstjóri í umhverfisráðuneytinu, formaður, Árni
Snorrason, forstöðumaður Vatnamælinga, Magnús Jónsson veðurstofustjóri, Hermann Sveinbjörnsson, sérfræðingur í umhverfisráðuneytinu, Ingibjörg Halldórsdóttir, lögfræðingur í
umhverfisráðuneytinu, og Þorsteinn Sæmundsson, sérfræðingur í umhverfisráðuneytinu. Sigurður H. Helgason, framkvæmdastjóri Stjórnhátta ehf., starfaði með starfshópnum að verkefninu. Auk þess sátu fundi starfshópsins Matthew J. Roberts, fyrir hönd Starfsmannafélags
Veðurstofu Íslands, og Gunnar Sigurðsson, fyrir hönd starfsmanna Vatnamælinga. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum í formi greinargerðar til umhverfisráðherra þann 7. mars
2008. Greinargerðin er birt í fylgiskjali við lagafrumvarp þetta. Samhliða vinnu starfshópsins
var í umhverfisráðuneytinu unnið að gerð frumvarpsins og er efni þess í samræmi við tillögur
starfshópsins.
Núverandi starfsemi Veðurstofu Íslands og vatnamælinga Orkustofnunar er margþætt.
Báðar stofnanir reka mælakerfi um allt land og beita svipaðri tækni til að safna gögnum með
samtímamælingum og vinna úr þeim langtímaraðir. Sameining mun styrkja mælingastarfsemi
og nýta betur þekkingu og sérhæft starfsfólk við öflun gagna og úrvinnslu þeirra. Nánari
samvinna vatna- og veðurmælinga getur einnig bætt athuganir þar sem mælingar á afrennsli
styðja úrkomumælingar og nýta má veðurfarsupplýsingar til að brúa bil þegar rennslismælingar eru ekki gerlegar. Samstarf Veðurstofu og vatnamælinga Orkustofnunar um vöktun
umbrota og flóða hefur skilað góðum árangri og rauntímavöktun eldgosa reynir á helstu fagsvið sameinaðrar stofnunar. Þar sem sólarhringsvöktun er rekin á Veðurstofu Íslands verður
öryggisvöktun auðveldari á fleiri sviðum náttúruvár en áður, svo sem sólarhringsvöktun á
vatnsflóðum, leysingaflóðum, viðburðaflóðum og eldgosum sem þeim tengjast. Þá getur hin
nýja stofnun orðið leiðandi í rannsóknum á loftslagsmálum og nauðsynlegum rannsóknum
fyrir vernd vatns og sjálfbæra nýtingu þess.
Í frumvarpinu er á því byggt að öll núverandi verkefni Veðurstofu Íslands og vatnamælinga Orkustofnunar færist yfir til nýrrar stofnunar. Auk fyrra hlutverks Veðurstofu Íslands
á sviði veðurathugana, jarðmælinga og öryggisvöktunar mun stofnunin annast almennar
rannsóknir á vatnafari og loftslagi og verða miðstöð umhverfisráðuneytisins í vöktun lofts,
vatns, jarðar og elds. Með sameiningu Veðurstofu Íslands og vatnamælinga Orkustofnunar
er stefnt að hagræðingu í starfi og styrkari samvinnu á öllum sviðum sem lúta að jarðskorpuhreyfingum, veðurfari og vatnafari, vöktun náttúru og viðbrögðum við náttúruvá. Sameinuð
stofnun hefur breiðara fagsvið og meiri styrk til að sinna ýmsum verkefnum í náttúru Íslands
sem fram til þessa hafa legið utangarðs. Nýja stofnunin mun styrkja umhverfisráðuneytið í
umsjón vatnsauðlinda samkvæmt alþjóðasamningum og í alþjóðasamstarfi sem Ísland hefur
gerst aðili að, jafnframt því að framfylgja evrópsku vatnatilskipuninni sem tekin hefur verið
upp hér á landi og nær til alls fersks vatns og strandsjávar.
Framkvæmd verkefna Veðurstofu Íslands hefur að verulegu leyti verið bundin í lögum og
reglugerðum. Helst má nefna lög nr. 30/1985, um Veðurstofu Íslands, lög nr. 142/2004, um
veðurþjónustu, og lög nr. 49/1997, um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, auk reglugerða sem settar hafa verið á grundvelli þessara laga. Starfsemi vatnamælinga Orkustofnunar
hefur hins vegar að litlu leyti verið bundin í lög. Í frumvarpinu er að finna almenna lýsingu
á verkefnum og lögbundnu hlutverki hinnar nýju stofnunar sambærilegt því sem verið hefur
í lögum nr. 30/1985, um Veðurstofu Íslands. Ljóst er að á vissum sviðum er æskilegt að sett
verði ítarlegri löggjöf um framkvæmd einstakra verkefna, svo sem á sviði vatnafarsrannsókna og vöktunar á náttúruvá, annarri en veðurtengdri náttúruvá, með sambærilegum hætti
og gert hefur verið í lögum um veðurþjónustu og lögum um varnir gegn snjóflóðum og
skriðuföllum. Er gert ráð fyrir því að á næstu missirum verði hafist handa við að undirbúa
lagasetningu á þessum sviðum.
Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Í ákvæðinu er kveðið á um starfrækslu hinnar nýju stofnunar. Lagt er til að hin nýja
stofnun beri heitið Veðurstofa Íslands þó að nafnið lýsi einungis einum af mörgum þáttum
í fjölbreyttri starfsemi hinnar nýju stofnunar. Nafn Veðurstofu Íslands á sér langa sögu, er
vel þekkt meðal þjóðarinnar og skipar ákveðinn sess í huga hennar. Er því lagt til að nafnið
verði varðveitt í heiti nýrrar sameinaðrar stofnunar.
Um 2. gr.
Í ákvæðinu er kveðið á um skipun forstjóra Veðurstofu Íslands og menntun hans, en gert
er ráð fyrir að hann hafi formlega lokið háskólaprófi í grein sem nýtist í starfi. Ekki er gert
ráð fyrir að sérstök stjórn komi að stjórnun stofnunarinnar en í 6. gr. frumvarpsins er heimild
til að skipa sérstakt fagráð forstjóra til ráðgjafar um málefni stofnunarinnar óski hann þess.
Um 3. gr.
Hér er lögbundnum verkefnum stofnunarinnar lýst. Gert er ráð fyrir að stofnunin annist
vöktun vegna náttúruvár og gefi út viðvaranir og spár um yfirvofandi hættu. Er gert ráð fyrir
auknu vægi þessarar vöktunar. Nú þegar gegnir stofnunin veigamiklu hlutverki á þessu sviði
og er í lögum um veðurþjónustu og lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum kveðið nánar á um hvernig þessari vöktun og viðvörunum skal háttað. Auk vöktunar og útgáfu
viðvarana vegna yfirvofandi snjóflóðahættu annast Veðurstofan samkvæmt lögum um varnir
gegn snjóflóðum og skriðuföllum gerð hættumats og rýmingaráætlana. Veðurstofa Íslands
vaktar enn fremur hættu af völdum jarðskjálfta og eldgosa og gefur út viðvaranir vegna
þeirra þó að henni hafi ekki verið falið það hlutverk með beinum hætti í gildandi lögum.
Svipuðu hlutverki hafa vatnamælingar Orkustofnunar enn fremur gegnt vegna hættu af
völdum vatnsflóða, einnig án beinnar lagaskyldu. Er hér lagt til að þetta hlutverk verði
lögfest. Áformað er að á næstu missirum verði sett sérstök lög um framkvæmd þessara verkefna.
Samkvæmt 2. tölul. skal Veðurstofan annast rekstur veðurfræðilegra grunnkerfa og annast
grunnþjónustu á sviði veðurþjónustu, sbr. lög um veðurþjónustu. Ákvæðið er efnislega eins
og 1. tölul. 3. gr. gildandi laga um Veðurstofu Íslands. Í 3. og 4. tölul. er lýst verkefnum sem
hingað til hefur verið sinnt af vatnamælingum Orkustofnunar. Nýtt er þó að gert er ráð fyrir
að stofnunin annist mælingar í strandsjó, en það er í samræmi við gildissvið vatnatilskipunar
Evrópusambandsins. Er gert ráð fyrir að stofnunin gegni veigamiklu hlutverki við framkvæmd þeirrar löggjafar þegar hún hefur verið innleidd í íslenskan rétt. Í 7. tölul. er fjallað
um það hlutverk sem vatnamælingar Orkustofnunar hafa hingað til annast samkvæmt samningi við Orkustofnun, þ.e. að annast langtímarannsóknir á vatnsauðlindinni, eðli hennar og
skilyrðum til nýtingar. Í 9.–11. er fjallað um kortlagningu á sviði stofnunarinnar. Nýtt er það
hlutverk stofnunarinnar að fylgjast með loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra á þá þætti sem
stofnunin á að vakta.
Um 4. gr.
Fjármögnun vatnamælinga Orkustofnunar annars vegar og Veðurstofu Íslands hins vegar
hefur verið mjög ólík. Meiri hluti fjármögnunar Veðurstofunnar hefur komið beint af fjárlögum en aðeins lítill hluti fjármögnunar vatnamælinga. Hins vegar kemur tiltölulega stór
hluti fjármögnunar vatnamælinga óbeint af fjárlögum á grundvelli samnings við Orkustofnun. Óbeint hefur Veðurstofan með sama hætti fengið opinberar fjárveitingar á grundvelli
þjónustusamnings við Ofanflóðasjóð, en þessir fjármunir eru verkefnatengdir og teljast til
sértekna Veðurstofunnar. Báðar stofnanir fá verulegar tekjur af sölu þjónustu. Um 28% fjármögnunar Veðurstofunnar eru vegna seldrar þjónustu og þá fyrst og fremst til Alþjóðaflugmálastofnunarinnar (ICAO). Þessi þjónusta er byggð á samningi Íslands og ICAO frá árinu
1948. Alls nema sértekjur Veðurstofu Íslands um 37% af veltu stofnunarinnar. Um 58% fjármögnunar vatnamælinga eru vegna sölu á þjónustu til orkufyrirtækja og annarra aðila. Hátt
hlutfall sértekna hjá vatnamælingum Orkustofnunar hefur þýtt að stofnunin hefur kostnaðargreint starfsemi sína mjög nákvæmlega og verðleggur þjónustu sína á grundvelli slíkrar
greiningar. Veðurstofan hefur ekki unnið slíka greiningu nema að hluta, enda er ytri fjármögnun að stærstum hluta bundin tilteknum aðföngum (tækjum og tilteknum mælingum)
fremur en afurðum. Lagt er til að fjármögnunin byggist fyrst um sinn á núverandi aðferðum
og verði því í upphafi mismunandi eftir viðfangsefnum. Hins vegar er full ástæða til að nýta
kosti samningsformsins við fjármögnun, byggða á gagnsærri greiningu kostnaðarþátta og
þjónustusamningum með svipuðum hætti og gert hefur verið við vatnamælingar Orkustofnunar og þróa starfsemina í þá átt eftir því sem tök eru á og hentugt þykir.
Í 1. mgr. er að finna gjaldtökuheimild fyrir stofnunina. Er stofnuninni heimilt að leggja
á þjónustugjald, annars vegar fyrir veitta þjónustu sem veitt er á grundvelli 3. gr. frumvarpsins og hins vegar fyrir afgreiðslu gagna, enda hafi stofnunin sérstakan kostnað af henni. Þessi
gjaldtaka lýtur gjaldskrá sem ráðherra staðfestir. Ef starfsemi sem gjaldtekið er fyrir er rekin
á samkeppnismarkaði skal gjaldtakan hins vegar taka mið af markaðsverði, sbr. 2. mgr. Þá
skal gerður sérstakur samningur um þjónustuna eða þjónustan veitt á grundvelli gjaldskrár
sem stofnunin setur. Í 3. mgr. er síðan ákvæði sem á rætur sínar að rekja til þeirrar aðferðafræði sem hefur verið viðhöfð við rekstur vatnamælinga Orkustofnunar, þ.e. að kostnaðargreina skuli öll verkefni stofnunarinnar. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða er stofnuninni
veittur frestur til 1. júní 2011 til að kostnaðargreina öll verkefni nýrrar stofnunar.
Um 5. gr.
Öflun og varðveisla gagna mun verða fyrirferðarmikil í hinni nýju stofnun. Gert er ráð
fyrir að frá upphafi verði út frá því gengið að öll þau gögn sem stofnunin aflar fyrir opinbert
fé af fjárlögum verði opin fyrir alla og gerð aðgengileg á opnum vef stofnunarinnar. Er það
í samræmi við gagnastefnu ríkisstjórnarinnar. Greiðslur komi aðeins til gegn þeim kostnaði
sem fer í það að afgreiða eða afhenda gögnin með öðrum hætti og þá að ósk notenda. Þó
getur stofnunin þurft að gera fyrirvara um afhendingu gagna í annarra eigu.
Um 6. gr.
Samkvæmt ákvæðinu er umhverfisráðherra heimilt að skipa sérstakt fagráð að ósk forstjóra Veðurstofu Íslands. Þar sem stofnunin er fyrst og fremst rannsóknar- og þjónustustofnun sem þjónar almenningi og stórum hópi viðskiptavina getur verið æskilegt að kalla til aðila
utan stofnunarinnar til að koma að stefnumótun varðandi fagleg málefni og vera stofnuninni
almennt til ráðgjafar um starfsemi hennar. Einungis er þó um heimildarákvæði að ræða.
Um 7. gr.
Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2009 sem er í samræmi við ákvæði laga nr.
167/2007, um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands.
Frá þeim tíma eru vatnamælingar Orkustofnunar lagðar niður og einnig eldri Veðurstofa Íslands sem starfrækt hefur verið samkvæmt lögum nr. 30/1985. Við verkefnum þessara stofnana tekur hin nýja stofnun frá og með gildistöku laganna.
Um 8. gr.
Í ákvæðinu eru lagðar til breytingar á tvennum lögum m.a. vegna færslu verkefna vatnamælinga frá Orkustofnun.
Um ákvæði til bráðabirgða.
Hér er kveðið á um rétt starfsmanna vatnamælinga Orkustofnunar og Veðurstofu Íslands
til starfa hjá hinni nýju stofnun, en við gildistöku laganna leggjast störf þeirra hjá vatnamælingum Orkustofnunar og Veðurstofu Íslands niður. Skv. 2. tölul. er ráðherra veitt heimild
til að ráða forstjóra stofnunarinnar frá 1. ágúst 2008 og fela honum að annast undirbúning
gildistöku laganna. Um skýringar á 3. tölul. vísast til athugasemda með 4. gr. frumvarpsins.
Fylgiskjal I.
Greinargerð starfshóps:
Sameining starfsemi Veðurstofu Íslands og Vatnamælinga í nýja stofnun.
(Umhverfisráðuneytið, mars 2008.)
1. Inngangur
Í lögum nr. 167/2007 um flutning verkefna innan Stjórnarráðsins, er m.a. kveðið á um
stofnun nýrrar stofnunar um verkefni Veðurstofu Íslands og Vatnamælinga, sem taki til starfa
innan stjórnsýslu umhverfisráðuneytisins eigi síðar en 1. janúar 2009.
Til að hrinda ofangreindum breytingum í framkvæmd skipaði umhverfisráðherra starfshóp
þann 14. janúar 2008 til að leggja grunn að lagafrumvarpi um hina nýju stofnun. Í starfshópinn voru skipuð:
*
Magnús Jóhannesson ráðuneytisstjóri, umhverfisráðuneyti, formaður.
*
Árni Snorrason forstöðumaður, Vatnamælingar.
*
Magnús Jónsson veðurstofustjóri, Veðurstofa Íslands.
*
Hermann Sveinbjörnsson sérfræðingur, umhverfisráðuneyti.
*
Ingibjörg Halldórsdóttir lögfræðingur, umhverfisráðuneyti.
*
Þorsteinn Sæmundsson sérfræðingur, umhverfisráðuneyti.
Sigurður H. Helgason, framkvæmdastjóri Stjórnhátta ehf, starfaði með starfshópnum að
verkefninu. Auk þess sátu fundi starfshópsins Matthew J. Roberts, fyrir hönd Starfsmannafélags Veðurstofu Íslands og Gunnar Sigurðsson, fyrir hönd starfsmanna Vatnamælinga.
Starfshópurinn hélt 8 fundi og skilaði tillögum sínum til ráðherra þann 7. mars 2008.
Undirbúningur verkefnisins hófst í lok síðasta árs með þarfagreiningu verkefna Veðurstofu og Vatnamælinga sem tók til helstu starfsþátta og mikilvægis þeirra, hagræðis við
sameiningu og ábendinga um æskileg ný viðfangsefni sameinaðrar stofnunar. Enn fremur var fjallað um helstu samstarfsaðila Veðurstofu og Vatnamælinga. Þarfagreiningin er fylgiskjal
með þessari greinargerð. Að vinnslu þarfagreiningarinnar unnu þrír sérfræðingar:
*
Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur.
*
Hákon Aðalsteinsson vatnalíffræðingur.
*
Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingur sem jafnframt var formaður hópsins.
Sérfræðihópurinn vann þarfagreininguna í samráði við Árna Snorrason forstöðumann
Vatnamælinga Orkustofnunar og Magnús Jónsson veðurstofustjóra. Einnig hafði hópurinn
samráð við ýmsa starfsmenn stofnananna og voru drög að álitsgerðinni kynnt starfsmönnum
Veðurstofu og Vatnamælinga á fundum í desember 2007. Að fengnum ábendingum og endurbótum að loknum þessum fundum var þarfagreiningunni skilað til umhverfisráðuneytisins
14. desember sl.
Sérfræðihópurinn mælir með því á grundvelli þarfagreiningarinnar að starfsemi Veðurstofu Íslands og Vatnamælinga Orkustofnunar verði sameinuð í nýrri stofnun. Auk þeirra
rannsókna og vöktunar sem nú fer fram á vegum þessara stofnana ætti að gera hinni nýju
stofnun kleift að stunda rannsóknir á sviði loftslagsmála og verndar vatns og sjálfbærri nýtingu þess. Hópurinn taldi mikilvægt að styrkja lagasetningu um vatnafar og jarðvá til samræmis við lög um veðurþjónustu og snjóflóð og skriðuföll.
Sérfræðihópurinn lagði fram ýmis rök fyrir sameiningu starfsemi Veðurstofu og Vatnamælinga og tekur starfshópurinn undir þau. Margvíslegir kostir fylgja sameiningunni bæði
faglegir og rekstrarlegir. Má í þessu samhengi einkum nefna að sameiningin getur:
*
Bætt þjónustu og styrkt samvinnu á öllum sviðum sem lúta að vöktun náttúru og viðbrögðum við náttúruvá, þ.m.t. jarðskorpuhreyfingum, veðurfari og vatnafari.
*
Breikkað og styrkt faglega hæfni og aukið möguleika til að sinna ýmsum verkefnum
varðandi náttúru Íslands sem fram til þessa hafa legið utangarðs.
*
Styrkt umhverfisráðuneytið í umsjón vatnsauðlinda samkvæmt alþjóðasamningum og
í alþjóðasamstarfi sem Ísland hefur gerst aðili að og jafnframt bætt forsendur til að
framfylgja evrópsku vatnatilskipuninni sem tekin hefur verið upp hér á landi og nær til
alls fersks vatns og strandsjávar.
*
Eflt rannsóknir á loftslags/veðurfarsbreytingum og styrkt faglega ráðgjöf fyrir stjórnvöld
á því sviði.
*
Tryggt vörslu gagna um vatnafar, veðurfar og jarðskorpuhreyfingar og bætt aðgengi
almennings og fyrirtækja að þessum gagnagrunnum.
*
Skapað öflugri og áhugaverðari vinnustað og gefið starfsmönnum aukin tækifæri til
þróunar í starfi.
*
Stuðlað að hagræðingu, t.d. í rekstri mælingakerfa, gagnagrunna og ýmiss konar upplýsingakerfa, auk almennrar hagræðingar í sameiginlegri þjónustu og stjórnun.
2. Hlutverk Veðurstofunnar og Vatnamælinga
Sameinuð stofnun tekur við starfsemi Veðurstofu Íslands og Vatnamælinga. Rétt þykir
að minna hér á helstu núverandi hlutverk, verkefni og skyldur þeirra.
2.1 Verkefni Veðurstofu Íslands
Samkvæmt lögum um Veðurstofu Íslands nr. 30/1985 skulu verkefni Veðurstofunnar vera
sem hér segir:
1.
að sjá um rekstur grunnkerfa og annast grunnþjónustu á sviði veðurþjónustu, sbr. lög um
veðurþjónustu;
2.
að annast verkefni á sviði ofanflóðavarna, sbr. lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum;
3.
að annast jarðskjálftamælingar og úrvinnslu þeirra og safna upplýsingum um jarðskjálfta
og hægar jarðskorpuhreyfingar tengdar jarðskjálftum; enn fremur að safna upplýsingum
um eldgos og öskufall þegar ástæða þykir til;
4.
að gera athuganir og mælingar á mengun í lofti og úrkomu;
5.
að fylgjast með framförum og þróun í veðurfræði og öðrum fræðigreinum á starfssviði
sínu og vinna að rannsóknum á þeim er hafi það að höfuðmarkmiði að auka þekkingu
á veðurfari landsins, bæta veðurþjónustuna og auka hæfni stofnunarinnar til að láta í té
upplýsingar í þágu atvinnulífs, öryggismála og annarra þarfa landsmanna;
6.
að annast samskipti við Alþjóðaveðurfræðistofnunina, svo og önnur milliríkjasamskipti
innan verkahrings Veðurstofunnar;
7.
annað það er ráðherra kann að ákveða að falli undir verksvið Veðurstofunnar.
Í reglugerð um Veðurstofu Íslands nr. 367 frá 1996 er nánar kveðið á um útfærslu einstakra verkefna hennar. Þar er helstu verkefnum Veðurstofunnar lýst svo:
1.
Veðurstofa Íslands gerir veðurspár fyrir Ísland og skilgreind hafsvæði umhverfis landið
og sendir út sérstakar viðvaranir um yfirvofandi óveður. Einnig sér stofnunin um flugveðurþjónustu á flugvöllum og á flugleiðum í samræmi við óskir flugmálayfirvalda og
samkvæmt alþjóðlegum reglum og samþykktum. Stofnunin vaktar hættu á snjóflóðum,
aurskriðum, jarðskjálftum, eldgosum, sjávarflóðum og ísingu svo og hafísútbreiðslu og
sendir út viðvaranir og upplýsingar til að draga úr hættu á manntjóni og öðrum skaða.
Stofnunin veitir almenningi, atvinnulífi og stjórnvöldum ráðgjöf og þjónustu þar sem
sérþekking hennar kemur að notum, svo sem vegna skipulagsmála, mannvirkjagerðar,
ofanflóðavarna og áætlanagerðar. Stofnunin miðlar rauntímaveðurupplýsingum til innlendra notenda og dreifir slíkum upplýsingum til alþjóðanota í samræmi við skuldbindingar gagnvart Alþjóðaveðurfræðistofnuninni.
2.
Veðurstofa Íslands aflar veðurfræðilegra gagna með rekstri veðurstöðvakerfis á landi
og sjó. Þá annast stofnunin mælingar á ýmsum efnum í andrúmslofti og úrkomu, m.a.
vegna alþjóðlegra skuldbindinga og vegna rannsókna á veðurfarsbreytingum, ósoneyðingar og dreifingar þrávirkra lífrænna efna, þungmálma og annarra skaðlegra efna í andrúmslofti.
Stofnunin skal með rekstri stöðvakerfis mæla jarðhræringar og afla gagna um jarðskjálfta, eldgos og öskufall og sér um sértækar mælingar vegna ofanflóðahættu og söfnun gagna um snjóflóð og skriðuföll. Stofnunin annast þjálfun athugunarmanna á landi
og sjó og snjóflóðaeftirlitsmanna með sérstakri kennslu og endurmenntun.
3.
Veðurstofa Íslands stundar rannsóknir á veðurfari landsins, ofanflóðum, hegðun hafíss
og í veðurfræði almennt, á sviði jarðeðlisfræði og annarra fræðigreina sem eru á starfssviði stofnunarinnar.
Stofnunin annast gerð hættumats vegna snjóflóðahættu og hættu á jarðskjálftum auk
hættumats á hverri þeirri náttúruvá sem stofnuninni er ætlað að vakta.
Stofnunin vinnur að úrvinnslu- og rannsóknaverkefnum fyrir stjórnvöld, stofnanir,
fyrirtæki og einstaklinga auk annarra verkefna sem umhverfisráðherra ákveður að fengnum tillögum eða að höfðu samráði við veðurstofustjóra.
Stofnunin tekur þátt í alþjóðlegri rannsóknastarfsemi með sérstakri áherslu á veðurþjónustu, hnattræn loftslagsvandamál og eflingu þekkingar innan þeirra greina sem
tengjast starfssviði hennar.
Sérstök lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum voru sett árið 1997 og önnur
sérlög um veðurþjónustu voru sett árið 2004 og er hlutverki og verkefnum Veðurstofunnar
í þessum málaflokkum lýst nokkuð ýtarlega í þessum lögum. Ýmsar reglugerðir hafa síðan
verið settar um einstaka þætti ofanflóðamála, svo sem hættumat. Engin sérlög eða reglugerð
hafa verið sett um jarðvá, en að því hefur verið stefnt af hálfu stjórnvalda frá því að lög um
veðurþjónustu tóku gildi.
2.2 Verkefni Vatnamælinga
Engin sérstök lög hafa verið sett um starfsemi Vatnamælinga en þær hafa frá setningu
orkulaga nr. 58/1967 verið deild í Orkustofnun. Í lögum um Orkustofnun nr. 87/2003 segir
í 3. gr.:
Starfsemi vatnamælinga Orkustofnunar skal rekin sem sjálfstæð eining og vera fjárhagslega aðgreind frá annarri starfsemi stofnunarinnar. Skal einingin standa undir þeim
kostnaði sem af starfsemi hennar hlýst með sölu á þjónustu.
Í reglugerð um Orkustofnun nr. 308/2004 er helstu verkefnum Vatnamælinga lýst svo í
8. gr.:
1.
að annast langtímarannsóknir á vatnafari og rannsóknir á vatnsauðlindinni, eðli hennar
og skilyrðum til nýtingar samkvæmt samningi við þá, sem slíkar rannsóknir kosta, þ. á
m. orkumálasvið stofnunarinnar, orkufyrirtæki o.fl.,
2.
að vinna að sérstökum verkefnum fyrir orkumálasvið, sem miða að því að uppfylla hlutverk þess,
3.
aðrar rannsóknir á umhverfis- og auðlindasviði sem fallið geta að hlutverki Vatnamælinga,
4.
að markaðsfæra þekkingu Orkustofnunar í vatnafarsrannsóknum, enda sé ekki tekin
meiri áhætta en samrýmist fjárhagslegri getu Vatnamælinga,
5.
að finna upp, þróa og aðlaga aðferðir og tæki til rannsókna á vatnafari í samræmi við
fjárhag Vatnamælinga hverju sinni.
Þessi verkefni rækja Vatnamælingar m.a. með því:
*
að hafa í þjónustu sinni hæfa sérfræðinga með nægilega fagþekkingu og viðhalda henni.
*
að hafa tiltækan tækjabúnað, sem nauðsynlegur er til að beita fremstu rannsóknartækni,
eftir því sem fjárhagur leyfir og við verður komið á hverjum tíma.
*
að taka þátt í samstarfi á sviði vatnafræða í umboði orkumálastjóra.
Verkefni sem Vatnamælingar annast, fyrir orkumálasvið sem og aðra, skulu standa undir
sér fjárhagslega og verðlagning taka mið af markaðsverði, þegar slíkt á við. Rekstrarafgangi
Vatnamælinga skal í samráði við orkumálastjóra ráðstafa til að efla rannsóknarfærni Vatnamælinga.
Auk rannsókna á vatnafari og vatnsauðlindinni með orkunýtingu í huga hafa Vatnamælingar stundað almennar rannsóknir á umhverfis- og auðlindasviði í samvinnu við Veðurstofu
Íslands, Háskóla Íslands, orkufyrirtæki, og norrænar vatna- og veðurfræðistofnanir.
3. Hlutverk og verkefni sameinaðrar stofnunar
Með sameiningu Veðurstofunnar og Vatnamælinga er ekki aðeins stefnt að samrekstri
núverandi verkefna, heldur einnig að því að móta hlutverk stofnunarinnar með nýjum og
heildstæðum hætti, þannig að tryggt sé að starfssvið og verkefni verði samþætt með það að
markmiði að efla starfsemina. Jafnframt að styrkja nýjar áherslur og skerpa á eldri verkefnum. Hér eru einkum um að ræða rannsóknir og ráðgjöf vegna loftslagsbreytinga og markvissari vöktun og kortlagningu á náttúruvá. 3.1 Hlutverk
Starfshópurinn vann sérstaka lýsingu á tilgangi, hlutverkum, viðfangsefnum, gildum og
áherslum sameinaðrar stofnunar, sbr. yfirlit í mynd 1. Hér verður gerð grein fyrir þessum
þáttum en ítarlegri lýsingu er að finna í fylgiskjali.
Tilgangur stjórnvalda með starfrækslu stofnunarinnar er að skapa forsendur fyrir öryggi
almennings og eigna, samfélagslegri hagkvæmni, sjálfbærri nýtingu náttúrunnar og almennri
þekkingaröflun á starfssviði hennar.
Viðfangsefni stofnunarinnar beinast að eðlisþáttum jarðarinnar, þ.e. lofti, vatni, snjó og
jöklum, jörð og hafi. Unnið er að fjölbreyttum verkefnum sem tengjast meðal annars veðri,
hafís, mengun í lofti og úrkomu, ofanflóðum, jarðskjálftum, eldvirkni, hniki á yfirborði jarðar, vatnafari, jöklabúskap, hlaupum og flóðum.
Hlutverk stofnunarinnar er að vakta eðlisþætti lofts, láðs og lagar með öflun, varðveislu,
úrvinnslu og miðlun upplýsinga í formi tímaraða og korta, spáa, viðvarana, almennra ráðlegginga og í tengslum við þjónustu og upplýsingamiðlun. Nánar tiltekið fela þessi hlutverk
í sér:
*
Öflun upplýsinga þar sem áhersla er á:
–
Kerfisbundnar athuganir og mælingar.
–
Ýmsar sérmælingar og landfræðileg gögn.
–
Erlenda gagnabanka.
–
Fjarkönnunargögn.
*
Varðveislu upplýsinga sem miðast við:
–
Skráningu.
–
Samtíma- og langtímagögn.
–
Notkun landupplýsingakerfa.
–
Gagnasöfn og gagnagrunna.
*
Úrvinnslu upplýsinga og rannsóknir sem einkum taka til:
–
Greiningu og túlkun gagna.
–
Spáa og viðvarana um náttúruvá og hættuástand.
–
Úrvinnslu gagna vegna skipulags, mannvirkjagerðar, áhættumats og viðbragðsáætlana.
–
Rannsókna.
*
Miðlun upplýsinga og þjónusta við notendur sem eru:
–
Almenningur.
–
Stjórnvöld.
–
Viðskiptavinir, svo sem stofnanir og fyrirtæki.
–
Innlendir og erlendir samstarfsaðilar.
Mynd 1. Yfirlit yfir tilgang, hlutverk, viðfangsefni, gildi og áherslur sameinaðrar stofnunar.
Í starfsemi sinni leggur stofnunin áherslu á að starfa á kerfisbundinn og skilvirkan hátt og
með viðurkenndum gæðum í þjónustu sinni við stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki og almenning.
Skipta má áherslum í fjóra meginþætti:
*
Kerfisbundin vinnubrögð.
*
Skilvirkni og hagkvæmni.
*
Viðurkennd og vottuð gæði.
*
Góð þjónusta við notendur.
3.2 Verkefni
Lagt er til að lögbundin verkefni sameinaðrar stofnunar verði sem hér segir:
1.
að annast vöktun vegna náttúruvár og gefa út viðvaranir og spár um yfirvofandi hættu
af völdum veðurs og veðurtengdra þátta, jarðskjálfta, eldgosa, hlaupa og vatnsflóða;
2.
að sjá um rekstur veðurfræðilegra grunnkerfa og annast veðurþjónustu, sbr. lög um
veðurþjónustu;
3.
að annast almennar kerfisbundnar vatnamælingar í ám, stöðuvötnum, lónum, strandlónum, strandsjó og grunnvatni, þar með talið mælingar á rennsli, vatnshæð, vatnshita,
aurburði og öðrum eðlis- og efnafræðilegum eiginleikum vatns, ásamt skráningu og
varðveislu slíkra gagna;
4.
að annast mælingar á snjóalögum og jöklabúskap og kortlagningu á ísalögum fallvatna
og stöðuvatna;
5.
að annast mælingar á hvers kyns jarðhræringum, jarðspennu, kvikuhreyfingum og hægum jarðskorpuhreyfingum, auk þess að safna upplýsingum um eldgos og öskufall;
6.
að gera athuganir og mælingar á mengun í lofti, úrkomu og vatni;
7.
að annast langtímarannsóknir á vatnsauðlindinni, eðli hennar og skilyrðum til nýtingar.
8.
að kortleggja veðurfar landsins og fylgjast með loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra
á þá þætti náttúrunnar sem stofnunin á að vakta;
9.
að kortleggja stöðuvötn og vatnsfarvegi landsins og gera vatnafars- og flóðakort;
10.
að kortleggja jarðskjálftavirkni landsins og fylgjast með breytingum á jarðskjálftavirkni;
11.
að sinna verkefnum á sviði ofanflóðavarna, sbr. lög um varnir gegn snjóflóðum og
skriðuföllum;
12.
að vinna hættumat vegna náttúruhamfara að beiðni almannavarnayfirvalda eða annarra
stjórnvalda;
13.
að vinna að rannsóknum á starfssviðum stofnunarinnar er hafi það að höfuðmarkmiði
að auka þekkingu á ýmsum eðlisþáttum lofts, láðs og lagar, auka þekkingu á vatnafari,
veðurfari og jarðskjálftavirkni landsins, bæta þjónustuna og auka hæfni stofnunarinnar
til að láta í té upplýsingar í þágu atvinnulífs, öryggismála, sjálfbærrar nýtingar auðlinda
og annarra þarfa landsmanna;
14.
að annast samskipti við Alþjóðaveðurfræðistofnunina og önnur milliríkjasamskipti innan
verkahrings stofnunarinnar;
15.
að vera ráðuneytinu og öðrum stjórnvöldum til ráðgjafar um málefni á verksviði stofnunarinnar;
16. önnur verkefni sem ráðherra felur stofnuninni sérstaklega.
4. Fjármögnun og rekstur 4.1 Fjármögnun
Fjármögnun Vatnamælinga annars vegar og Veðurstofu hins vegar er mjög ólík eins og
fram kemur í töflu 1.1
Tafla 1. Fjármögnun Vatnamælinga og Veðurstofu.
Fjármögnun
Veður-
stofa
Hlutfall
Vatna-
mælingar
Hlutfall
Samtals
Hlutfall
Beinar fjárveitingar
624
63%
31
8%
656
47%
Samningur við aðra ríkisstofnun
72
7%
135
35%
207
15%
Seld þjónusta innanlands
62
6%
188
48%
250
18%
Seld þjónusta erlendis
218
22%
37
9%
255
18%
Styrktarsjóðir o.fl.
20
2%
0
0%
20
1%
Samtals
996
100%
391
100%
1.388
100%
Þar af fjárveitingar
624
63%
31
8%
656
47%
Þar af sértekjur
372
37%
360
92%
732
53%
Upphaflega af fjárlögum
696
70%
166
42%
863
62%
Um 63% fjármögnunar Veðurstofunnar kemur beint af fjárlögum en aðeins 8% fjármögnunar Vatnamælinga. Hins vegar kemur tiltölulega stór hluti fjármögnunar Vatnamælinga (um
35%) óbeint frá fjárlögum á grundvelli samnings við Orkustofnun. Samsvarandi fjármögnun
Veðurstofunnar á grundvelli samnings við Ofanflóðasjóð er um 7%.
Samtals skiptist fjármögnun stofnananna nokkuð jafnt á milli fjárveitinga og sértekna.
Hins vegar er hlutfall fjármögnunar af fjárlögum um 62% þegar bæði er horft til beinna fjárveitinga og fjármuna af fjárlögum sem renna til stofnananna á grundvelli samninga við aðrar
ríkisstofnanir.
Báðar stofnanir fá verulegar tekjur af sölu þjónustu. Um 28% fjármögnunar Veðurstofunnar er vegna seldrar þjónustu og þá fyrst og fremst til Alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Um
58% fjármögnunar Vatnamælinga er vegna sölu á þjónustu til orkufyrirtækja og annarra
aðila.
Hátt hlutfall sértekna hjá Vatnamælingum hefur þýtt að stofnunin hefur kostnaðargreint
starfsemi sína mjög nákvæmlega og verðleggur þjónustu sína á grundvelli slíkrar greiningar.
Veðurstofan hefur ekki unnið slíka greiningu nema að hluta, enda er ytri fjármögnun að
stærstum hluta bundin tilteknum aðföngum (tækjum og tilteknum mælingum) fremur en
afurðum.
Ólík fjárhagsleg uppbygging Veðurstofu íslands og Vatnamælinga þýðir að ekki er einfalt
að finna eitt rekstrarlíkan sem hentar sameinaðri stofnun. Af þessum ástæðum voru skoðaðir
nokkrir valkostir um rekstrarlíkan:
1.
Fjármögnun að mestu leyti af fjárlögum. Þetta myndi þýða að hluti núverandi framlaga
frá Orkustofnun og Ofanflóðasjóði myndu renna beint til stofnunarinnar. Sértekjur
myndu þá nema u.þ.b. þriðjungi af rekstrarumfangi.
2.
Fjármögnun sem að mestu byggir á óbreyttum aðferðum. Þetta myndi þýða að aðferðir
við fjármögnun yrðu fjölbreyttar og ólíkar eftir viðfangsefnum.
3.
Öll fjármögnun stofnunarinnar verði á grundvelli samninga við opinbera aðila eða einkaaðila. Þessi aðferð þýðir að skilgreina verður hvaða aðili er eðlilegur kaupandi að ólíkum tegundum þjónustu.
Ljóst er að þessar aðferðir hafa hver um sig bæði kosti og galla. Að mati starfshópsins er
ekki ástæða til þess að hverfa frá núverandi fyrirkomulagi varðandi þann hluta fjármögnunar
sem byggir á samningum við aðra ríkisaðila. Hins vegar er einnig ljóst að ekki eru við núverandi aðstæður forsendur til að öll fjármögnun hinnar nýju stofnunar byggi á samningum.
Má í þessu sambandi nefna að erfitt er án frekari aðgerða og verkaskiptingar innan stjórnsýslunnar að finna eðlilega fjármögnunaraðila og viðsemjanda fyrir hluta viðfangsefna nýrrar
stofnunar. Í dag kemur langstærstur hluti sértekna eða seldrar þjónustu frá opinberum stofnunum, opinberum sjóðum, alþjóðastofnunum eða fyrirtækjum í opinberri eigu.
Niðurstaðan er því sú að fjármögnunin byggi fyrst um sinn á núverandi aðferðum. Hins
vegar er full ástæða til að nýta kosti samningsformsins við fjármögnun, byggða á gagnsærri
greiningu kostnaðarþátta og þjónustusamningum með svipuðum hætti og gert hefur verið á
Vatnamælingum og þróa starfsemina í þá átt eftir því sem tök eru á og hentugt þykir. Telur
starfshópurinn að mikil samlegð og hagræðing felist í því að samræma strax alla mælingastarfsemi hinnar nýju stofnunar og samningsforminu við þann rekstur stofnunarinnar. Forsenda þess að þetta sé unnt er að kostnaður allra viðkomandi verkefna verði gerður gagnsær
með samræmdum aðferðum. Þetta kallar á kerfisbundna kostnaðargreiningu allra verkefna.
Einnig að umsýsla útseldrar þjónustu og þjónustu sem er fjármögnuð af fjárlögum verði samræmd í þeim mæli sem unnt er. Með þessu móti skapar stofnunin sér forsendur til að auka
þátt fjármögnunar með samningum.
4.2 Rekstrarform
Náin tengsl eru milli fjármögnunar og rekstrarforms. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 88/1997
um fjárreiður ríkisins skulu ríkisstofnanir sem sinna starfsemi er að stærstum hluta er fjármögnuð af almennum skatttekjum teljast til A-hluta fjárlaga. Því er ótvírætt að sameinuð
stofnun verður í A-hluta við núverandi fjármögnun.
Til B-hluta fjárlaga teljast ríkisfyrirtæki er starfa á markaði og standa að öllu eða verulegu
leyti undir kostnaði við starfsemi sína með tekjum af sölu á vöru eða þjónustu til almennings
og fyrirtækja, hvort sem er í samkeppni eða í skjóli einkaréttar. Verði fjármögnun í auknum
mæli á grundvelli samninga og sértekna kunna síðar meir að skapast möguleikar á því að
hægt verði að breyta stofnuninni í ríkisfyrirtæki á B-hluta fjárlaga.
4.3 Gagnamál
Öflun og varðveisla gagna mun verða fyrirferðarmikil í hinni nýju stofnun. Það er álit
starfshópsins að eðlilegt sé að frá upphafi verði út frá því gengið að öll þau gögn sem stofnunin aflar fyrir opinbert fé af fjárlögum verði opin fyrir alla og greiðslur komi aðeins til gegn
þeim kostnaði sem fer í það að afgreiða eða afhenda gögnin hverju sinni. Er þetta í samræmi
við gagnastefnu ríkisstjórnarinnar. Þó getur stofnunin þurft að gera fyrirvara um afhendingu
gagna í annarra eigu.
4.4 Samstarfsaðilar og viðskiptavinir
Samstarf við ýmsa aðila og viðskiptavini mun verða mikilvægur þáttur í starfsemi hinnar
nýju stofnunar. Samstarfið felst einkum í gagnkvæmum skiptum á upplýsingum og þekkingu
og samstarfsverkefnum á sviði rannsókna og þróunar. Verulegur hluti tekna stofnunarinnar
mun koma frá viðskiptavinum sem kaupa þjónustu á grundvelli samninga.
Innanlands á stofnunin í samstarfi við ýmsar ríkisstofnanir, opinber fyrirtæki og sveitarfélög og í rannsóknasamstarfi við ýmsa háskóla. Helstu viðskiptavinir stofnunarinnar eru
opinberar stofnanir, orkufyrirtæki, sveitarfélög, Vegagerðin og ýmsir framkvæmdaaðilar,
fjölmiðlar, Ofanflóðasjóður og Alþjóðaflugmálastofnunin.
Meðal erlendra samstarfsaðila má nefna aðrar veðurstofur og vatnafræðistofnanir í
Evrópu, háskóla, ýmsar jarðvísindastofnanir, Evrópsku reiknimiðstöðina, ECMWF, Veðurgervihnattastofnun Evrópu, EUMETSAT, Veðurfræðistofnun Evrópu, EUMETNET o.fl. Þá
annast stofnunin samskipti við Alþjóðaveðurfræðistofnunina WMO og ýmsar aðrar alþjóðlegar stofnanir sem starfa á verksviði stofnunarinnar.
5. Sameinuð stofnun 5.1 Staða stofnunar og stjórnun
Lagt er til að hin sameinaða stofnun starfi undir yfirstjórn ráðherra og að skipaður verði
forstjóri sem beri ábyrgð á stjórn, rekstri og starfsskipulagi stofnunar gagnvart ráðherra.
Forstjóri gerir rekstraráætlanir fyrir stofnunina og ræður annað starfsfólk hennar.
Ekki er lagt til að skipuð verði stjórn yfir stofnunina, og er sú afstaða í samræmi við
stefnu umhverfisráðuneytisins um stjórnfyrirkomulag A-hluta stofnana. Hins vegar er lagt
til að í lögum um stofnunina verði heimildarákvæði sem geri ráðherra kleift að tilnefna, samkvæmt tillögu forstjóra, fagráð sem skuli vera forstjóra til ráðgjafar um starfsemi stofnunarinnar.
5.2 Starfsstöðvar
Höfuðstöðvar Veðurstofunnar eru við Bústaðaveg en Vatnamælingar eru til húsa í Orkugarði í Reykjavík. Unnið er að því að finna starfseminni sameiginlegt húsnæði en slíkt er forsenda fullrar samþættingar og bestu nýtingar á þeim mannauði sem stofnanirnar búa við í
dag.
Veðurstofan rekur starfsstöðvar á Akureyri og Ísafirði og hefur starfsemi þeirrar síðarnefndu verið efld á undanförnum árum með umtalsverðum stuðningi stjórnvalda. Stofnunin
nýtur einnig starfskrafta veðurathugunarmanna og gæslumanna með jarðskjálftamælum vítt
og breitt um landið. Vatnamælingar ráku tímabundna starfsstöð á Egilsstöðum í tengslum við
undirbúning og byggingu Kárahnjúkavirkjunar.
Gert er ráð fyrir að hin nýja stofnun verði með starfsstöðvar á Ísafirði og Akureyri en
sameining starfseminnar skapar bættar rekstrarlegar forsendur til að efla starfsemina þar og
jafnvel reka fleiri starfsstöðvar utan höfuðborgarsvæðisins.
5.3 Heiti nýrrar stofnunar
Ýmis álitamál komu upp í umræðum um heiti hinnar nýju stofnunar og fékk ekkert eitt
mál eins mikla umræðu í starfshópnum og það hvað skyldi vera nafn hinnar nýju stofnunar.
Í þessu sambandi voru einkum nefnd tvo andstæð sjónarmið:
*
Að huga að hefðinni bæði með tilliti til sögunnar og þess að Veðurstofa Íslands er vel
þekkt meðal þjóðarinnar og skipar ákveðinn sess í huga hennar. Samkvæmt þessu væri
rétt að halda heitinu Veðurstofa Íslands eða Veðurstofa á hinni nýju stofnun.
*
Að leggja áherslu á að um nýja stofnun sé að ræða sem fá víðtækara hlutverk og því
muni nýtt nafn undirstrika nýja framtíðarsýn með breyttum áherslum og verkefnum.
Einnig það sjónarmið að heiti stofnunarinnar skipti máli við sameininguna og geri öllum
starfsmönnum kleift að samsama sig nýrri stofnun. Voru lagðar fram ýmsar tillögur að
nýju heiti en ekki voru gerðar tillögur að tilteknu heiti.
Starfshópurinn var ekki einhuga um tillögu að heiti stofnunarinnar og vísar því til umhverfisráðherra að ákveða um nafn hinnar nýju stofnunar.
5.4 Undirbúningur og framkvæmd sameiningar
Hin nýja stofnun verður meðal stærri stofnana ríkisins með um 130 starfsmenn auk veðurathugunarmanna og annarra starfsmanna á landsbyggðinni sem er nokkuð á annað hundrað.
Rekstrarumfang stofnunarinnar mun í upphafi nema um 1,4 miljörðum króna á ári. Ljóst er
að sameining stofnana er vandasamt verkefni og því nauðsynlegt að vel sé vandað til þess.
Sérstaklega er mikilvægt að hugað sé vel að stöðu og réttindum starfsmanna og gæta að
nauðsynlegu samráði við þá. Lagt er til að réttindi starfsmanna verði tryggð þannig að þeim
verði boðin störf við hina nýju stofnun og þeir haldi núverandi kjörum sínum. Þá er mikilvægt að starfsemi hinnar nýju stofnunar geti hafist með vissu og festu í starfsmannahaldi og
starfsskipulagi strax í upphafi, þ.e. 1. janúar 2009. Til þess að svo megi verða þarf undirbúningur að hefjast fyrr að ákvörðun starfsskipulags og ráðningu starfsmanna hjá hinni nýju
stofnun.
Mynd 2 sýnir helstu þætti undirbúnings og framkvæmdar sameiningar. Gert er ráð fyrir
að ferlið taki um hálft ár en hin faglega og rekstrarlega samþætting starfseminnar mun að
sjálfsögðu taka lengri tíma. Tímasetningar einstakra verkefna og áfanga geta breyst í samræmi við áherslur og aðstæður. Lagt er til að í lögum um stofnunina verði ákvæði til bráðabirgða um að forstjóri stofnunarinnar verði skipaður frá 1. ágúst 2008 og skuli hann frá þeim
tíma vinna að undirbúningi sameiningarinnar í samráði við umhverfisráðherra. Undirbúningurinn mun m.a. fela í sér:
*
Skipun forstjóra.
*
Starfsmannamál.
*
Fjármálastjórn.
*
Gerð og samræming stofnanasamninga.
*
Stefnumótun.
*
Skipulag.
*
Ímyndar- og kynningarmál.
*
Húsnæðismál.
6. Frumvarp til laga um hina nýju stofnun
Með hliðsjón af þeim tillögum sem kynntar eru hér að ofan um hlutverk, yfirstjórn og
rekstur hinnar nýju stofnunar, hefur umhverfisráðuneytið í samráði við starfshópinn unnið
drög að frumvarpi til laga um hina nýju stofnun, sem endurspeglar tillögurnar að svo miklu
leyti sem rétt er talið að þær þurfi að koma fram í lögum um stofnunina. Önnur atriði tillagnanna eru sett fram sem tillögur fyrir ráðuneytið og yfirstjórn hinnar nýju stofnunar þegar
til framkvæmda kemur.
Auk löggjafar um hina nýju stofnun telur starfshópurinn mikilvægt að styrkja lagasetningu
um vatnafarsrannsóknir og vöktun á náttúruvá annarri en veðurtengdri náttúruvá til samræmis við lög um veðurþjónustu og snjóflóð og skriðuföll og vill beina því til umhverfisráðherra að sem fyrst verði hafist handa við að undirbúa lagasetningu á þessum sviðum.
Umsögn um frumvarp til laga um Veðurstofu Íslands.
Frumvarpið mælir fyrir um starfrækslu Veðurstofu Íslands, nýrrar stofnunar sem til verður
við sameiningu Veðurstofu Íslands og vatnamælinga Orkustofnunar í samræmi við ákvæði
33. gr. laga nr. 167/2007, um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan
Stjórnarráðs Íslands. Skulu lögin öðlast gildi 1. janúar 2009 og frá sama tíma falla úr gildi
lög nr. 30/1985, um Veðurstofu Íslands og 3. gr. laga nr. 87/2003, um Orkustofnun. Forstjóri
nýrrar Veðurstofu Íslands skal skipaður frá 1. ágúst 2008 og vinna að undirbúningi gildistöku
laganna.
Lögboðnum verkefnum hinnar nýju stofnunar er lýst í 3. gr. frumvarpsins en flestum
þeirra er nú þegar sinnt af Veðurstofu Íslands og vatnamælingum Orkustofnunar. Starfsemi
beggja stofnananna er margþætt og báðar reka þær mælakerfi um allt land og beita á margan
hátt svipaðri tækni við öflun gagna og úrvinnslu þeirra. Við sameiningu þeirra er gert ráð
fyrir jákvæðum samlegðaráhrifum á mörgum sviðum og með henni er einnig stefnt að
styrkingu á faglegri hæfni og getu ásamt hagræðingu í rekstri.
Rekstrarumfang Veðurstofu Íslands á fjárlögum yfirstandandi árs er 970,3 m.kr. og
rekstrarumfang Vatnamælinga er 446,6 m.kr. Heildarumfang þeirra á fjárlögum er því
1.416,9 m.kr. og þar af eru 786,8 m.kr. fjármagnaðar með sértekjum en 630,1 m.kr. með
beinu framlagi úr ríkissjóði. Í greinargerð starfshóps sem umhverfisráðherra skipaði til að
undirbúa sameininguna og leggja grunn að lagafrumvarpi um hina nýju stofnun er reiknað
með nánast óbreyttu rekstrarumfangi, eða um 1.400 m.kr. og 130 starfsmönnum auk
veðurathugunarmanna og annarra starfsmanna á landsbyggðinni. Starfsmönnum
vatnamælinga Orkustofnunar og Veðurstofu Íslands skal boðið starf hjá hinni nýju stofnun
með sömu ráðningarkjörum og áður giltu. Biðlaunaréttur er til staðar hjá átta starfsmönnum
og kjósi þeir allir að nýta sér hann getur sá kostnaður numið allt að 60 m.kr. Gera má ráð
fyrir að slíkur réttur verði einungis nýttur að hluta og ætti stofnunin því að geta borið hann
á nokkurra ára tímabili.
Ekki liggur fyrir hvernig leyst verður úr húsnæðismálum hinnar nýju stofnunar en í
áðurnefndri greinargerð kemur fram að unnið sé að því að finna starfseminni sameiginlegt
húsnæði, enda sé slíkt forsenda fullrar samþættingar og bestu nýtingar mannauðs. Gert er ráð
fyrir að hin nýja stofnun verði þó áfram með starfsstöðvar á Ísafirði og Akureyri. Reikna má
með því að annað hvort verði núverandi húsnæði Veðurstofunnar í Reykjavík stækkað eða
öll starfsemin flutt í annað húsnæði. Á móti kemur að hver sem niðurstaðan verður þá losnar
til annarra nota núverandi húsnæði annarrar stofnunarinnar eða beggja. Breytingar á
húsnæðismálum fyrir starfsemina leiða þó ekki beinlínis af ákvæðum frumvarpsins og
ákvarðanir um þau mál verður að taka með hliðsjón af fjárveitingu á fjárlögum.
Niðurstaða þessa kostnaðarmats er því sú að lögfesting frumvarpsins hafi óveruleg áhrif
á kostnað ríkissjóðs.
1
Upplýsingar um fjármögnun koma frá stofnununum og lýsa stöðunni eins og hún var í upphafi árs 2008.
Mögulegt er að minniháttar frávik sé milli heildartalna í töflunni og fjárlaga.